Alman Marka Türkiye’de Franchise Verirse Sözleşmede Hangi Hükümler Olmalı?

Kısa ve net cevap: Alman marka sahibi Türkiye’de franchise sistemi kuracaksa tek bir “isim hakkı sözleşmesi” yeterli değildir. Franchise ilişkisi; marka ve diğer fikrî hakların lisansı, işletme konsepti ve know-how aktarımı, sürekli ticari destek, kalite standardı ve çoğu zaman ürün/hizmet tedarikini bir araya getiren karma ve sürekli bir sözleşme ilişkisidir. Türk hukukunda franchise için tek bir özel kanun bulunmadığından TBK’nın genel hükümleri, somut edimlere göre satış/hizmet/vekâlet/lisans hükümleri, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu ve 4054 sayılı Rekabet Kanunu birlikte uygulanır. Rekabet bakımından eski franchise tebliği yerine 2002/2 sayılı Dikey Anlaşmalara İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği esas alınır; 2021/4 değişikliği sonrasında grup muafiyeti için sağlayıcının ilgili pazar payı eşiği yüzde 30’dur. Sabit/asgari yeniden satış fiyatı, mutlak internet satış yasağı ve gereğinden uzun rekabet etmeme hükümleri özellikle risklidir.

Kısa Özet

Franchise sözleşmesi Türk hukukunda hangi sözleşme türüdür?

Franchise için TTK veya TBK’da başlı başına ayrılmış bir sözleşme tipi yoktur. Uygulamada sürekli borç ilişkisi yaratan karma/sui generis sözleşme kabul edilir. Franchise veren marka, sistem, işletme el kitabı, eğitim ve sürekli destek sunarken franchise alan bağımsız tacir olarak işletmeyi kendi hesabına yürütür ve bedel öder.

Bu yapı acentelikten farklıdır. Franchise alan çoğunlukla franchise veren adına sözleşme yapmaz; kendi müşterisiyle kendi adına işlem yapar. Distribütörlükten de farklı olarak sadece malların yeniden satışı değil, bütün işletme konseptinin ve marka standardının kullanımı vardır. Bu nedenle sözleşmenin her borç kalemi ayrı hukuki hükümlere bağlanmalıdır.

Alman markası Türkiye’de nasıl lisanslanır?

Franchise sisteminin merkezinde marka vardır. Alman markasının Türkiye’de tescilli olup olmadığı TÜRKPATENT kayıtlarından kontrol edilmelidir. Türkiye tescili yoksa Alman veya AB marka kaydına güvenmek, Türkiye’de tam koruma sağlamaz. Marka lisansının hangi sınıfları, şube/mağaza türlerini ve dijital kullanımları kapsadığı sözleşmede açıklanır.

Franchise alanın markayı ticaret unvanına, alan adına veya sosyal medya kullanıcı adına hangi şartla ekleyebileceği düzenlenmelidir. Sözleşme sona erdiğinde tabela, menü, ambalaj, internet sitesi ve dijital hesaplardan marka kullanımının kaldırılması için net süre konulur. Türkiye’de marka tescili ve ihlale müdahale bakımından yurt dışı marka tescili rehberi bağlantılıdır.

Know-how nasıl tanımlanmalıdır?

Franchise verenin sağladığı işletme bilgisi gerçekten sistemin değerli parçasıysa “gizli ve know-how niteliğindeki bütün bilgiler” gibi genel ifade yerine operasyon el kitabı, reçete, tedarik standardı, mağaza düzeni, satış yöntemi, yazılım prosedürü ve eğitim materyalleri tanımlanmalıdır. Rekabet hukuku bakımından know-how’ın gizli, esaslı ve tanımlanmış olması franchise modelinin bazı sınırlamalarının değerlendirilmesinde önem taşır.

El kitabı sözleşme eki veya kontrollü dijital doküman olabilir. Franchise veren standardı güncelleyebiliyorsa bu yetkinin sınırı belirlenir; esas ekonomik yükümlülükleri tek taraflı artıran her değişiklik otomatik kabul edilmemelidir. Sözleşme bitince know-how materyalleri iade veya imha edilir.

Giriş bedeli, royalty ve reklam fonu nasıl ayrılır?

Initial franchise fee sistem giriş, eğitim ve kuruluş desteği karşılığı olabilir. Sürekli royalty ciro yüzdesi, sabit tutar veya karma model olabilir. Reklam fonu ise merkezi pazarlama için ayrı toplanıyorsa hangi giderlerde kullanılacağı ve raporlama yöntemi açıklanmalıdır. Türk franchise alanın ödediği ücretlerin stopaj, KDV ve Türkiye–Almanya çifte vergilendirme anlaşması boyutu ayrıca vergi danışmanıyla incelenir.

