Yük Hiç Verilmez veya Eksik Yüklenirse Taşıyanın Hakları

Kısa ve net cevap: Yük hiç verilmez veya eksik yüklenirse taşıyanın hakları aynı değildir. TTK m.1159’a göre yükleme ve kararlaştırılmış sürastarya süresi bittiği hâlde yükleme başlamamışsa taşıyan beklemeye devam edebilir veya gerekli yazılı bildirimi yaparak sözleşmeyi feshedilmiş sayabilir. TTK m.1160’ta eksik yükleme için bekleme, eksik yükle hareket ve talimat verilmemesi ayrı düzenlenir. Taşıtanın istemiyle eksik yükle sefere çıkıldığında tam navlun, doğmuş sürastarya, ilgili gider ve zararlar ile koşulları varsa ek teminat istenebilir. Eksik yük yerine başka sözleşmeden yük alınmışsa onun navlunu indirilir.

Neden önce yüklemenin başlayıp başlamadığı belirlenir?

TTK m.1159, yükleme süresi ve varsa kararlaştırılmış sürastarya bittiğinde yüklemenin henüz başlamamış olmasını esas alır. TTK m.1160 ise yüklemenin yapılmış fakat kararlaştırılan eşyanın tamamının gemiye alınmamış olmasını düzenler. Bu ayrım, taşıyanın kullanacağı hakkı ve göndereceği bildirimin içeriğini değiştirir. Dolayısıyla iki olay aynı iptal yazısıyla açıklanmamalıdır.

Yükün terminale getirilmesi, gümrük işlemlerinin başlatılması ve fiilen gemiye yüklenmesi farklı aşamalardır. Hiç yükleme yapılmadığı iddiası, yalnız taşıyanın teslim aldığı evrak listesine göre belirlenmez. Gerçek operasyon, gemiye alınan miktar ve sözleşmenin teslim-yükleme düzeni incelenir. Bir bölümü yüklenmiş eşyayı hiç verilmemiş gibi göstermek, uygulanacak kanuni yolu yanlış seçmeye neden olur.

Eksik miktarın sebebi de ayrıca açıklanmalıdır. Taşıtanın eşya temin edememesi, taşıyanın yükü kabul etmemesi veya yükleme aracının çalışmaması aynı hukuki sorun değildir. TTK m.1159–1160’ın koşulları incelenirken süre hesabına hangi engelin nasıl yansıdığı belirlenir. Miktar eksikliği tek başına bütün gecikmenin taşıtana ait olduğunu ispatlamaz.

Bu rehber yolculuk çarterindeki yükleme başarısızlığına odaklanır. Genel taşıma türleri için navlun sözleşmesi rehberi incelenebilir. Kırkambar sözleşmesinde eşyanın çağrı üzerine gecikmeden yüklenmesi ve yola çıkmadan bildirim ayrı hükümlere tabidir. Sözleşmenin ticari adıyla yetinmeden gerçek taahhüt yapısı tespit edilmelidir.

Bekleme yükümlülüğünün bittiği tarih nasıl bulunur?

Her iki madde de yükleme süresinin ve kararlaştırılmışsa sürastarya süresinin bitmesine dayanır. Bu nedenle ilk yapılacak işlem, geminin limana giriş tarihine rastgele gün eklemek değildir. Geçerli başlangıç, süre uzunluğu ve sayım kuralları belirlenmelidir. Bekleme yükümlülüğü henüz sürüyorsa, yalnız işin yavaş gitmesi taşıyana bu maddelerdeki bütün sonuçları hemen kullanma hakkı vermez.

Yükleme hazırlık bildirimi, kime ve ne zaman ulaştığıyla birlikte incelenir. Ardından yükleme süresinin başlangıcı belirlenir. Bu yazı bütün süre hesabını tekrar etmez; süre sonunda kullanılacak hakların ön koşulunu gösterir. Yanlış başlangıç, doğru düzenlenmiş fesih yazısını bile yanlış zamana yerleştirebilir.

