Alman Şirketin Türk Müşteriden Alacağının Devri ve Faktoring: Bildirim, Savunmalar ve Teminat

Kısa cevap: Alman şirketinin Türk müşteriden doğmuş ticari alacağını başka bir şirkete veya faktoring kuruluşuna devretmesi mümkündür; fakat alacağın gerçekten mevcut olması, devredilebilirliği, şekil, borçlunun savunmaları ve uygulanacak hukuk birlikte incelenir. Alman satıcı ile finansman sağlayıcısının imzaladığı sözleşme, Türk müşteriyi her durumda savunmasız bir ödeme borçlusuna dönüştürmez. Bir alacağın devriyle bütün satış sözleşmesinin devri, tahsil vekâleti ve banka garantisi farklı işlemlerdir. Faktoringin rücusuz olması da satılmamış mal için düzenlenmiş faturayı geçerli bir alacak hâline getirmez.

Bu rehber, Almanya’da şirketi bulunan girişimcilerin Türkiye’deki ticari alacaklarını finanse etmesine ve Türk şirketlerin yabancı faktörden gelen ödeme taleplerini incelemesine yöneliktir. Aşağıdaki olay ve rakamlar açıklama amacıyla hazırlanmış varsayımlardır; gerçekleşmiş müvekkil dosyası veya tahsilat garantisi değildir. Genel alacağın devri rehberi temel Türk hukuku düzenini açıklarken, bu yazı sınır ötesi finansman ve borçlu savunmalarına odaklanır.

Alman şirketin alacağı mı, bütün sözleşmesi mi devrediliyor?

Mal satıcısının bedel alacağını devretmesi, teslim, garanti ve ayıptan doğan bütün borçlarının da finansman şirketine geçtiği anlamına gelmez. Türk alıcı aynı ürünün onarımını satıcıdan isterken ödeme talebi başka bir alacaklıdan gelebilir. Bu iki ilişkiyi sözleşme dosyasında ayrı göstermek gerekir. Tahsil vekâletinde ise alacağın sahibi değişmeyebilir; vekil başkasının hakkını onun adına takip eder. Belgenin başlığında kullanılan “assignment”, “collection” veya “factoring” kelimesi tek başına hukuki niteliği belirlemez.

Varsayımsal bir dosyada Alman satıcı 200.000 avroluk makine alacağını faktöre devretmiş olsun. Makinenin bakımını sağlayacak tarafın değişmediği açıkça yazılıysa, faktörün ödeme istemesi bakım borcunu üstlendiğini göstermez. Ancak faktörün ayrıca üstlendiği bir hizmet veya teminat varsa bunun bağımsız dayanağı incelenir. Türk alıcının kime hangi talebi yönelteceği, her edimin borçlusu belirlenerek açıklanmalıdır.

Türk hukukunda devredilebilirlik ve şekil

Türk Borçlar Kanunu m.183–184 uyarınca, kanun, sözleşme veya işin niteliği engel olmadıkça borçlunun rızası aranmadan alacak devredilir; iradi devir yazılı şekle tabidir. Genel rejimde her alacak devri için noter şartı bulunduğu söylenemez. Bununla birlikte senede bağlı alacaklar, teminatlar ve özel düzenlemeler kendi işlemlerini gerektirebilir. Dayanak: 6098 sayılı Kanunun ilgili hükümleri.

Satış sözleşmesinde devir yasağı veya izin şartı bulunuyorsa bunun metni ve uygulanacak hukuk incelenir. Genel koşullardaki bir kaydın taraflarca kabul edilip edilmediği de ayrı sorudur. Bir e-posta “faturalar devredilebilir” derken imzalı ana sözleşme aksini söylüyorsa belge önceliği ve sonradan değişiklik araştırılır. Devir alan, yalnız satıcının sözlü olarak engel bulunmadığını söylemesiyle incelemeyi kapatmamalıdır.

Almanya ile bağlantı varsa tek bir hukuk seçimi yeterli mi?

