Afet Nedeniyle Geçici Tahliyeye Kim Karar Verir? Ulaşım, Barınma ve Dönüş Giderleri | 10809 m.14/16 (2026)

Afet veya acil durum riski bulunan bir bölgede insanların tehlike gerçekleşmeden ya da büyümeden güvenli yere alınması, müdahalenin en önemli koruyucu tedbirlerinden biridir. 31 Aralık 2025 tarihinde yürürlüğe giren 10809 sayılı Afet ve Acil Durum Müdahale Hizmetleri Yönetmeliğinin 14 üncü maddesinin on altıncı fıkrası, il ve ilçe sınırları içinde tehlike arz eden bölgelerde halkın geçici olarak tahliye edilmesine ilişkin karar yetkisini ve tahliye nedeniyle ortaya çıkan temel giderlerin karşılanmasını düzenler.

Bu hüküm, bireylerin kendi isteğiyle başka yere gitmesiyle idari tahliye kararını birbirinden ayırır. Afet yönetimi bakımından geçici tahliye; belirli tehlike bölgesindeki kişilerin yetkili mülki idare amirinin kararıyla güvenli bir yere alınması, ihtiyaçlarının karşılanması ve tehlike ortadan kalktığında geri dönüşün yönetilmesi sürecidir. İl düzeyinde vali, ilçe düzeyinde kaymakam karar ve koordinasyon bakımından temel yetkili makamdır.

Afet nedeniyle geçici tahliyenin hukuki dayanağı nedir?

Geçici tahliyeye ilişkin özel düzenleme 10809 sayılı Afet ve Acil Durum Müdahale Hizmetleri Yönetmeliği m.14/16’dır. Yönetmelik, yerel düzey afet hazırlık ve müdahale sisteminde vali ve kaymakamın yetkilerini başka maddelerde de düzenler. M.28 uyarınca vali ve kaymakamlar yerel afet yönetimi ve koordinasyonunda sorumludur; m.14/16 ise tehlikeli bölgelerde halkın geçici tahliyesi bakımından özel yetki ve gider sistemini gösterir.

Hükmün amacı, afet etkisinin ortaya çıkmasını beklemeden can güvenliğini korumaktır. Sel güzergâhı, yangın tehdidi, heyelan, kimyasal tehlike, yapı çökmesi riski veya başka bir afet-acil durum tehlikesi nedeniyle belirli bölgedeki kişilerin kısa sürede güvenli alana alınması gerekebilir. Tahliye kararı bu koruyucu müdahalenin idari temelini oluşturur.

Geçici tahliye ile kalıcı iskân veya yerleşim yerinin değiştirilmesi aynı işlem değildir. Kalıcı yer değiştirme ve afet iskânı 7269 sayılı Kanun ve ilgili özel mevzuat çerçevesinde ayrıca değerlendirilir. M.14/16’nın konusu, tehlike süresince kişilerin güvenli yere alınması ve güvenli hâle geldiğinde geri dönüşün sağlanmasıdır.

Tahliye kararını kim verir?

Yönetmelik yerel afet yönetimindeki mülki idare sistemine paralel olarak il düzeyinde valiyi, ilçe düzeyinde kaymakamı yetkili kılar. Tahliye kararı, belediyenin veya özel bir işletmenin kendi başına verdiği genel idari emir değildir. Belediyeler, güvenlik birimleri, AFAD, itfaiye, sağlık ve diğer teknik kurumlar risk tespiti ve uygulamada görev alabilir; ancak m.14/16’daki idari tahliye yetkisi mülki idare amirince kullanılır.

Vali veya kaymakam karar verirken teknik afet verilerini, ilgili afet grubunun değerlendirmesini, riskin yerini ve şiddetini, tahliye güzergâhlarını, güvenli alan kapasitesini ve özel ihtiyaç sahibi kişilerin durumunu dikkate almalıdır. Tahliye emrinin hangi mahalle, köy, cadde, bina grubu veya tehlike kuşağını kapsadığı mümkün olduğunca açık belirlenmelidir.

Kararın uygulanmasında polis, jandarma, belediye zabıtası, ulaşım birimleri, sağlık ekipleri ve diğer çözüm ortakları görev alabilir. Ancak uygulama zinciri TAMP ve il/ilçe afet müdahale planındaki görev dağılımına göre kurulmalıdır.

