Alman Şirketi Türkiye’de Ticari Acente Atarken Sözleşmede Neleri Düzenlemeli?

Kısa ve net cevap: Alman şirketi Türkiye’de müşteri bulmak, sipariş aracılığı yapmak veya kendi adına sözleşme kurdurmak için ticari acente atayabilir. Türk Ticaret Kanunu m.102 ve devamı acenteliği, ticari mümessil/vekili veya satış memuru olmaksızın bir sözleşmeye dayanarak belirli yer veya bölge içinde sürekli biçimde ticari işletmeyi ilgilendiren sözleşmelerde aracılık etmeyi veya bunları tacir adına yapmayı meslek edinen bağımsız tacir ilişkisi olarak düzenler. Sözleşmede acentenin yalnız aracılık mı yapacağı yoksa Alman şirket adına sözleşme kurma, ödeme kabul etme, ihtar alma veya dava/takipte temsil yetkisi bulunup bulunmadığı açık ayrılmalıdır. Komisyonun hangi anda doğduğu, hangi müşteriler için devam ettiği, münhasırlık, müşteri kayıtları, masraflar, tahsil yetkisi, rekabet etmeme, süre ve fesih sonrası TTK m.122 denkleştirme riski baştan kurulmalıdır.

Kısa Özet

Acente neden bağımsız tacirdir?

Acente Alman şirketin çalışanı değildir; kendi organizasyonu ve ticari riskiyle faaliyet yürütür. İş sözleşmesindeki bağımlılık unsuru ağır basarsa “acente” başlığına rağmen işçilik iddiası doğabilir. Bu nedenle çalışma saatleri, personel yönetimi ve günlük talimat yapısı bağımsız ticari organizasyonla uyumlu olmalıdır.

Acente ile distribütör de ayrıdır. Distribütör malı satın alıp yeniden satar; acente esasen Alman şirket ile müşteri arasındaki sözleşmeye aracılık eder veya yetki verilmişse Alman şirket adına kurar. Fiyat, stok ve müşteri alacağı riski bu ayrımla değişir.

Acente Alman şirket adına sözleşme imzalayabilir mi?

Aracılık yetkisi tek başına müvekkil adına sözleşme yapma yetkisi vermez. TTK m.107 uyarınca özel ve yazılı yetki gerekir; bu yetkiyi veren belgeler acente tarafından tescil ve ilan ettirilir. Sözleşmenin ürün, fiyat ve iskonto kapsamı da bu belgeyle tutarlı hazırlanır. Yetkisiz veya yetki sınırını aşan işlemde m.108 uygulanır: müvekkil işlemi öğrenince icazet verir; vermediğinde acente sözleşmeden kendisi sorumlu olur. Her sessizliğin otomatik onay sayıldığı varsayımıyla hareket edilmemelidir.

Buna karşılık TTK m.105’teki, aracılık edilen veya yapılan sözleşmeler için hakkı koruyan beyanları gönderme ve kabul yetkisi ile müvekkil adına dava açma veya aynı sıfatla davaya muhatap olma, sözleşme imza yetkisinden ayrı kanuni yetkilerdir. Yabancı tacir adına acentelik sözleşmesinde m.105/2’ye aykırı şartlar geçersizdir. Müvekkile karşı alınan hüküm ise m.105/3 gereğince sırf bu temsil nedeniyle acentenin kendi malvarlığına uygulanamaz. Acentenin bağımsız borcu veya başka sorumluluk sebebi ayrıca değerlendirilir.

Yetkisiz temsil tartışmasını önlemek için müşterilere de acentenin rolü doğru açıklanmalıdır. Acentenin kartvizit/web sitesinde “Turkey Managing Director” gibi yanlış unvan kullanması üçüncü kişilerde temsil görünümü yaratabilir.

Tahsil yetkisinde TTK m.106 hangi ayrımı yapar?

TTK m.106, acentenin bizzat teslim etmediği malların bedelini kabul etmesini ve bedelini bizzat ödemediği malları teslim almasını özel yazılı izin veya vekâlete bağlar; bu işlemlerden doğan alacağın yenilenmesi ve azaltılması da aynı kapsamda düzenlenir. Dolayısıyla “her türlü tahsilat her zaman aynı yetkiye tabidir” şeklinde tek cümle yeterli değildir. Malı kimin teslim ettiği ve verilen özel yetkinin kapsamı birlikte belirlenir.

