Almanya’daki Berliner Testament Türkiye’deki Evi Nasıl Etkiler? Ortak Vasiyetname ve Saklı Pay

Kısa ve net cevap

Alman hukukundaki Berliner Testament, Türkiye’deki taşınmazı kendiliğinden sağ kalan eşin adına tescil ettirmez. Belgenin şeklen geçerli oluşu ile Türk taşınmaz mirasında uygulanacak maddi hukuk ve saklı pay sınırları farklı konulardır. Önce her eşin vatandaşlığı, ölüm tarihi, ortak vasiyetnamenin tam metni ve tapu sicili tespit edilir; sonra mirasçılık, saklı pay ve tescil süreci ayrı yürütülür.

Kısa Özet

Berliner Testament neyi ifade eder?

Berliner Testament, Alman uygulamasında eşlerin bir ortak vasiyetnameyle birbirlerini mirasçı olarak tayin edip son sağ kalan eşin ölümünden sonra terekenin çocuklara veya gösterdikleri başka kişilere geçmesini düzenlediği yapının yaygın adıdır. İsim, Türk hukukundaki tek bir vasiyetname türünün karşılığı değildir. Alman Medeni Kanunu BGB §2265 ortak vasiyetnameyi eşlere tanır; BGB §2269 ise birbirini mirasçı atayan eşlerin son ölüm sonrasındaki üçüncü kişi lehine düzenlemesine yorum kuralı getirir. Dolayısıyla içerikteki her cümlenin hangi ölüm ve hangi malvarlığı için sonuç doğurduğu okunmadan “bütün mallar eşe kaldı” sonucu kurulmaz.

Türkiye bağlantılı dosyada ilk inceleme belge adından çok hukuki yapı üzerinedir. Eşlerden biri Türkiye’de arsa sahibi, diğeri Almanya’da banka hesaplarının malikiyse tek bir vasiyet metni birden fazla hukuk düzeniyle temas eder. Alman bankasının ölüm sonrası hesap işleminde istediği belge, Türk tapusunun tescilde aradığı belgeyle aynı olmayabilir. Bu rehber özellikle iki eşin yaptığı ortak vasiyetin Türkiye’deki taşınmaz üzerindeki etkisini ele alır; genel Alman mirasçılık belgesi rehberinin tekrarı değildir.

Ortak vasiyetnameyi kimler düzenleyebilir?

BGB §2265’in açık metni ortak vasiyetnamenin yalnız eşler tarafından düzenlenebileceğini öngörür. Almanya’da fiilî birlikte yaşama, nişanlılık veya bir aile üyesiyle ortak imza atma, bu özel belge biçiminin eşler için getirdiği kanuni niteliği kendiliğinden oluşturmaz. Bu nedenle ilk dosya kontrolü, tasarrufun yapıldığı gün evliliğin mevcut olup olmadığına yönelir. Eşlerin evlenme ve boşanma tarihleri, nüfus kayıtları, Alman evlenme belgesi ve belgedeki ad-soyad bilgileri aynı zaman çizelgesinde karşılaştırılır.

Almanya’da düzenlenmiş bir metne “gemeinsames Testament” yazılması tek başına hukuki geçerlilik karinesi oluşturmaz. Tasarrufu yapan kişilerin ehliyeti ayrıca MÖHUK m.20/5 bakımından, işlem zamanındaki millî hukuklarına göre değerlendirilir. Belgenin ortak vasiyetname olup olmadığı, bir eşin tek taraflı vasiyetinden mi ibaret olduğu ve ölüme bağlı tasarruf ehliyetine ilişkin itiraz bulunup bulunmadığı birbirinden ayrılmalıdır. Türk mahkemesine sunulacak bir dilekçede belge başlığını değil, belgeyi doğuran maddi olguları ispatlamak esastır.

Bir eş yazıp diğer eş imzaladıysa şekil yönünden ne olur?

BGB §2267, eşlerin el yazılı ortak vasiyetnamesinde eşlerden birinin metni BGB §2247 şartlarına göre yazması ve diğer eşin ortak beyanı kendi el yazısıyla imzalaması usulünü düzenler. İkinci eşin imzasını eklediği zaman ve yeri belirtmesi öngörülür. Türkiye’deki tek kişinin el yazılı vasiyetnamesi için TMK m.538’in getirdiği tüm metnin vasiyetçinin el yazısıyla yazılması şartıyla bu Alman düzenlemesini karıştırmak yanlıştır. Buradaki mesele, bir belgenin her ülkede aynı şekle tabi tutulması değil, milletlerarası özel hukukta hangi şeklin kabul edildiğinin saptanmasıdır.