Hangi durumda geçici tahliye kararı alınabilir?

M.14/16’nın merkezinde “tehlike arz eden bölge” bulunur. Tahliye, herhangi bir endişe veya söylenti üzerine değil, afet veya acil durum bakımından can ve mal güvenliğini tehdit eden somut tehlikeye dayanmalıdır. Tehlikenin kaynağı doğal, teknolojik veya insan kaynaklı olabilir.

Örneğin taşkın beklenen dere yatağı çevresi, hızla ilerleyen orman yangını önündeki yerleşim, heyelan riski bulunan yamaç, büyük kimyasal sızıntının etkileyebileceği alan veya ağır hasarlı yapıların çevresi geçici tahliye ihtiyacı doğurabilir. Tehlikenin niteliğine göre tahliye süresi ve güvenli alan farklı olacaktır.

Erken uyarı sistemi burada önemlidir. 10809 m.13/5 kapsamında erken uyarı haberi üreten kurumların HAYS ve yetkili makamlara derhal bildirim yükümlülüğü, tahliye kararının zamanında alınmasını destekler. Erken uyarı ve HAYS yükümlülüğünü ayrı rehberimizde açıkladık.

Tahliye kararı kimleri kapsar?

Tahliye kararı tehlike bölgesindeki halkı kapsar. Karar belirli bir coğrafi alan için verildiğinde o alanda ikamet edenler yanında o sırada bulunan çalışanlar, öğrenciler, ziyaretçiler ve diğer kişilerin de güvenli bölgeye yönlendirilmesi gerekebilir. Tahliye, nüfus kayıt adresine bağlı bir tedbir değildir; esas olan kişinin tehlike alanında bulunmasıdır.

Hastane, bakım evi, öğrenci yurdu, ceza infaz kurumu, okul veya büyük işyeri gibi toplu kullanım yerlerinde tahliye organizasyonu özel plan gerektirir. Hareket kabiliyeti kısıtlı veya sürekli sağlık desteğine ihtiyaç duyan kişilerin standart toplu taşıma yöntemiyle sevki mümkün olmayabilir.

Evcil hayvanlar, çiftlik hayvanları ve ekonomik değeri bulunan varlıklar bakımından ayrı afet grubu görevleri devreye girebilir. Ancak tahliyenin birincil amacı insan can güvenliğidir; insan tahliyesini geciktirecek kontrolsüz eşya veya hayvan tahliyesi planlaması yapılmamalıdır.

Tahliye edilenlerin ulaşım giderleri nasıl karşılanır?

M.14/16, tahliye sürecindeki ulaşım giderlerini afet harcamaları sistemi içinde ele alır. Tahliye edilen kişilerin güvenli alana taşınması için kamu araçları, belediye toplu taşıma araçları, görevlendirilen özel araçlar veya diğer lojistik kaynaklar kullanılabilir. Hangi aracın nasıl görevlendirileceği TAMP ve ilgili afet grubu planına göre belirlenir.

Özel araç veya hizmet kapasitesi kullanılması hâlinde 10809 m.17’deki kaynak sağlama ve bedel hükümleri de gündeme gelebilir. Kamu, özel kuruluş ve gerçek kişilere ait araçların afet hizmetinde kullanılması kayıt altına alınmalı; hangi aracın ne kadar süre ve hangi görev için kullanıldığı belirlenmelidir.

Tahliye edilen kişilerden olağanüstü durumda toplu tahliye ulaşımı için keyfî ücret talep edilmemelidir. Harcamalar Afet ve Acil Durum Harcamaları Yönetmeliğindeki yetki, belge ve ödeme usullerine göre kamu sistemi içinde karşılanır.

Tahliye sonrası barınma ve beslenme nasıl sağlanır?

Tahliye edilenler doğrudan geçici barınma alanlarına, kamu tesislerine veya güvenli kabul noktalarına yönlendirilebilir. Kullanılacak alanın türü olayın süresine, kişi sayısına ve riskin büyüklüğüne göre belirlenir. Kısa süreli tahliyede kapalı spor salonu veya kamu tesisi yeterli olabilirken uzun süren olayda çadır veya konteyner yerleşimi gerekebilir.