Royalty hesabında “gross sales” kavramına KDV, iade, indirim, platform komisyonu ve personel yemekleri gibi kalemlerin girip girmediği tanımlanmalıdır. POS/ERP verisine erişim ve denetim hakkı ölçülü biçimde düzenlenir.

Franchise alana bölgesel münhasırlık verilmeli mi?

Franchise alan yatırımını belirli müşteri potansiyeline güvenerek yapacağından bölge koruması önemli olabilir. Ancak “Mersin ili münhasır bölge” ifadesi; alışveriş merkezi kiosk’u, online sipariş, dark kitchen, toptan satış ve başka kanal satışlarını açıklamazsa uyuşmazlık çıkar. Korunan bölge, kanal ve müşteri grubu ayrı yazılır.

Rekabet hukuku aktif/pasif satış sınırlandırmalarını farklı değerlendirir. Franchise verenin mutlak müşteri veya bölge paylaşımı yaratacak hükümleri 4054 ve 2002/2 Tebliğ bakımından kontrol edilmelidir.

Franchise veren Türkiye satış fiyatını zorunlu kılabilir mi?

2002/2 Tebliğ bakımından alıcının kendi satış fiyatını belirleme serbestisinin kısıtlanması ağır sınırlama niteliğindedir. Franchise veren tavsiye fiyatı veya azami fiyat belirleyebilir; ancak baskı, ceza, bonus kaybı veya başka mekanizmayla sabit/asgari fiyat yaratmamalıdır.

“Türkiye genelinde kampanya fiyatı” uygulanacaksa kampanyanın gönüllü mü zorunlu mu olduğu ve maliyetin kimce karşılandığı düzenlenmelidir. Marka bütünlüğü gerekçesi, rekabet hukukunu bertaraf etmez.

Online satış ve platform kullanımı nasıl düzenlenir?

Franchise veren kalite standardı, görsel sunum ve teslimat kriterleri koyabilir. Ancak internetin etkili satış kanalı olarak kullanımını tamamen engelleyen hükümler risklidir. Rekabet Kurulunun dikey anlaşma kararlarında online pazaryeri yasakları somut pazar ve dağıtım modeline göre sıkı incelenmektedir.

Merkezi mobil uygulamadan gelen siparişin hangi mağazaya yönleneceği, müşteri verisinin kime ait olduğu, platform komisyonu ve kampanya maliyeti sözleşmede açıklanır.

Rekabet etmeme yükümlülüğü kaç yıl olabilir?

2002/2 Tebliğ kapsamında alıcıya getirilen belirsiz süreli veya beş yılı aşan rekabet etmeme yükümlülükleri kural olarak grup muafiyeti dışında kalır; Tebliğde belirli istisnalar vardır. Franchise sisteminde know-how ve marka korunması meşru amaç olsa da yasak süre, ürün ve coğrafya bakımından ölçülü olmalıdır.

Sözleşme sonrası rekabet etmeme daha sınırlı şartlara bağlanır. Alman şirketin Avrupa şablonundaki iki-üç yıllık geniş rekabet yasağını Türkiye’ye doğrudan kopyalamak yerine pazar ve Tebliğ kriterleri incelenmelidir.

Franchise veren kalite standardını nasıl korur?

Mağaza tasarımı, ürün reçetesi, personel kıyafeti, eğitim, hijyen ve müşteri hizmeti standartları işletme el kitabıyla yönetilebilir. Denetim sıklığı ve ihlal sınıfları belirlenmelidir. Her küçük operasyon hatasının derhal fesih sebebi yapılması hakkaniyet ve sözleşme dengesi bakımından sorun yaratabilir.

Kritik marka güvenliği ihlalleri ile düzeltilebilir operasyon eksikleri ayrılır. Düzeltme süresi (cure period), tekrar ihlal ve denetim masrafları açık yazılır.

Franchise alan yalnız belirlenen tedarikçiden almak zorunda bırakılabilir mi?

Ürün standardı için belirli hammaddenin veya tedarikçinin zorunlu tutulması meşru olabilir; ancak tek elden satın alma yükümlülükleri rekabet hukuku bakımından süre, pazar payı ve ürün kapsamıyla değerlendirilir. Franchise veren kendisinin tedarik ettiği mallarda fiyat ve kalite şeffaflığı sağlamalıdır.