Sürastarya her sözleşmeye otomatik eklenmez. Kararlaştırılıp kararlaştırılmadığı ve süresinin belirlenip belirlenmediği kontrol edilir. TTK m.1154’teki on günlük tamamlayıcı süre, sürastarya kabul edilmiş fakat süre yazılmamış hâle ilişkindir. Bu ayrım yapılmadan her dosyada on gün daha beklenmesi gerektiği söylenmemelidir.

Son zaman çizelgesi, sözleşmede kararlaştırılmış süreyi, sayılan ve sayılmayan aralıkları ve bekleme yükümlülüğünün bittiği anı göstermelidir. Hazırlık bildirimi, fiilî başlangıç ve yükleme tamamlanma anı farklı saatlerse ayrı yazılır. Bu çizelge, taşıyanın hangi hakkı hangi anda kullanabildiğinin temel belgesidir.

Yükleme hiç başlamadıysa taşıyan ne seçebilir?

TTK m.1159/1 iki seçenek tanır: Sözleşmeyi feshedilmiş saymak veya yüklemenin yapılmasını beklemeye devam etmek. Bu seçenekler aynı anda bütün sonuçlarıyla uygulanacak tek bir yol değildir. Taşıyanın gerçek iradesi, davranışı ve bildirimi birlikte değerlendirilir. Beklemeye devam ederken karşı tarafa fesihle bağdaşmayan talimatlar verilmişse belge zinciri açıklanmalıdır.

Bekleme seçilirse üçüncü fıkra, bu fazla bekleme nedeniyle uğranılan zararın tamamının taşıtandan istenmesine izin verir. Bu aşamadaki zarar ile önceki sürastarya alacağı ayrı tutulur. Sürastarya süresinin bitmiş olması, daha sonraki bütün zamanın ücretsiz olduğu anlamına gelmez; fakat sonraki zarar da hiçbir hesap yapılmadan önceki ücretin sınırsız uzatılması gibi gösterilmemelidir.

Fazla bekleme zararında hangi giderin ve kaybın bu beklemeden doğduğu açıklanır. Başka bir teknik arızanın aynı dönemi etkileyip etkilemediği incelenir. Geminin başka işte kullanılamadığı ileri sürülüyorsa bunun zaman ve sözleşme bağlantısı gösterilir. Her kayıp kalemi, tek bir genel gecikme faturasının içine belgesiz olarak eklenmemelidir.

Feshedilmiş sayma seçeneğinde ise m.1159/2’deki yazılı bildirim özel önem taşır. Taşıyan, süre doldu diye hiçbir işlem yapmadan hem sözleşmenin sona erdiğini hem tazminatın bütün şartlarının gerçekleştiğini kabul edemez. Kanunun tazminat talebine bağladığı bildirim yerine getirilmelidir.

Yazılı bildirim ne zaman ve hangi içerikle yapılır?

TTK m.1159/2, sözleşmeyi feshedilmiş kabul edip m.1158/2 uyarınca tazminat istemek için, bekleme yükümlülüğü bittiğinde taşıtana yazılı bildirim yapılmasını zorunlu kılar. Faks, elektronik mektup veya benzeri teknik araçlar kullanılabilir. Bu özel hüküm, sadece telefonla yapılan ve kaydı bulunmayan bir konuşmanın her durumda yeterli olduğu sonucunu desteklemez.

Bildirimde sözleşme, gemi, yükleme yeri ve bekleme süresinin hangi hesapla bittiği gösterilmelidir. Yüklemenin henüz başlamadığı belirtilir ve sözleşmenin feshedilmiş sayıldığı iradesi açık yazılır. Sadece gecikmeden yakınılması veya masraf doğduğunun söylenmesi, aynı hukuki açıklama değildir. Talebin hangi kanuni yola dayandığı anlaşılır olmalıdır.

Yazının yetkili kişi tarafından gönderilmesi ve doğru taşıtana yöneltilmesi gerekir. Acenteye bildirim yapılmışsa onun bu bildirimi alma yetkisi ve sözleşmedeki düzen incelenir. Mesajın gönderilmesiyle karşı tarafın erişimine ulaşması farklı kayıtlar olabilir. Bu yüzden gönderim, teslim veya yanıt bilgileri korunmalıdır.