Alman mahkemesinin uygulayacağı kanunlar ihtilafı çerçevesinde Roma I Tüzüğü m.14, devreden ile devralan arasındaki ilişkiyi, devredilen alacak ile borçlu arasındaki ilişkiden ayırır. Devredilen alacağa uygulanacak hukuk; devredilebilirlik, borçluya karşı ileri sürme ve borcun sona ermesi gibi konularda belirleyicidir. Bu nedenle Alman faktoring sözleşmesine Alman hukuku yazılması, alıcının temel satıştan doğan bütün itirazlarını otomatik olarak ortadan kaldırmaz.

Türkiye’de görülen uyuşmazlıkta ise Türk kanunlar ihtilafı hükümleri ve ilgili uluslararası metinler esas alınır. MÖHUK m.24 kapsamındaki sözleşme incelemesi, farklı ilişkilerin tek cümleyle aynı hukuka tabi sayılmasını gerektirmez. Birden fazla devirde üçüncü kişilere karşı öncelik ve iflas etkileri ayrıca araştırılmalıdır. Roma I m.14’ün bu soruların tamamını her ülkede tek başına çözdüğü şeklinde genel bir iddia kurulmaz.

Alman iç hukukunda BGB §398 alacağın sözleşmeyle devrini düzenler. Buna dayanılarak Türk hukukunun uygulandığı bir devirde gereken şeklin aranmayacağı sonucu çıkarılmaz. Önce hangi meseleye hangi hukukun uygulandığı belirlenir, sonra o hukukun maddi koşulları denetlenir. Belgeyi iki dilde hazırlamak da bu hukuki ayrımı kendiliğinden çözmez.

Borçluya bildirim neyi değiştirir?

Devir ile bildirimin işlevi farklıdır. Türk hukukunda bildirim yapılmadan önce önceki alacaklıya iyiniyetle ödeme yapan borçlunun korunmasına ilişkin TBK m.186 dikkate alınır. Dolayısıyla bildirim, tahsilat güvenliği açısından kritik bir adımdır; ancak her durumda devrin kurucu şartıymış gibi anlatılmamalıdır. Bildirimde devredilen alacak, eski ve yeni alacaklı ile ödeme hesabı anlaşılır biçimde belirtilmelidir.

Türk şirket önceki alacaklıya pazartesi ödeme yapmış, devir bildirimi salı ulaşmışsa TBK m.186’daki bildirim ve iyiniyet şartları ödeme tarihi üzerinden uygulanır. Bu olay, bildirimi aldıktan sonra bilerek eski hesaba ödeme yapılmasıyla aynı değildir. Banka talimat zamanı, transferin gerçekleşmesi ve bildirimin yetkili muhataba ulaşması ayrı kaydedilir. Yalnız muhasebe personelinin belgeyi geç açmasıyla hukuki ulaşma tarihi arasında fark bulunabileceği için somut bildirim düzeni incelenmelidir.

Yeni hesap bilgisinin e-postayla gelmesi ayrıca işlem güvenliği riskidir. Önceden doğrulanmış iletişim kanalından teyit önerilir; fakat telefonla teyit alınması devir sözleşmesinin ve temsil yetkisinin kontrolü yerine geçmez. Hesap sahibinin alacaklıdan farklı olması durumunda tahsil yetkisi veya başka hukuki ilişki açıklanmalıdır. Aynı grup şirketine ait hesap, kendiliğinden doğru ödeme hesabı sayılmaz.

Türk borçlu ayıp, iade ve takas savunmalarını ileri sürebilir mi?

Türk hukukunun uygulandığı ilişkide TBK m.188 borçlunun devir öğrenildiğinde devredene karşı sahip olduğu savunmalarını devralana karşı ileri sürmesini düzenler; takas için ayrıca vade koşulları bulunur. Bu nedenle bir fatura devredildi diye temel ilişkinin sorunları yok olmaz. Ancak hangi savunmanın hangi tarihte doğduğu ve özel bir kıymetli evrak rejimi bulunup bulunmadığı açıklanmalıdır.