MÖHUK m.20/4, ölüme bağlı tasarrufun şekline m.7’nin uygulanacağını ve ölenin millî hukukuna uygun tasarrufun da geçerli olduğunu belirler. MÖHUK m.7 işlem yeri veya esasa uygulanacak hukuk bakımından alternatif şekil dayanakları öngörür. Bu nedenle belgenin Almanya’da usulüne uygun oluşturulmuş olması, şekil incelemesi açısından önem taşır. Ancak şekil incelemesi başarılı olsa bile Türkiye’deki taşınmaz için saklı pay, mirasçı sıfatı ve tescil sorunları kendiliğinden çözülmüş olmaz.

Türk, Alman ve çifte vatandaşlık neden ayrı sonuç verir?

MÖHUK m.20/1 mirası ölenin millî hukukuna bağlar; aynı cümlede Türkiye’deki taşınmazlar için Türk hukukunu seçer. MÖHUK m.4/1-b ise birden fazla vatandaşlığı bulunan kişi aynı zamanda Türk vatandaşıysa millî hukuk belirlemesinde Türk hukukunu esas alır. Dolayısıyla Almanya’da yaşayan Türk vatandaşının Almanya’da ortak vasiyet yapmış olması, Türkiye’deki konutun miras paylarına otomatik Alman hukukunun uygulanması sonucunu doğurmaz. Bir eş yalnız Alman, diğeri Türk-Alman çifte vatandaş olabilir; her ölüm bağımsız incelenir.

Vatandaşlık için yalnız güncel pasaport fotoğrafı yeterli delil planı değildir. Ölüm tarihi itibarıyla kayıtlı vatandaşlık, vatandaşlıktan çıkma veya yeniden kazanma tarihi ve nüfus kayıtlarındaki işlemler kronolojik olarak incelenir. Çünkü ortak vasiyetnamenin şekil, ehliyet ve mirasın esasına uygulanan hukuk başlıklarında farklı zaman noktaları önem taşır. Türk vatandaşlığı bulunmayan eşe ait Almanya malları ile aynı kişinin Türkiye taşınmazı aynı başlık altında toplanıp tek kuralla çözülemez. Bu ayrım dosyanın hukuki temelini belirler.

İlk eşin ölümüyle Türkiye’deki evin mülkiyeti kime geçer?

BGB §2269’daki karşılıklı mirasçı atama sistemi Alman hukukuna tabi malvarlığı bakımından değerlendirilir. Türkiye’de bulunan bir evin mirası için MÖHUK m.20/1’in ikinci cümlesi Türk hukukuna işaret eder. Bu sebeple ilk eş öldüğünde tapuda malik olan kişinin mirasçılarının, ölüme bağlı tasarrufun geçerliliğinin ve saklı payların Türk miras düzenine göre hesaplanması gerekir. “İlk ölümde tüm mal sağ kalan eşe geçer” şeklindeki Alman vasiyet ifadesi, Türkiye’deki evin diğer hak sahipleri bakımından incelemesiz tescili için yeterli bir tapu belgesi değildir.

Önce tapu sahibinin kimliği kesinleştirilir. Konut iki eş adına paylıysa murisin malvarlığına yalnız kendi payı dahildir; hayatta kalan eşin zaten sahibi olduğu pay ile miras yoluyla edindiği hak birbirine eklenmeden gösterilir. Eşin evlilikten doğan mal rejimi alacağı ile mirasçı sıfatıyla kazandığı pay da aynı hak değildir. Pay hesabı yapılırken tapudaki kayıt, mal rejiminin tasfiyesine ilişkin mevcut kararlar ve mirasçılık zinciri ayrı belgeler üzerinden okunur.

İkinci eşin ölümü çocukların haklarını nasıl etkiler?