Geçici barınma alanlarının nasıl belirleneceği 10809 m.14/7’de ayrıca düzenlenmiştir. Valilikçe oluşturulan komisyon, Afet Barınma Grubu kriterlerine göre alanı belirler; belediyeler ve özel idare teknik altyapıyı hazırlar. Bu alanların başka amaçla kullanılarak barınma vasfını kaybetmesi yasaktır. Ayrıntılar için geçici barınma alanı rehberimize bakılabilir.

Beslenme hizmeti, ilgili afet grupları ve çözüm ortakları tarafından yürütülür. Özel diyet, çocuk, yaşlı, gebe ve kronik hastalığı bulunan kişilerin ihtiyaçları genel dağıtımın içinde ayrıca planlanmalıdır.

Tahliye sırasında sağlık hizmetleri nasıl yürütülür?

Tahliye öncesi ve sırasında acil sağlık ihtiyacı bulunanların tıbbi tahliyesi genel toplu tahliyeden ayrı yönetilebilir. Ambulans, hasta nakil aracı veya gerektiğinde hava aracı kullanılabilir. Sağlık Bakanlığının TAMP kapsamındaki afet sağlık görevleri, tıbbi sevk ve sahra sağlık kapasitesini içerir.

Tahliye edilen kişinin düzenli ilaç, oksijen, diyaliz veya başka sürekli tedavi ihtiyacı varsa kayıt ve sevk sistemi bu ihtiyacı görünür kılmalıdır. Geçici barınma alanında sağlık hizmetine erişim planlanmalı; bulaşıcı hastalık ve hijyen riskleri izlenmelidir.

Afet bölgesinden sağlık gerekçesiyle başka ile sevk edilen kişiler ile yalnızca güvenli alana taşınan kişilerin süreçleri farklı olabilir. Her işlem kayda bağlanmalı ve aile birliğinin korunması için mümkün olduğunca kişi bilgileri güncel tutulmalıdır.

Tahliye edilenler ne zaman geri döner?

Geçici tahliyenin amacı tehlike devam ettiği sürece koruma sağlamaktır. Geri dönüş, tehlikenin sona erdiği veya kabul edilebilir seviyeye indiği teknik olarak belirlendikten sonra yetkili makamın koordinasyonuyla yapılmalıdır. Kişilerin resmî izin veya güvenlik duyurusu olmadan hasarlı ya da riskli bölgeye dönmesi yeni can kaybı riski yaratabilir.

Geri dönüş için yol, altyapı, yapı güvenliği, yangın veya kimyasal tehlike ve kamu hizmetleri kontrol edilmelidir. Bazı bölgeler genel olarak açılırken belirli binalar hasar nedeniyle kapalı kalabilir. Bu durumda bölgesel geri dönüş izni, bina bazlı kullanım güvenliğinin yerine geçmez.

Geri dönüş giderleri de m.14/16’nın afet harcamaları çerçevesinde ele aldığı kalemlerdendir. Tahliyenin kamu tarafından toplu yapılması hâlinde dönüşün de koordineli ve kayıtlı biçimde yürütülmesi gerekir.

Tahliye kararı TAMP ve yerel planlarla nasıl ilişkilidir?

Tahliye olay anında alınan idari karar olsa da uygulama hazırlığı önceden yapılmalıdır. TAMP, il afet müdahale planı ve ilgili tahliye-yerleştirme grubu planı; hangi yolların kullanılacağını, toplanma ve barınma alanlarını, araç kapasitesini, güvenlik düzenini ve kurumlar arası görev dağılımını belirler.

İl ve ilçe afet müdahale planlarının kim tarafından hazırlanıp onaylandığını 10809 m.8 rehberimizde, yerel kaynak ve koordinat envanterini ise m.9 rehberimizde açıkladık.

Tahliye güzergâhı ve güvenli alanların harita üzerinde güncel olması gerekir. Yeni yol, yol kapanması, köprü riski veya alan değişikliği coğrafi veriye yansıtılmalıdır. Afet coğrafi veri paylaşım yükümlülüğü için m.13/6 rehberi ayrıca önemlidir.

Engelli, yaşlı ve özel ihtiyaç sahibi kişiler nasıl tahliye edilir?

Yönetmeliğin erişilebilirlik yaklaşımı, tahliye ve barınma planlarında dezavantajlı grupların ihtiyaçlarının ayrıca dikkate alınmasını gerektirir. Tekerlekli sandalye kullanan, görme veya işitme engeli bulunan, yatağa bağımlı, yaşlı, hamile, küçük çocuklu veya kronik hastalığı olan kişilerin tahliye yöntemi standart yaya veya otobüs tahliyesinden farklı olabilir.