Tahsil yetkisi, müşteriyi ibra etme veya borçta indirim yapma yetkisiyle otomatik eşitlenmez. Yetkili hesaplar, tahsil edilen paranın merkeze aktarılması ve hesap verme düzeni yazılmalıdır. Müşteri bakımından borcun sona ermesiyle, acentenin tahsil ettiği parayı müvekkiline aktarma borcu farklı ilişkidir. Acente parayı göndermekle yükümlü olduğu hâlde göndermiyorsa m.112’deki faiz ve gerektiğinde tazminat sorumluluğu ayrıca incelenir.

Komisyonun doğması ile ödeme günü nasıl ayrılır?

TTK m.113, ücrete hak kazandıran işlemleri; m.114 ise kazanma zamanını düzenler. Kurulan işlemin ifası kural olarak hak kazanmayı belirler. Sözleşmeyle yapılan değişikliklerde de müvekkilin ifası üzerine uygun avans ve üçüncü kişinin ifasıyla hak kazanma kuralları dikkate alınır. Müşterinin ifa etmeyeceğinin kesinleşmesiyle, müvekkilin kendi sorumluluk alanındaki sebepten işlemi yerine getirmemesi aynı sonuç doğurmaz. Dayanak: TTK m.113–116.

M.116 gereğince hak kazanılan ücret en geç üç ay içinde ve her hâlde sözleşmenin sona erdiği tarihte ödenir. Acentenin aleyhine ödeme ve bilgi alma düzenini değiştiren şartlar geçersizdir. Fesih sonrasında kurulan fakat m.113/3 kapsamına giren işlemler ayrıca değerlendirilir; sona ermede henüz kurulmamış her işlem için ücretin doğmuş olduğu varsayılmaz. Sadece komisyon yüzdesini yazmak bu farklı takvimleri açıklamaz.

Varsayımsal örnek: Kısmi teslim ve müşteri ödemesi

Alman şirketin 100.000 avroluk sipariş aldığı ve acenteye yüzde 5 komisyon kararlaştırıldığı varsayılsın. Bu oran kanuni veya önerilen piyasa tarifesi değildir. Malların bir kısmı teslim edilmiş, kalan teslim Alman satıcının üretim sorunu yüzünden gerçekleşmemişse komisyonun bütününün kendiliğinden silindiği söylenemez. İfa edilen bölüm, sözleşmedeki hak kazanma düzeni ve ifa edilmeyen kısmın nedeni ayrı hesaplanır.

Müşterinin borcunu ödemeyeceğinin kesinleşmesiyle, müşteri ödemeye hazırken satıcının siparişi ticari nedenle iptal etmesi birbirinden ayrılır. İptal kaydını tek başına komisyon düşümü sebebi olarak kullanmak yeterli değildir. Sipariş teyidi, sevkiyat, müşteri ödemesi, iade ve iptal gerekçeleri işlem numarasıyla eşleştirilmelidir. Komisyon raporu neden düşüm yapıldığını açık göstermelidir.

Alman şirket doğrudan satış yaptığında

Acenteye belirli bölge veya müşteri çevresi bırakılmışsa, m.113/2 kapsamında acentenin katkısı bulunmayan işlemlerde de ücret hakkı incelenir. Bu nedenle merkezden doğrudan sipariş alınması veya internetten satış yapılması tek başına ücret hakkını ortadan kaldıran gerekçe değildir. Yazılı bölge düzeni ve geçerli istisnalar birlikte okunur. İnternet siparişinin hangi müşteri ve ürün grubuna ait olduğu kayıtta görünmelidir.

Varsayımsal bir dosyada müşteri merkezi İstanbul’da, teslim yeri Mersin’de olabilir. Bölge komisyonu müşterinin merkezine mi, teslim yerine mi veya belirli müşteri listesine mi bağlanmış? Sözleşme bunu açıklamıyorsa aynı sipariş iki acente tarafından talep edilebilir. Bölgenin tanımı, müşteri kodları ve merkezde saklı tutulan hesaplar ilişki başında belirlenmelidir. Sonradan müşterinin kodunu değiştirmek, kazanılmış ücretin hukuki dayanağını kendiliğinden değiştirmez.