Bildirim öncesindeki yazışmalar da önemlidir. Sürenin uzatıldığı veya yeni bir yükleme düzeni kabul edildiği ileri sürülüyorsa bu belgeler dikkate alınır. Taraflar geçerli biçimde yeni bir düzen kurmuşken eski takvime göre fesih hesabı yapmak çelişki yaratır. Son geçerli sözleşme ve talimat durumu üzerinden hareket edilmelidir.

Eksik yüklemede taşıyan beklemeyi sürdürmek zorunda mı?

TTK m.1160/1, yükleme ve kararlaştırılmış sürastarya süreleri bittikten sonra taşıyanın yüklemenin tamamlanması için daha fazla beklemek zorunda olmadığını belirtir. Ancak taşıtanın talimatına dayanarak bekleme sürdürülürse, bu süre için yapılan giderler ve bu nedenle uğranılan zarar karşılığında tazminat istenebilir. Talimatın varlığı ve kapsamı bu seçenekte ayrıca belirlenir.

Bekleme talimatı hangi ek süreyi veya hangi işlemi kapsıyor sorusu cevaplanmalıdır. Birkaç saatlik operasyon düzenlemesi ile belirsiz süre boyunca bekleme isteği aynı değildir. Sözleşmede özel bir ücret veya yeni zaman planı kararlaştırılmışsa ayrıca değerlendirilir. Kanuni zarar hakkı, tarafların gerçekten kabul ettiği düzenin dışında yeni bir bedel uydurma imkânı vermez.

Beklemenin sonunda yük tamamlanmışsa fiilî bitiş kaydı alınır. Hâlen eksikse yeni durum ve verilen talimatlar ayrı izlenir. İlk gecikmeyle daha sonraki beklemelerin aynı sebebe dayandığı varsayılmamalıdır. Operasyon kesintileri, miktar belgeleri ve yazışmalar birlikte okunduğunda hangi zarar döneminin talep edildiği anlaşılır.

Taşıyanın kendi iradesiyle beklemeyi sürdürmesiyle taşıtanın açık talimatına dayanması farklı olgular olabilir. İkinci durumda m.1160/1’in özel düzeni açısından talimat belgesi önemlidir. Belge bulunmadığında olay yokmuş gibi veya varmış gibi gösterilmez; tarafların davranışları ve mevcut deliller somut olarak değerlendirilir.

Taşıtan eksik yükle hareket edilmesini isterse ne olur?

TTK m.1160/2’ye göre ilgili süreler bittikten sonra taşıtan isterse, eşyanın tamamı yüklenmemiş olsa bile taşıyan yola çıkmak zorundadır. Bu hüküm, taşıyanın eksik miktarı gerekçe göstererek her koşulda seferi reddedebileceği düşüncesini sınırlar. Bununla birlikte aynı fıkra taşıyanın ücret, zarar ve güvence haklarını açıkça korur.

Talimatın hangi yük miktarıyla hareketi kapsadığı anlaşılmalıdır. Gemide bulunan eşya, yüklenmeyen kısım ve varsa başka yükler ayrı listelenir. Yanlış miktar belgesi, daha sonra hem navlun hem hasar uyuşmazlığı doğurabilir. Eksik yükle hareket onayı, taşıma belgesine gerçekte yüklenmemiş eşyanın yüklenmiş gibi yazılmasına izin vermez.

Bu fıkra geminin denize ve yola elverişlilik yükümlülüğünü kaldırmaz. Eksik yük miktarının geminin güvenliği üzerinde etkisi varsa ilgili teknik ve hukuki şartlar ayrıca gözetilir. Taşıtanın ticari hareket talimatı, emniyet kurallarına aykırı bir seferi otomatik olarak hukuka uygun hâle getirmez. Talimat ve uygulanabilir sefer koşulları birlikte değerlendirilir.

Eksik yük için neden tam navlun istenebilir?