Türkiye’de eşdeğer kalite sağlayan alternatiflerin onay prosedürü düzenlenebilir. Onayın keyfî biçimde engellenmemesi sözleşme ilişkisinin sürdürülebilirliği açısından önemlidir.

Franchise bedeli, mağaza denetimi ve yatırım taahhüdü nasıl doğrulanır?

Ciroya bağlı bedelin kontrolü için hangi satış raporlarının alınacağı, bağımsız inceleme yöntemi ve masraf paylaşımı belirlenmelidir. Bu yetki, franchise alanın ilgisiz ticari kayıtlarına veya çalışanlarının bütün özel bilgilerine sınırsız erişim hakkı değildir. Gelir kontrolü, kalite incelemesi ve kişisel veri işleme üç ayrı amaçtır. Her amaç için gerekli kayıt ve erişim sınırı gösterilmelidir.

Yatırım öncesi gelir tahmini ile sözleşmesel garanti ayrımı

Alman marka sahibinin Mersin’de açılması planlanan mağaza için bir gelir tablosu sunduğu varsayılsın. Tabloda tahminî müşteri sayısı, ortalama sepet ve kira gideri bulunuyor olabilir. Bu çalışma, tek başına aynı cironun kesin gerçekleşeceği garantisi değildir. Ancak tahmin adı verilmesi de kullanılan bilgilerin doğru açıklanması ihtiyacını ortadan kaldırmaz. Rakamların hangi mağaza, tarih ve varsayıma dayandığı belirtilmelidir.

Örneğin Almanya’daki yoğun bir merkez mağazanın cirosu Türkiye’deki yeni bir mağazanın ilk ay gelirine doğrudan taşınmışsa lokasyon, fiyat ve müşteri farkları açıklanmalıdır. Franchise alan, kârlılık tahmini içinde personel, platform komisyonu, reklam katkısı ve yenileme yatırımı bulunup bulunmadığını araştırmalıdır. Sözleşme öncesi sunum, imzalanan metin ve bütçe ekleri saklanır. Başarısız işletme sonucu ile başlangıçta verilen yanıltıcı bilgi aynı iddia değildir; her biri kendi olguları üzerinden değerlendirilir.

Taahhüt belirli bir destek faaliyetine ilişkinse ölçülebilir yazılması önerilir. “Güçlü pazarlama desteği” yerine hangi materyalin sağlanacağı, eğitimin kapsamı ve açılış desteğinin kim tarafından verileceği belirtilir. Böylece yatırımcı yalnız beklediği ciroyu değil, karşı tarafın üstlendiği hizmeti yerine getirip getirmediğini de denetler. Franchise verenin işletmenin ticari riskini bütünüyle üstlendiği ise açık ve geçerli bir düzenleme bulunmadan varsayılmaz.

Örnek hesap: Royalty ile reklam fonu birbirine karışmasın

Varsayımsal sözleşmede aynı tanımlanmış satış matrahı üzerinden yüzde 5 royalty ve yüzde 2 reklam katkısı kararlaştırılmış olsun. Dönem matrahı 1.000.000 TL ise örnekteki bedeller sırasıyla 50.000 TL ve 20.000 TL olur. Bu oranlar tavsiye edilen piyasa fiyatı veya kanuni eşik değildir. Hesap sadece sözleşmedeki iki farklı ödemenin ayrı izlenmesini gösterir; vergiler ve kur uygulaması ayrıca değerlendirilir.

Reklam fonunun belirli amaçla kullanılacağı kararlaştırılmışsa hangi giderin hangi kampanyaya ait olduğu raporlanmalıdır. Yerel mağazanın kendi reklam harcamasının merkez katkısından düşülüp düşülmeyeceği de açık olmalıdır. Aynı kampanya bedelinin hem zorunlu fon katkısında hem ayrıca hizmet faturasında tekrar istenmesi durumunda dayanak araştırılır. Faturada iki farklı başlık kullanılması tek başına iki ayrı hizmet bulunduğunu göstermez.

İndirimli kampanyada matrahın indirim öncesi veya sonrası tutar olup olmadığı, iadeler ve satış iptalleri sözleşmede düzenlenir. Merkezi uygulamadaki sipariş mağazada iptal edildiğinde raporların nasıl eşleşeceği açıklanmalıdır. Bir mağazanın satışının yanlışlıkla başka franchise alana yazılması bedel hesabını etkiler. Denetim yalnız toplam ciroya değil, düzeltmelerin gerekçesine ve işlemlerin doğru mağazayla bağlantısına da bakmalıdır.