Fesih öncesi hazırlanan, sonra imzalanan sipariş

Acentenin hazırladığı proje sözleşme bittikten sonra imzalanmış olabilir. M.113/3 bakımından acentenin katkısı, işlemin uygun süre içinde kurulması veya ilgili önerinin sona ermeden önce ulaşması gibi koşullar incelenir. Yeni acenteye görev verilmesi önceki kişinin bütün haklarını otomatik kaldırmaz. Hakkaniyet gerektirdiğinde ücret paylaşımı da değerlendirilir.

Çıkış dosyasında tamamlanmış satışlar ile henüz görüşülmekte olan fırsatlar ayrı listelenmelidir. Her fırsatta teklif tarihi, müşteri açıklaması ve acentenin yaptığı iş gösterilir. Henüz müşterinin ilgisini bile çekmemiş bir kişi listesiyle ayrıntılı hazırlanmış ihale teklifi aynı delil değerine sahip değildir. Hak kazanma iddiası varsayımlara değil somut işlem kayıtlarına dayanmalıdır.

Komisyon hesabının denetlenmesi

Acentenin ücret hesabı için gerekli bilgileri ve ilgili defter kayıtlarının örneklerini isteme hakkı vardır. Kayıt verilmemesi veya haklı doğruluk şüphesi durumunda m.116’daki inceleme ve mahkeme yolu gündeme gelir. Bu hak, Alman şirketin bütün dünyadaki ilgisiz ticari sırlarına sınırsız erişim talebi değildir; ücrete bağlı ilgili işlemler belirlenir.

Önerilen hesap tablosunda işlem tutarı, matrah düzeltmesi, oran, hak kazanma tarihi, ödeme günü ve ödenen tutar ayrı alanlarda yer alır. Dövizli hesapta kur değişimiyle komisyon matrahının değişmesi aynı şey değildir. Fatura, banka masrafı ve vergi kesintisinin kimin üzerinde kalacağı da ayrıca gösterilmelidir. Bilgi verme yükümlülüğü, şirketteki muhasebe sisteminin rapor üretemediği gerekçesiyle yok sayılmamalıdır.

Kazanılmış komisyon, denkleştirme ve sözleşme ihlalinden kaynaklanan zarar ayrı taleplerdir. Birine yapılan ödemenin diğerinden ibra anlamına gelmesi amaçlanıyorsa bunun kapsamı ve geçerliliği ayrıca incelenir. Taraflar yalnız bir komisyon faturasını kapatırken bütün bilinmeyen hakları kapsayan bir metin imzalamamalıdır. Yukarıdaki örnekler açıklama amaçlıdır; belirli bir uyuşmazlığın sonucunu veya tahsilat garantisini göstermez.

Münhasır acente nasıl atanır?

Türkiye geneli veya belirli il/sektör için tek acente atanabilir. Alman şirketin aynı bölgede doğrudan satış yapıp yapamayacağı, mevcut global müşteriler, e-commerce ve kamu ihaleleri ayrı tutulabilir. TTK’daki inhisar hakkı ve sözleşmedeki istisnalar birlikte değerlendirilmelidir.

Rekabet hukuku bakımından acente ilişkilerinin her biri aynı şekilde dikey anlaşma sayılmaz; gerçek acentelikte mali/ticari riskin kimde olduğu önemlidir. Acente önemli stok, yatırım veya müşteri kredi riskini üstleniyorsa rekabet hukuku analizi değişebilir.

Müşteri listesi kimin kontrolünde olur?

Acente oluşturduğu müşteri çevresine ilişkin ticari bilgiye sahip olur; ancak müşteri kişisel verileri KVKK kapsamındaysa “mülkiyet” kavramıyla çözülemez. Veri sorumlusu/işleyen rolleri ve Alman merkeze aktarım mekanizması ayrıca kurulmalıdır.

CRM kayıtlarının merkez sistemde tutulması, fırsat/sipariş kodu, lead ownership ve tekrar müşteri komisyonu kuralları belirlenirse fesihte “bu müşteri kimin?” tartışması azalır.

Fuar, seyahat ve pazarlama giderlerini kim öder?