TTK m.1160/2-a, bu durumda sözleşmede kararlaştırılan navlunun tamamının istenmesini kabul eder. Gemi kapasitesinin daha az kullanılması, kanuni düzen içinde navlunun mutlaka aynı oranda azalacağı anlamına gelmez. Ancak hangi navlunun kararlaştırıldığı, miktara bağlı hesap veya özel sözleşme koşulu bulunup bulunmadığı metinden belirlenir. Her faturanın sözleşmeye uygunluğu ayrıca incelenir.

Aynı fıkra doğmuş sürastarya ücretini ve eksik yükleme nedeniyle zorunlu olarak yapılan giderlerle uğranılan zararı da sayar. Bunlar tam navlunla aynı kalem değildir. Her biri için dönem ve hukuki sebep gösterilir. Sözleşme navlunu içinde karşılanmış bir giderin ikinci kez bağımsız masraf olarak talep edilip edilmediği kontrol edilmelidir.

Eksik yük yerine başka sözleşme uyarınca eşya taşınmışsa bu eşya için alınacak navlun, m.1160/2-a’daki navlundan düşülür. Bu indirim açık kanuni kuraldır. Taşıyan aynı kapasiteyi başka yük için kullanmışken onun navlununu hiçbir açıklama yapmadan tamamen hesap dışında bırakamaz. İkame yük miktarı ve sözleşmesi belgelenmelidir.

Buradaki indirimle m.1158/2’deki yeni sözleşme kazancı indirimi birbirinden ayrılır. Eksik yükle hareket düzeninde kanun alınacak navlundan söz eder; fesih tazminatında kazanç kavramı kullanılır. İki farklı kelime aynı hesap yöntemiymiş gibi kullanılmamalıdır. Talebin hangi maddeye dayandığı, indirimin hangi tutardan yapılacağını da belirler.

Taşıyan ne zaman ek teminat isteyebilir?

TTK m.1160/2-d, taşıyanın alacaklarının eksik yükleme yüzünden kısmen veya tamamen teminatsız kalması hâlinde ek teminat istemesine izin verir. Dolayısıyla her eksik yüklemede hiçbir inceleme yapmadan belirli bir teminat miktarı doğduğu söylenemez. Eksik yüklemenin güvenceye etkisi ve güvence dışında kalan alacak açıklanmalıdır.

Mevcut yük üzerindeki güvence ile taşıtanın kişisel ödeme borcu ayrı konulardır. Taşıyanın yük üzerindeki hakkının kapsamı için taşıyanın hapis hakkı ayrıca incelenir. Hapis hakkının bulunması, alacağın her durumda bütünüyle yeterli güvence altında olduğu anlamına gelmez; yük miktarı ve teminatın gerçek kapsamı önemlidir.

Teminatın türü ve tutarı belirlenirken talep edilen borçlar açık listelenir. Daha önce verilmiş güvence varsa dikkate alınır. Aynı alacağın farklı belgelerde iki kez teminat açığı gibi gösterilmesi önlenir. Ek teminat isteği, henüz doğmamış veya bu sözleşmeyle ilgisiz bütün alacakları karşılayacak sınırsız bir garanti talebine dönüştürülmemelidir.

Yük eksik kalmış ve taşıtan talimat vermemişse hangi yol izlenir?

TTK m.1160/3, kararlaştırılan eşya tamamen yüklenmemiş ve önceki fıkralara göre bekleme veya hareket talimatı da verilmemişse özel bildirim yolu getirir. Taşıyan yazılı biçimde belirli süre içinde talimat verilmesini isteyebilir. Bu bildirim faks, elektronik mektup veya benzeri teknik araçlarla da yapılabilir.

Belirlenen süre içinde talimat gelmezse taşıyan sözleşmeyi feshedilmiş sayarak m.1158’den doğan haklarını kullanabilir. Bu nedenle eksik yükleme görüldüğü anda hiçbir talimat çağrısı yapılmadan sözleşmenin aynı sonuçla sona erdiği varsayılmamalıdır. Kanunun öngördüğü sıralama ve bildirimin içeriği korunmalıdır.