Berliner Testament metinleri çoğu zaman ilk ölüm ve son sağ kalan eşin ölümü için iki aşamalı tasarruf barındırır. Alman hukukunda BGB §2269 üçüncü kişiyi, yorum bakımından, son ölen eşin mirasçısı olarak kabul eden bir karine öngörür. Fakat Türk taşınmazında ilk ölümde Türk hukukuna göre doğmuş miras payları yok sayılarak tüm konutun ikinci ölümde ilk kez paylaşılacağı söylenemez. İlk ölüm sırasında kazanılan haklar, sonraki ölümün terekesi ve varsa sağ kalan eşe yapılmış tasarruflar ayrı muhasebe edilir.

İkinci ölümden sonra aile üyelerinin tamamının her iki eşin çocukları olup olmadığı özellikle önem taşır. Önceki evlilikten çocuklar, sonradan evlat edinme, eşlerden birinin ilk ölümden sonra yaptığı başka vasiyet ve mirasçılardan birinin arada ölmesi dosyayı değiştirir. İlk ve ikinci ölüm belgeleri, iki kişinin ayrı nüfus kayıtları ve varsa Alman miras belgeleri birlikte ele alınır. Tek bir son ölüm belgesiyle iki kişiye ait miras zincirini açıklamak çoğu zaman ispatta yetersiz kalır.

Saklı paylı çocuk veya eş hangi Türk kanun maddesine dayanır?

Türk taşınmazına uygulanan maddi miras hukuku bakımından TMK m.506 saklı pay oranlarını düzenler. Altsoy için saklı pay yasal miras payının yarısıdır; ana ve babanın her biri için yasal payın dörtte biri korunur. Sağ kalan eşin saklı payı birlikte mirasçı bulunduğu zümreye göre farklı belirlenir. Bu oranlar mirasbırakanın terekesine, yasal mirasçıların kimliğine ve hesaplanacak tasarruf edilebilir kısma uygulanır. Türkiye’de yaşayan mirasçının hakları gibi Almanya’da yaşayan saklı paylı mirasçı da Türk taşınmazı üzerindeki tenkis incelemesinde dikkate alınır.

TMK m.560, saklı payının karşılığını alamayan mirasçıya tasarruf edilebilir kısmı aşan kazandırmanın tenkisini dava etme yolunu tanır. Bu, yabancı vasiyetnamenin bütünüyle geçersiz olduğu iddiası değildir. Belgede eşe ve çocuklara yapılmış tasarrufların kapsamı ile tenkise tabi kazandırmalar belirlendikten sonra talep hesabı yapılır. Saklı payın varlığına dayanarak tapunun kendiliğinden düzelmesini beklemek yanlıştır; iddia ve gerekçesiyle uygun başvuru yolu kullanılmalıdır.

İptal davasıyla tenkis davası neden karıştırılmamalı?

TMK m.557, ölüme bağlı tasarrufların iptal sebebini; ehliyet eksikliği, yanılma, aldatma, korkutma veya zorlama, hukuka ya da ahlaka aykırı içerik ve kanuni şekle uyulmaması gibi başlıklarda düzenler. Tenkis ise TMK m.560 uyarınca saklı payı korumaya yöneliktir. İptal iddiası, bir sakatlık nedeniyle tasarrufun tamamen veya kısmen hükümsüz bırakılmasını hedeflerken tenkiste geçerli bir tasarrufun saklı payı aşan kısmının indirilmesi talep edilir. Dilekçede bu iki kurumun maddi olguları ve hukuki sonuçları bilinçli biçimde ayrılmalıdır.

TMK m.559 iptal bakımından öğrenmeden itibaren bir yıllık ve vasiyetnamenin açılma tarihiyle bağlantılı daha uzun hak düşürücü süreler belirler. Tenkis yönünden TMK m.571 ayrıca değerlendirilir. Sürelerin başlangıcını yalnız Almanya’daki ölüm tarihi olarak kabul etmek hatalıdır; hangi tasarrufun ne zaman açıldığı, mirasçının hangi bilgiyi ne zaman öğrendiği ve istemin türü dosyadan çıkarılır. Yalnız dava açılması gerekip gerekmediğini değil, bir def’i imkânı bulunup bulunmadığını da hukuki usul içinde ayrı incelemek gerekir.

İlk eş öldükten sonra sağ kalan eş vasiyeti değiştirebilir mi?