İşletme el kitabı bütün ekonomik şartları tek taraflı değiştiremez

Türk hukukunun uygulandığı ilişkide, önceden tek taraflı hazırlanmış genel işlem koşulları TBK m.20–25 kapsamındaki denetime tabidir. Metnin müzakere edildiğini söyleyen genel bir kayıt, tek başına bu niteliği kaldırmaz. TBK m.24, karşı taraf aleyhine tek taraflı değişiklik yetkisi veren genel koşulları yazılmamış sayar. Dayanak: 6098 sayılı Kanun, genel işlem koşulları hükümleri.

Örneğin hijyen prosedürünün güncellenmesiyle bütün mağazaların pahalı yeni ekipman satın almasının istenmesi aynı değişiklik değildir. İkinci durumda yatırım bedeli, geçiş süresi, mevcut cihazların durumu ve sözleşmedeki yetki incelenir. Marka standardını korumak meşru bir amaçtır; fakat bunun her ekonomik yükün sınırsız biçimde aktarılmasını haklı kıldığı söylenemez. Uygulanacak hukuk farklıysa o hukukun şart denetimi de ayrıca değerlendirilir.

Mağaza açılamazsa hangi ödeme hangi sebeple istenir?

Franchise bedeli ödenmiş fakat kira, ruhsat veya teknik altyapı nedeniyle mağaza açılamamış olabilir. Önce açılış koşullarından kimin sorumlu olduğu ve hangi edimin yerine getirildiği belirlenir. Eğitim tamamlanmış fakat marka kullanımına hiç başlanmamışsa bütün ödemeler tek bir “isim hakkı” kalemine indirgenmez. Hazırlık hizmeti, lisans, ekipman satışı ve teminat ayrı hesaplanmalıdır.

İade talebi hazırlanırken hangi ihlal nedeniyle hangi tutarın istendiği açıklanır. Mağazanın açılmaması her durumda franchise verenin kusuru değildir; fakat onun üstlendiği yer seçimi veya destek görevinin yerine getirilmemesi ayrıca incelenir. Tarafların sonradan yaptığı erteleme veya değişiklikler gerçek tarihleriyle dosyada tutulur. Olmayan bir eğitim teslim tutanağı, bedeli haklı göstermek amacıyla sonradan hazırlanmaz.

Sona ermede marka, stok ve çalışanlar için farklı işlemler gerekir

İşletmenin franchise sisteminden çıkması, mağazanın kira sözleşmesini veya çalışanların iş sözleşmelerini otomatik sona erdirmez. Bu ilişkilerin tarafı ve kendi sona erme şartları ayrı incelenir. Marka tabelasının kaldırılması ile kira borcunun bitmesi aynı değildir. Franchise verenin başka işletmeci bulması durumunda da devir, çalışan hakları ve ekipman işlemleri ayrı düzenlenmelidir.

Yetkili işletme görünümünün sona ermesiyle daha önce hukuka uygun piyasaya sunulmuş orijinal ürünlerin durumu da karıştırılmaz; marka hakkının tüketilmesi ve stokla ilgili sözleşmesel yükümlülükler ayrı ele alınır. Ayrıntılı hak ve lisans incelemesi için marka lisansı rehberi kullanılabilir. Bu bölümdeki örnekler açıklama amaçlıdır; belirli bir müvekkil dosyasının sonucu veya yatırım getirisi vaadi değildir.

Müşteri verisi Almanya’ya aktarılabilir mi?

Merkezi CRM veya sadakat sistemi Almanya’daki franchise verene müşteri verisi gönderiyorsa KVKK m.9’daki yurt dışı aktarım kuralları uygulanır. Açık rıza tek yöntem değildir; yeterlilik kararı, uygun güvence ve standart sözleşme gibi mekanizmalar güncel 2024 sonrası rejime göre değerlendirilir.

Franchise sözleşmesi “tüm müşteri verileri merkeze aittir” diyerek KVKK hukuki sebebi yaratmaz. Veri sorumlusu/işleyen rolleri, aydınlatma ve aktarım mekanizması ayrıca kurulmalıdır.

Franchise sona erdiğinde ne yapılmalıdır?

Marka ve sistem kullanımı derhal veya belirli geçiş süresinde sona erer. Tabela, ambalaj, üniforma ve dijital hesapların de-branding süreci; kalan stokun satışı veya geri alımı; ekipman ve el kitabı iadesi; müşteri kuponları ve garanti yükümlülükleri düzenlenir.