Maddede talimat için bütün olaylarda geçerli tek bir gün sayısı verilmez. Bildirimde tanınan süre açık olmalı ve somut işlemle bağlantısı anlaşılmalıdır. Belirsiz bir “en kısa zamanda cevap” cümlesiyle kesin bir son an belirlenmiş gibi hareket edilmemelidir. Sürenin ne zaman başlayıp bittiği ve cevabın ulaşıp ulaşmadığı dosyada gösterilir.

Fesih sonucundaki tazminat için TTK m.1158 fesih tazminatı rehberi incelenebilir. Yüzde otuz kazanç karinesi, doğmuş alacaklar ve yeni iş indirimi kendi koşullarıyla uygulanır. Eksik yükle yola çıkma hesabıyla feshedilmiş sayma hesabı aynı anda üst üste eklenmemelidir.

Miktar ve zaman bakımından hangi belgeler toplanır?

Sözleşmedeki yük miktarıyla gemiye fiilen alınan miktar ayrı gösterilir. Tartım, yükleme, teslim ve taşıma belgeleri karşılaştırılır. Belgede farklı birim varsa dönüşüm açık yazılır. Ton, paket, hacim veya parça sayısı aynı ölçü değildir. Sözleşme hangi ölçüyü esas almışsa eksiklik önce bu ölçü üzerinden belirlenmelidir.

Zaman bakımından hazırlık bildirimi, yükleme başlangıcı, duruşlar, sürastarya dönemi, yazılı bildirim ve verilen talimatlar tek kronolojide tutulur. Fatura tarihi, olayın veya alacağın doğduğu tarihin yerine otomatik olarak kullanılmaz. Operasyon tamamlandıktan sonra düzenlenen belge, gerçek olay saatini başka kayıtlara dayanarak gösterebilir; bu dayanak açıklanmalıdır.

Yazışmada kullanılan sıfatlar da kontrol edilir. Yükletenin bir operasyon mesajı, taşıtan adına sözleşmeyi değiştiren talimat olarak kabul edilecekse temsil bağlantısı gösterilmelidir. Birden fazla kişi aynı yük için yazışıyorsa hangi açıklamanın hangi yetkiye dayandığı belirlenir. Ticari iletişim kolaylığı, hukuki yetki incelemesini ortadan kaldırmaz.

Talep ve savunmada hangi hesap ayrımları korunur?

Taşıtanın savunmasında da hangi girdiye itiraz edildiği ayrılır. Sürenin dolmadığı, yükün eksik olmadığı, talimatın farklı olduğu veya ikame yük navlununun düşülmediği savunmaları farklı belgelere dayanır. Hepsini tek bir genel borca itiraz açıklamasına indirgemek, gerçek uyuşmazlığı görünmez kılabilir. Her kalem ilgili kayıtla karşılaştırılmalıdır.

Bu hükümler teslimde yük kaybı veya kırkambar gecikmesiyle aynı mı?

Yükleme aşamasında eksik eşya verilmesiyle, taşınmak üzere alınan eşyanın daha sonra kaybolması farklıdır. Birincisinde m.1159–1160’taki yükleme ve sözleşme sonuçları; ikincisinde taşıyanın zıya veya hasar sorumluluğuna ilişkin hükümler değerlendirilir. Gemiden eksik teslim alındığı iddiası, yüklemede baştan eksik eşya verilmiş gibi peşinen açıklanmamalıdır.

Kırkambar sözleşmesinde de m.1163 ayrı çağrı ve yazılı bildirim koşulları getirir. Bu nedenle sözleşme türü belirlenmeden bekleme süresi ve navlun sonucu seçilemez. Görev, yetki, dava şartları ve zamanaşımı somut talebe göre incelenir. Bu rehber hiçbir dosyada bildirimsiz fesih veya belgesiz tam tazminat sonucunu garanti etmez.

Sık sorulan sorular

Resmî kaynaklar ve kapsam

Doğrudan dayanak TTK m.1159–1160; bağlantılı hükümler m.1152–1158 ve m.1163’tür. Resmî Gazete kanun yayımı kabul edilen metni içerir. Arşiv metni bütün kanunun güncel konsolide sürümü olarak sunulmamaktadır; sözleşme ve uygulanacak özel hükümler ayrıca incelenir.