Varsayımsal olarak 100.000 avroluk ürün tesliminin 20.000 avroluk bölümünde geçerli iade bulunduğu düşünelim. Devir listesinde brüt faturanın tamamı yazsa bile mevcut alacağın kapsamı ayrıca incelenir. Faktöre gönderilen bildirim yalnız “borç yoktur” dememeli; hangi ürün, hangi iade ve hangi sözleşme maddesine dayanıldığını açıklamalıdır. Ayıp bildirimi yapılması gereken dosyada bu bildirim ve süreler ayrıca korunmalıdır.

Alman satıcıyla uluslararası mal satımına CISG uygulanıyorsa, uygunsuzluk bildirimi ve alıcının hakları o rejime göre incelenir. Alacağın devrinin eşya hukuku veya üçüncü kişi etkisi CISG kapsamıyla karıştırılmaz. CISG satış rehberi ile ayıplı makine rehberi bu temel ilişki incelemesini tamamlar.

Faktoring güvencesi hangi riski karşılar?

Faktoring; tahsilat, hesap yönetimi, finansman veya garanti işlevlerini farklı birleşimlerle içerebilir. Türkiye’deki özel rejimin kapsamı 6361 sayılı Kanun m.38’de açıklanır. Kanunun orijinal yayımlanmış metni, sonradan yapılan şekil değişiklikleriyle birlikte okunmalıdır: 2020 değişikliği, Kurulun belirlediği uzaktan ve elektronik sözleşme yöntemlerini ayrıca düzenler. Bu nedenle güncel işlemler için yalnız “her faktoring ıslak imzayla yapılır” denilemez.

Rücusuz modelin kapsamı sözleşmeden okunmalıdır. Borçlunun ödeme gücünün bozulmasıyla alacağın hiç doğmamış olması veya satıcının edimini yerine getirmemesi aynı risk değildir. Faktor belirli kredi riskini üstlenmiş olsa bile sahte fatura, önceden yapılmış ödeme, ayıplı mal veya sözleşme ihlali için satıcının sorumluluğu devam edebilir. Bu olasılık, metinde kullanılan “tam güvence” ifadesinden bağımsız incelenir.

Alman satıcı fatura tutarının yüzde 80’ini avans alıyor, kalan bölüm tahsilattan sonra ödeniyor olsun. Yüzde 80 burada varsayımsal ticari orandır, kanuni oran değildir. Kalan tutardan ücret, faiz, kur farkı veya itiraz rezervi düşülecekse her kalem görünür olmalıdır. Finansman maliyeti ile garanti bedeli aynı ekonomik hizmet olarak peşinen kabul edilmez; fiyatlandırma ve vergisel nitelik ayrıca değerlendirilir.

Tekil devir ile düzenli finansal faaliyet ayrımı

Bir ticari alacağın devredilmesi, tarafları kendiliğinden faktoring şirketi yapmaz. Bunun karşısında düzenli finansal hizmet sunulan model de yalnız belgeye “alacak satışı” yazılarak izin rejiminin dışında bırakılamaz. Türkiye’de kurulu faktoring kuruluşlarının kuruluş ve faaliyet izni çerçevesi 6361 sayılı Kanunun ilgili hükümlerinde yer alır. Alman kuruluşun sınır ötesi işleminde yerel yetkisi ve Türkiye bağlantısının kapsamı ayrıca araştırılmalıdır.

Türk borçlunun bulunması, her yabancı finansman kuruluşunun Türkiye’de şube kurmak zorunda olduğunu gösteren tek ölçüt değildir. Faaliyetin nerede ve nasıl sunulduğu, hangi tarafın müşteri olduğu ve uygulanan düzenleme belirlenir. Bu rehber kuruluş sermayesi veya güncel idari yaptırım tarifesi vermez; yatırım ve düzenli hizmet modeli için işlem tarihindeki izin koşullarının ayrıca doğrulanmasını gerektirir. Şirket unvanında “finance” bulunması yetki kanıtı değildir.