Alman hukukunda BGB §2270, eşlerin birbirine bağlı karşılıklı ölüme bağlı tasarruflarını düzenler; BGB §2271, bunların geri alınması için hem eşler hayattayken hem ilk ölümden sonra farklı hükümler öngörür. Bu hükümler, ortak vasiyetin her cümlesinin sonsuza kadar değiştirilemeyeceği anlamına gelmez. Bir hükmün karşılıklı bağımlı olup olmadığı ve değişiklik yapma hakkının kalan kapsamı, belgenin sözcükleri ve ilgili Alman hukuk kuralları kullanılarak tespit edilir.

Bu değerlendirme Türk taşınmazındaki tasarruf yetkisiyle de karıştırılmamalıdır. İlk ölümde Türk hukukuna göre mirasçı veya malik hâline gelen kişilerin tapu üzerindeki hakları, Almanya’daki vasiyeti kimin değiştirebileceği sorusundan bağımsız ayrı bir başlıktır. Dosyada ikinci bir Alman vasiyetnamesi varsa önce tarihleri, ardından hangi tasarrufları geri almaya çalıştığı incelenir. Yeni belgenin bir öncekini tüm ülkelerde ve tüm mallar için kaldırdığı yönünde genel sonuç kurulmaz.

Türkiye’deki dava ve tapu için hangi belgeler gereklidir?

Başlangıç dosyası iki eşin ayrı ölüm belgelerini, evlilik ve gerekiyorsa boşanma belgelerini, nüfus kayıtlarını, ortak vasiyetnamenin tam metnini, açılmasına ilişkin Alman mahkeme kayıtlarını ve Türkiye’deki taşınmazın tapu bilgilerini içermelidir. Belgenin yalnız ilk sayfası veya imza sayfası, birbirini mirasçı tayin etmenin koşullarını ortaya koymaz. Ayrıca mirasçılık belgesinin hangi ölüme, hangi malvarlığına ve hangi hukuka göre oluşturulduğu doğrulanır.

Alman belgelerinin tasdik ve tercüme gereksinimi ile bunların delil değeri birbirinden ayrı konulardır. Apostil belgenin imza ve resmî sıfat yönünden tanınmasına yardımcı olur; Türk saklı pay hesabını veya tapu tescilini kendi başına tamamlamaz. Türkçe yargılama için gerekli tercümede evrakın hüküm doğuran bütün bölümleri ve ekleri kapsanmalıdır. Belge kimliği, ad-soyad değişikliği, taşınmazın ada-parsel ve bağımsız bölüm numarası eşleştirilmeden başvuru yapılması düzeltme ve ek belge istemine yol açar.

Ortak vasiyetnameyle tapuda doğrudan intikal yapılabilir mi?

Türkiye’deki taşınmazın tapu kaydının değiştirilmesi bir sicil işlemidir. Mirasçılık sıfatını belirleme, ölüme bağlı tasarrufu inceleme ve miras payının hangi kişiye hangi oranla geçtiğini kesinleştirme aşamalarının ardından tescile uygun dayanak hazırlanır. Alman noteri veya mahkemesi önünde yapılan işlem, Türk tapu müdürlüğünün kayıtlarını tek taraflı biçimde değiştiren bir emir değildir. Türk hukukuna göre ayrıca tescile dayanak oluşturan belge veya karar gerektiren durumda, sadece Almanca vasiyetname sunulmasıyla intikal tamamlanmış sayılmaz.

İntikal ile satışın hukuki şartları da farklıdır. Mirasçıların ortak mülkiyet yapısı, miras paylaşımı ve temsil yetkileri netleşmeden vekâletnameye çok geniş satış yetkisi yazılması çözüm değildir. Almanya’dan işlem yürüten kişi önce kendisinin malik mi, mirasçı mı, vasiyet alacaklısı mı olduğunu ortaya koymalıdır. Somut talep tescil değil vasiyet alacağıysa buna uygun hukuki yol planlanır. Bu sıralama hem yanlış mirasçı adına işlem yapılmasını hem sonradan tapu uyuşmazlığı doğmasını önler.

Almanya–Türkiye 1929 Konsolosluk Anlaşması nerede devreye girer?

MÖHUK m.1/2, Türkiye’nin taraf olduğu milletlerarası sözleşme hükümlerini saklı tutar. Almanya ile Türkiye arasındaki 28 Mayıs 1929 tarihli Konsolosluk Anlaşması’nın veraset hükümleri, özellikle taşınır ve taşınmaz tereke için belgelerin ve yetkili makamların belirlenmesinde dikkate alınır. Bu yüzden sırf genel MÖHUK maddesine dayanarak Alman belgesinin her durumda etkisiz olduğu veya Türk tapusunda her durumda kabul edileceği sonucu kurulmaz. Anlaşmanın uygulanma şartları, kişinin vatandaşlığı ve tereke unsuruyla birlikte okunmalıdır.