Acente olağan işletme giderlerini kendi karşılayabilir; özel kampanya/fuar masrafının Alman şirketçe karşılanacağı ayrıca kararlaştırılabilir. Harcama onay limiti, fatura ve para birimi düzenlenir.

Acente adına Türkiye’de personel çalışıyorsa bunların işvereninin kim olduğu net olmalıdır. Alman şirket doğrudan personel yönetirse gizli iş ilişkisi/daimi işyeri riski ayrıca gündeme gelebilir.

Sözleşme sonrası rekabet yasağında yazılı belge ve tazminat

Türk hukukunun uygulandığı acentelikte TTK m.123, yazılı anlaşmanın yanında müvekkilin imzaladığı ve şartları içeren belgenin acenteye verilmesini arar. Yasak ilişkinin bitiminden itibaren en çok iki yıl için, acentenin bölgesi veya müşteri çevresi ve aracılık ettiği sözleşme konularıyla sınırlı kurulur. Uygun tazminat ödenmesi gerekir. İki yıllık üst sınırın içinde kalmak tek başına diğer koşulların sağlandığını göstermez.

Müvekkil, ilişki sona ermeden önce yasağın uygulanmasından yazılı vazgeçebilir; bu durumda tazminat borcundan vazgeçme beyanını izleyen altı ayın geçmesiyle kurtulur. Taraflardan biri diğerinin kusuruyla haklı fesih yapmışsa, fesihten itibaren bir ay içinde yasağa bağlı olmadığını karşı tarafa yazılı bildirebilir. Bu iki imkân birbirinin yerine kullanılmaz. M.123’e aykırı şartlar acentenin aleyhine olduğu ölçüde geçersizdir.

Sözleşme sürerken uygulanan inhisar düzeni ise m.104 ve geçerli yazılı istisnalarla ayrıca incelenir. Acenteye ilişkin iki yıllık sona erme sonrası düzen, distribütörlüğün veya franchise ilişkisinin bütün rekabet yasaklarına otomatik uygulanamaz. Dayanak: TTK m.104 ve m.123.

Belirli veya belirsiz süreli acentelik nasıl sona erer?

TTK m.121/1 uyarınca belirsiz süreli acentelikte kanuni olağan fesih bildirimi üç ay önceden yapılır; geçerli sözleşme hükümleri ayrıca değerlendirilir. Haklı nedenle fesih, belirli süreli sözleşmede de ayrı bir yoldur. Belirli süre bittikten sonra sözleşmenin uygulanmasına devam edilirse m.121/2 gereğince ilişki belirsiz süreliye dönüşür. Haklı neden bulunmadan veya kanuni ihbar düzenine uyulmadan fesihte m.121/4’teki başlanmış işlerin tamamlanmamasından doğan zarar sorumluluğu incelenir.

Fesihte açık siparişler, komisyon, demo ürünleri, marka materyali, müşteri iletişimi ve gizli bilgi iadesi için çıkış planı uygulanır.

Denkleştirme tazminatı nasıl doğar?

TTK m.122 uyarınca acentenin yeni müşteriler kazandırması veya mevcut müşterilerle işleri önemli ölçüde geliştirmesi, müvekkilin fesih sonrası önemli menfaat elde etmesi, acentenin gelecekteki komisyonlarını kaybetmesi ve hakkaniyet şartları birlikte değerlendirilir. Tutar, acentenin son beş yıllık faaliyetinden elde ettiği yıllık ortalama ücret ve diğer ödemelerin bir yıllık tutarını aşamaz.

Denkleştirme isteminden önceden vazgeçilemez ve istem hakkın değil, sözleşme ilişkisinin sona ermesinden itibaren bir yıl içinde ileri sürülür. Sözleşme beş yıldan kısa sürmüşse üst sınır hesabında fiilî faaliyet döneminin yıllık ortalaması esas alınır. Müvekkilin haklı feshi gerektirecek eylemi yokken acentenin kendisi feshetmişse veya acentenin kusuru nedeniyle müvekkil haklı feshetmişse m.122/3 uyarınca denkleştirme istenemez. Sırf ilişkinin bitmesi kendiliğinden bir yıllık komisyon tutarına hak kazandırmaz; kanuni şartlar ve hakkaniyet değerlendirmesi önce yapılır.