Yerel planlarda bu kişilerin bulunduğu kurum ve yoğunluklar mümkün olduğu ölçüde önceden belirlenmeli; erişilebilir araç, refakat, tıbbi destek ve barınma kapasitesi planlanmalıdır. Kişisel verinin korunması gerekir; ancak veri koruma gerekçesiyle hayati müdahale için gerekli hazırlığın tamamen yapılamaması doğru değildir.

Tahliye duyuruları erişilebilir biçimde yapılmalıdır. Yalnızca yazılı sosyal medya duyurusu işitme engelliler için faydalı olabilirken görme engelliler veya internet erişimi bulunmayan kişiler için ek yöntemler gerekir.

Tahliye kararı mülkiyet veya konut hakkını ortadan kaldırır mı?

Hayır. Geçici tahliye, güvenlik amacıyla belirli süreyle kullanımın sınırlandırılmasıdır; taşınmazın mülkiyetini kamuya geçirmez ve tek başına kamulaştırma veya hak sahipliği sonucu doğurmaz. Tahliye edilen kişinin taşınmaz üzerindeki ayni hakları devam eder.

Ancak bina ağır hasarlıysa veya bölge hakkında ayrıca yıkım, yasak bölge, afete maruz bölge ya da başka idari karar alınmışsa geri dönüş mümkün olmayabilir. Bu işlemler m.14/16’daki geçici tahliyeden ayrı hukuki dayanaklara sahiptir.

Afet sonrası hasar tespitine itiraz için hasar tespit raporuna itiraz rehberimiz; afete maruz bölge kararının etkileri için 7269 sayılı Kanun m.14 rehberimiz ayrıca incelenebilir.

Mersin’de geçici tahliye kararı nasıl uygulanır?

Mersin’de il düzeyindeki geniş etkili bir afet veya acil durumda karar ve koordinasyon Mersin Valiliği üzerinden yürütülür. İlçe düzeyindeki olaylarda kaymakamlıklar kendi yetki alanlarında tahliye kararını ve ilk uygulamayı yönetir; gerekli destek Mersin İl Afet ve Acil Durum Müdürlüğü ve il afet yönetim sistemi üzerinden sağlanır.

Kıyı taşkını, orman yangını, sanayi veya liman kaynaklı teknolojik olay, heyelan veya başka risklerde tahliye bölgesinin büyüklüğü farklı olabilir. Somut olayda yalnızca resmî valilik, kaymakamlık, AFAD ve ilgili kamu kurumlarının duyuruları esas alınmalıdır. Sosyal medyada kaynağı belirsiz tahliye çağrısı resmî karar yerine geçmez.

Güvenli alan, geçici barınma ve ulaşım kapasitesi güncel il/ilçe afet müdahale planından belirlenmelidir. Tahliyeden sonra hak sahipliği veya kalıcı yerleşim süreci doğarsa afet hak sahipliği başvuru süresi rehberimiz ayrı olarak değerlendirilmelidir.

Sonuç

10809 sayılı Yönetmelik m.14/16, afet veya acil durum tehlikesi altındaki halkın geçici tahliyesi için mülki idareye açık yetki verir. İl düzeyinde vali, ilçe düzeyinde kaymakam tahliye kararını verir; uygulama TAMP ve yerel afet müdahale planındaki kurumların iş birliğiyle yürütülür.

Tahliye yalnızca bölgeden çıkarma işlemi değildir. Güvenli ulaşım, barınma, beslenme, sağlık hizmeti ve tehlike sona erdiğinde geri dönüş birlikte planlanmalıdır. Bu giderlerin karşılanması Afet ve Acil Durum Harcamaları Yönetmeliği çerçevesinde yürütülür. Geçici tahliye, taşınmaz mülkiyetini ortadan kaldırmaz ve kalıcı iskân kararının yerine geçmez.

Resmî kaynak: 31 Aralık 2025 tarihli Resmî Gazete – 10809 sayılı Karar eki Afet ve Acil Durum Müdahale Hizmetleri Yönetmeliği. Güncel tahliye duyuruları ve afet bilgisi için AFAD, ilgili valilik ve kaymakamlıkların resmî kanalları esas alınmalıdır.

Sık Sorulan Sorular