Teminatlar ve asıl belgeler devir dosyasına nasıl bağlanır?

TBK m.189–190 kapsamında kişiye özgü olmayan bağlı haklar ile belge ve bilgi devri incelenir. İpotek, rehin veya garanti bulunduğunda her teminatın kendi devir ve kayıt düzeni ayrıca kontrol edilir. Özellikle bağımsız banka garantisinde lehtarın değişmesiyle ödeme gelirinin devri aynı değildir. Alacağın satıldığına dair genel bir cümle, teminat üzerindeki bütün işlem yetkilerini kendiliğinden açıklamaz.

Devreden, alacağın miktarını ve vadesini doğrulayan sözleşme, fatura, teslim kaydı, kabul, iade ve önceki ödemeleri dosyaya vermelidir. Asıl belgenin kimde kaldığı ve davada nasıl kullanılacağı belirlenir. Ticari sır ve kişisel veri içeren kayıtlar için gerekli kapsam dışına çıkılmamalıdır. Alacağı doğrulamak amacıyla müşterinin ilgisiz bütün dosyasını paylaşmak yerine yeterli belge seti hazırlanır.

Pay rehni ve yabancı alacaklı ipoteği ayrı teminat modelleridir. Devirde bu teminatların gerçekten kurulmuş olup olmadığı ve mevcut borcu kapsayıp kapsamadığı yeniden kontrol edilir. Sicilde teminat görünmesi, güncel borç bakiyesiyle aynı bilgi değildir.

Çifte devir, kısmi devir ve devam eden tahsilat

Aynı fatura farklı finansman dosyalarına konulmuşsa alacağın hangi bölümünün kime devredildiği ve öncelik meselesi ortaya çıkar. Türkiye’deki faktoring rejiminde aynı faturaya dayalı kısmi devirlerin toplamı bakımından m.9’daki sınır gözetilir. Farklı ülkelerdeki devralanlar arasında öncelik, sözleşme tarihine bakılarak her durumda otomatik çözülemez; uygulanacak hukuk ve varsa iflas kuralları da incelenir.

100.000 avroluk alacağın 60.000 avrosu bir faktöre, 40.000 avrosu başka alacaklıya devredilmişse her devir TBK m.184’teki yazılı şekle göre ayrı belgelenir. Borçlunun hangi hesaba hangi tutarı ödeyeceği bildirimde açık olmalıdır. Sonradan 10.000 avroluk iade yapılması, tarafların payına ve önceliğine ilişkin yeni hesap ihtiyacı doğurur. İade ve indirimler dağıtılmadan eski fatura tutarlarının tekrar kullanılması yanlış tahsilata yol açar.

Borçlu birden çok talep almışsa rastgele bir muhataba ödeme yaparak sorunun biteceğini varsaymamalıdır. Belgeler istenir; borç tutarı ve hak sahipliği uyuşmazlığı ayrılır. Tevdi veya yargısal koruma gibi yolların koşulları somut dosyada değerlendirilir. Ödeme bekletmenin de faiz ve temerrüt sonucu doğurabileceği gözetilerek karar verilir.

Devir bedeli ve devredenin sorumluluğu

Türk hukukunda ivazlı devirde TBK m.191’in alacağın varlığı ve borçlunun ödeme gücüyle ilgili garanti düzeni, geçerli sözleşme hükümleri ve özel rejimle birlikte değerlendirilir. “Alacak satıldı, satıcının hiçbir sorumluluğu kalmadı” sonucu otomatik değildir. Sözleşme hangi riskin devralana bırakıldığını ve hangi doğruluk taahhütlerinin devam ettiğini açık göstermelidir.