Denkleştirme tazminatı rehberi sona erme sonrası hesabı ayrıntılandırır. Acentenin ticari sözleşme, kazanılmış komisyon ve denkleştirme talepleri ayrı kalemler olarak incelenmelidir.

Alman hukuku seçilirse TTK acente hükümleri tamamen kalkar mı?

Taraflar MÖHUK m.24 kapsamında hukuk seçebilir. Ancak Türkiye’de faaliyet gösteren acente ve Türk hukukunun doğrudan uygulanan hükümleri, kamu düzeni ve münhasır yetki alanları ayrıca değerlendirilir. Hukuk seçimi her Türk hükmünü bertaraf eden sihirli madde değildir.

Uyuşmazlık Alman mahkemesi, Türk mahkemesi veya tahkimde çözülebilir. TTK m.105 uyarınca acenteye belirli koşullarda müvekkil adına dava açılabilmesi ve müvekkile karşı acente aracılığıyla dava açılması gibi özel usul sonuçları da vardır; yabancı müvekkil bu riski bilmelidir.

Sık yapılan hatalar

1. Aracılık yetkisiyle sözleşme imza yetkisini aynı sanmak.
2. Tahsil yetkisini belirsiz bırakmak.
3. Komisyonu sadece yüzde olarak yazıp hak kazanma anını düzenlememek.
4. Doğrudan satış/e-commerce istisnalarını münhasırlık maddesinde belirtmemek.
5. Acente çalışanı gibi günlük yönetim kurarak bağımsızlık sınırını bozmak.
6. Sözleşme sonrası rekabet yasağını TTK 123 sınırlarına aykırı kurmak.
7. Denkleştirme hakkından peşinen feragat ettirmeye çalışmak.
8. Müşteri verisinin Almanya’ya aktarımını KVKK’dan bağımsız görmek.

Türkiye geneli takip ve Mersin’den koordinasyon

Acente Türkiye’nin herhangi bir bölgesinde faaliyet gösterebilir. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosunun tek fiziksel ofisi Mersin’dedir; üstlenilen acentelik ve ticari sözleşme dosyaları görev/yetki kuralları çerçevesinde Türkiye genelinde Mersin’den koordine edilir.

Alman yöneticiler Almanca ana sayfayı, genel kurumsal temsil için Yurt Dışındaki Müvekkiller sayfasını kullanabilir.

Sık sorulan sorular

Acente Alman şirket adına sözleşme imzalayabilir mi?

Ancak açık temsil yetkisi varsa. Salt aracılık görevi sözleşme imza yetkisi vermez.

Acente müşteriden para alabilir mi?

Tahsil yetkisi sözleşme ve vekâlet kapsamında açık olmalıdır.

Münhasır acente varken Alman şirket doğrudan satış yapabilir mi?

Sözleşmedeki inhisar düzeni ve istisnalara bağlıdır. Direct/key account satışları baştan düzenlenmelidir.

Acente komisyonu müşteri ödeme yapınca mı doğar?

TTK hükümleri ve sözleşmede komisyonun doğumu/ödenmesi ayrı düzenlenir. Tek bir evrensel zaman yoktur.

Acente işçi sayılır mı?

Gerçekten bağımsız ticari organizasyonsa hayır. Fiili bağımlılık iş ilişkisi iddiası doğurabilir.

Fesih sonrası iki yıldan uzun rekabet yasağı olur mu?

TTK m.123, sözleşme sonrası acente rekabet yasağını en fazla iki yıl ile sınırlar.

Denkleştirmeden önceden vazgeçilebilir mi?

TTK m.122/4 uyarınca denkleştirme isteminden önceden vazgeçilemez.

Alman şirket Türkiye’ye gelmeden acente uyuşmazlığını takip edebilir mi?

Usulüne uygun şirket vekâletiyle avukat aracılığıyla birçok işlem yürütülebilir.

Resmî dayanaklar

6102 sayılı TTK: m.102–123 acentelik, özellikle m.121-123. 5718 sayılı MÖHUK: m.24 hukuk seçimi. Bu içerik genel bilgilendirmedir; fiili acente modeli ve temsil yetkisi somut sözleşmede ayrıca incelenmelidir.