Franchise alanın yaptığı yüksek başlangıç yatırımının henüz amorti edilmemiş olması fesih uyuşmazlığında ekonomik önem taşıyabilir. Haksız fesih ve zarar iddialarını azaltmak için ihlal, düzeltme süresi ve olağan fesih mekanizması açık kurulmalıdır.

Türk hukuku veya Alman hukuku seçilebilir mi?

MÖHUK m.24 uyarınca yabancılık unsurlu sözleşmede hukuk seçimi yapılabilir. Türkiye pazarındaki rekabet, marka, veri ve zorunlu tüketici düzenlemeleri hukuk seçimiyle bertaraf edilemez. Tahkim seçilecekse ICC veya ISTAC gibi kurumlar değerlendirilebilir.

Franchise alanın malvarlığının ve mağazanın Türkiye’de olması, ihtiyati tedbir ve icra bakımından Türk mahkemelerinin pratik önemini korur. Marka kullanımının acilen durdurulması gereken hâllerde geçici koruma planı sözleşme hazırlanırken düşünülmelidir.

Türkiye geneli takip ve Mersin’den koordinasyon

Alman franchise sistemi Türkiye’nin farklı şehirlerinde kurulabilir. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosunun İstanbul ve Mersin’de fiziksel ofisleri bulunmaktadır; üstlenilen franchise, marka ve ticari sözleşme dosyaları görev/yetki kuralları çerçevesinde Türkiye genelinde İstanbul ve Mersin ofislerinden koordine edilir.

Almanca yöneticiler için Almanca Türkiye hukuku ana sayfası; kurumsal uzaktan temsil için Yurt Dışındaki Müvekkiller kullanılabilir.

Sık sorulan sorular

Türkiye’de franchise için özel kanun var mı?

Tek bir franchise kanunu yoktur. TBK, SMK, Rekabet Kanunu ve sözleşmenin unsurlarına göre diğer mevzuat birlikte uygulanır.

Marka Türkiye’de tescilli değilse franchise verilebilir mi?

Sözleşmesel lisans verilebilir; ancak Türkiye’de güçlü marka koruması için tescil yapılması kritik önemdedir.

Franchise veren fiyatı zorunlu tutabilir mi?

Sabit/asgari yeniden satış fiyatı rekabet hukuku bakımından ağır kısıtlama riski taşır.

Royalty avro olarak belirlenebilir mi?

Belirleyici ölçüt yalnız tarafların tacir olması değildir. 32 sayılı Karar ve 2008-32/34 sayılı Tebliğ bakımından tarafların Türkiye’de veya yurt dışında yerleşik olması, sözleşmenin türü ve istisnalar incelenir. Almanya’da yerleşik marka sahibi ile Türkiye’de yerleşik franchise alanın ilişkisi, iki Türkiye yerleşiği arasındaki sözleşmeyle aynı varsayıma tabi tutulmaz. Türkiye’de kurulmuş Alman sermayeli şirket de sırf yabancı ortaklı olduğu için yurt dışında yerleşik sayılmaz. Bedelin para birimi, ödeme yükümlülüğü ve vergi kesintileri bu ayrımla düzenlenir.

Franchise alan internetten satış yapabilir mi?

Sözleşme kalite kuralları koyabilir; ancak mutlak internet satış yasağı rekabet hukuku riski yaratabilir.

Rekabet etmeme 10 yıl yazılabilir mi?

2002/2 grup muafiyeti bakımından beş yılı aşan/belirsiz süreli yükümlülükler özel sınırlamalara tabidir. Bireysel muafiyet ayrıca değerlendirilebilir.

Sözleşme bitince müşteri verisi Alman merkeze geçer mi?

Otomatik değil. KVKK’da veri işleme ve yurt dışı aktarım hukuki sebebi ayrıca kurulmalıdır.

Franchise sözleşmesi tahkimli olabilir mi?

Evet. Geçerli tahkim anlaşması kurulabilir; marka ve diğer acil tedbir ihtiyaçları ayrıca planlanır.

Resmî dayanaklar

Rekabet Kurumu 2002/2 Tebliğ – 2021/4 değişiklikleri işlenmiş metin. 6769 sayılı SMK. 6098 sayılı TBK. Bu içerik genel bilgilendirmedir; franchise modeli, pazar payı ve marka/know-how yapısı somut sözleşmede ayrıca incelenmelidir.