Satıcı önceki ödemeleri saklamışsa bunun sonucu, iyi niyetle tahmin edilen müşteri ödeme riskinden farklıdır. Dosyada borç mutabakatı hazırlanırken gerçek itiraz ve iadeler listelenir. Tahsil edilmemiş tutarın kesin ve ihtilafsız olduğunu söyleyen beyanlar yalnız muhasebe bakiyesine dayanılarak verilmemelidir. Muhasebe kaydı ile hukuken mevcut alacağın kapsamı birlikte doğrulanır.

Türkiye’de takip veya dava açılacaksa

Devralan, hak sahipliği zincirini ve talebin dayandığı belgeleri ortaya koymalıdır. Yabancı tüzel kişi için temsil belgeleri ve gerektiğinde tercüme tamamlanır. Alman şirket vekâleti rehberi bu ayrı hazırlığı açıklar. Devrin gerçekleşmesi, alacağın zamanaşımını kendiliğinden yeniden başlatan işlem olarak kabul edilmez.

Dava, icra veya ihtiyati haciz seçimi alacağın niteliğine ve usul koşullarına göre yapılır. Alacağın yabancı bir faktöre geçmesi, her talebin artık farklı mahkemede görüleceği anlamına gelmez. Yetki ve tahkim şartının devralan bakımından etkisi ayrıca incelenir. Esas borçla ilgili bir süre devam ederken finansman kuruluşları arasındaki evrak yazışmasının bitmesi beklenmemelidir.

Finansman kullandırılmadan önce kapanış çizelgesi

Bir devir dosyasında hukuki incelemeyle nakit akışı aynı tabloda karşılaştırılması önerilir. Alacağın nominal tutarı, daha önce tahsil edilen ödeme, kabul edilen iade, ihtilaflı bölüm, finansman avansı ve tahsilat sonrası kalacak bedel ayrı alanlarda tutulur. Faktörün ödediği avans, Türk borçlunun aynı miktarda borçtan kurtulduğu anlamına gelmez. Satıcının finansman ilişkisiyle müşterinin satış borcu birbirinden ayrıdır.

Varsayımsal olarak 150.000 avroluk faturanın 30.000 avrosu önceden ödenmiş, 10.000 avroluk bölüm için yazılı iade kabul edilmiş olsun. Devre konu mevcut bakiye ilk bakışta 110.000 avrodur; ancak faiz, masraf veya başka mahsup varsa bunlar ayrıca hesaplanır. Finansman şirketinin 80.000 avro avans vermesi, bu 110.000 avroluk alacağın 80.000 avroya indiğini tek başına göstermez. Finansman bedeli ile devredilen hak farklı tutarlar taşıyabilir.

İade kabulünü kimin yaptığı önemlidir. Yetkisiz satış personelinin müşteriye gönderdiği bir mesaj ile şirketin yetkili temsilcisinin bağlayıcı mutabakatı aynı hukuki sonuca ulaşmayabilir. Faktör, satıcının gönderdiği hesap özetini temel sözleşme ve yazışmalarla karşılaştırmalıdır. Türk borçlu da alacaklı değiştiği için daha önce var olan tüm mutabakatları yeniden ispatlamak zorunda kalmamak adına kayıtları saklamalıdır.

Devirden sonra tahsilat satıcının hesabına yanlışlıkla gelirse, bu paranın faktöre aktarılma düzeni sözleşmede bulunmalıdır. Satıcının müşteriden tahsil ettiği tutarı kendi finansmanı için kullanmaya devam etmesi, faktörle arasındaki ayrı yükümlülükleri ihlal edebilir. Buna karşılık borçlunun hangi ödeme ile borcundan kurtulduğu, önceki bildirim ve iyiniyet koşullarına göre ayrıca belirlenir. Tek bir dekont, ödeme tarihi ve alıcısı bakımından iki taraf ilişkisinde ayrı vakıaları kanıtlar.

Belge paylaşımında ticari sır ve kişisel veri

Finansman kuruluşunun teslimi doğrulaması için sözleşme, sevkiyat ve müşteri yetkilisi bilgileri gerekebilir. Bu ihtiyaç, müşterinin bütün çalışan dosyalarının veya ilgisiz ticari planlarının paylaşılması anlamına gelmez. Hangi bilginin alacağın varlığını ve tahsil riskini gösterdiği belirlenir. Gereksiz kişisel alanlar azaltılır; yurt dışı alıcıya veri gönderiliyorsa KVKK kapsamındaki şartlar ayrıca incelenir.

Alman ana şirkete veri aktarımı rehberi farklı alıcı rollerinin neden önemli olduğunu açıklar. Faktörün kendi kredi riski kararlarını vermesiyle yalnız satıcı adına dosya barındırması aynı veri işleme rolü değildir. Finansman sözleşmesinin bulunması her veri işlemenin hukuki dayanağını otomatik tamamlamaz. Sözleşmesel gizlilik hükmüyle kanuni aktarım güvencesi de birbirine eşitlenmez.

Kapanış kontrolünde asıl belgelerin kimin elinde kaldığı ve gerektiğinde mahkemeye nasıl sunulacağı belirlenmelidir. Dosyanın elektronik kopyası alınmışsa kaynağı, bütünlüğü ve tercüme ihtiyacı kaydedilir. Sonradan tutar veya vade değiştirilmiş gibi gösterilen bir belge oluşturulmaz. Gerçek bir hata düzeltiliyorsa düzeltmenin tarihi, yetkili kişisi ve önceki kayıtla ilişkisi açıklanır. Böylece finansman işleminde alınan hız, ileride delil kaybı pahasına sağlanmamış olur.

Sık sorulan sorular

Türk müşterinin rızası her devirde gerekir mi?

Genel Türk hukukunda hayır; kanuni, sözleşmesel veya işin niteliğinden doğan engeller ayrıca kontrol edilir. Borçluya bildirim ve rıza farklı kavramlardır.

Yeni faktörden bildirim gelince eski borç teyit edilmiş olur mu?

Hayır. Bildirim hak sahipliği iddiasını açıklar. Alacağın varlığı, tutarı ve borçlunun savunmaları ayrıca incelenir; bildirime sessiz kalmanın sonuçları da somut belge ve ilişkiye göre değerlendirilir.

Rücusuz faktoring ayıplı ürün riskini de mutlaka karşılar mı?

Hayır. Kredi riski, alacağın hukuki varlığı ve satıcının sözleşmeye uygun ifası ayrıdır. Güvence kapsamı sözleşmede okunmalıdır.

Alman hukuku seçilen faktoring sözleşmesi Türk müşterinin haklarını kaldırır mı?

Tek başına kaldırmaz. Faktörle satıcı arasındaki sözleşme ile devredilen alacağa uygulanacak hukuk ve borçluya karşı etkiler ayrı değerlendirilir.

Avukatla takip için hangi dosya gerekir?

Devir sözleşmesi, alacak listesi, temel satış ve teslim kayıtları, ödeme ve itirazlar ile yabancı şirket temsil belgeleri gerekir. Her belge istenen tutarla ilişkilendirilmelidir.

Mersin dışındaki Türk borçlular için takip yapılır mı?

Üstlenilen dosyalar görev ve yetki kuralları çerçevesinde Türkiye genelinde Mersin’deki İstanbul ve Mersin’deki fiziksel ofislerden koordine edilir. Almanca ana sayfa ve yurt dışındaki müvekkiller rehberi başlangıç bilgilerini içerir.

Faktörün avansı, müşterinin borcunu azaltır mı?

Satıcıya sağlanan finansman ile Türk müşterinin satış borcu farklı ilişkidir. Devir ve ödeme belgeleri aksini gerektirmedikçe faktörün avans vermesi müşterinin aynı tutarda ödeme yaptığı anlamına gelmez.

Temlik bildirimi zamanaşımını yeniden başlatır mı?

Sırf alacağın devri veya bildirilmesi böyle bir sonuç için yeterli kabul edilmez. Uygulanacak hukukta durma, kesilme ve borç ikrarının ayrı koşulları incelenir; eski alacağın takvimi korunur.