Alman dış temsilciliklerinin miras konularına ilişkin resmî bilgi notu, Almanya–Türkiye ilişkisi için bu özel düzenlemenin önemini açıklamaktadır. Ancak bir belgeyi sunabilmek ile Türk taşınmazına ilişkin maddi miras hukukunun içeriği aynı soru değildir. Alman belgesinin mirasçılık konusunda neyi ispatladığı, Türk hukukunun kime ne kadar pay verdiği ve tapu müdürlüğünün hangi belgeyle tescil yapacağı bağımsız şekilde kayda geçirilir. Bir dosya notunda bu üç soruya ayrı cevap verilmesi özellikle gereklidir.

Mersin’deki ev ve Berlin’deki aile için inceleme sırası

Mersin’de tapulu bir taşınmazı bulunan iki eşin Berlin’de ortak vasiyetname düzenlediği bir dosyada ilk işlem, taşınmazın kimin adına hangi payla kayıtlı olduğunu çıkarmaktır. Ardından ortak vasiyetin hangi eş tarafından yazıldığı, öteki eşin hangi biçimde imzaladığı ve iki ölüm tarihinin bulunup bulunmadığı kayıt altına alınır. BGB §2267 ile MÖHUK m.20/4 arasındaki şekil analizi yapıldıktan sonra MÖHUK m.20/1 uyarınca Türk taşınmaz mirasının maddi hükümleri uygulanır. Hak sahipleri ve saklı pay iddiaları bunun ardından sıralanır.

Aileden bir kişi Almanya’da yaşıyor diye bütün belge süreçlerinin Almanya’da tamamlanması gerekmez. Türk makamına yapılacak başvuru, vekâletin kapsamı ve varsa dava Türkiye’deki görev ve yetki kurallarına göre hazırlanır. Almanca belgeler dosyanın delilidir; hangi kanunun uygulanacağına kendileri karar vermez. Tapunun önce sağ kalan eşe, ardından çocuklara geçtiğini varsayıp masraf çıkarmak yerine her ölümde kazanılmış hak ve tescil gereksinimi ayrı raporlanmalıdır. Bu yaklaşım müvekkilin işlemi gereksiz satış veya ortaklık davasına dönüştürmesini de önler.

Avukata başvururken dosya konusu nasıl tanımlanmalı?

Bir sınır ötesi miras başvurusunda “Almanya’daki vasiyetim geçerli mi?” sorusu tek başına yeterli talep tanımı değildir. Hedef, Türkiye’deki tapuya miras intikali, saklı payın korunması, vasiyetnamenin iptali, terekenin paylaşımı veya bir satış işlemi olabilir. Her hedefin tarafları, talep sonucu, delilleri ve usul şartları farklıdır. Başvuruda vasiyetnamenin mümkünse tüm sayfaları, ölüm ve vatandaşlık kayıtlarının tarihleri, tapu bilgileri ve karşı tarafların ilişki sıfatları yer almalıdır.

Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu Türkiye’deki hukuki uyuşmazlığın taraf, talep ve delil yapısını Mersin merkezli koordine eder. Almanya’da yapılması gereken bağımsız Alman hukuku işlemlerinin kapsamı, Türk hukuku dosyasından ayrılmalıdır. Hukuki değerlendirme için ilk iletişimde tam kimlik numarası veya hassas kişisel belgeleri açık mesajla göndermek gerekli değildir. Dosyanın türü ve zaman çizelgesi açıkça ifade edildiğinde hangi belgelerin güvenli kanaldan talep edileceği planlanabilir.

İlgili rehberler

Bu konunun belge, usul ve uyuşmazlık boyutlarını ayrı ayrı ele alan site içi kaynaklar: Alman Erbschein ve Türk tapusu; Çifte vatandaş murisin uygulanacak hukuku; Yabancı mirasçılık belgesiyle tapu intikali; Yurt dışındaki mirasçıların paylaşım sözleşmesi. Her bağlantı farklı bir işlem aşamasını açıklamak amacıyla seçilmiştir.

Sık sorulan sorular

Resmî mevzuat ve kaynaklar

Resmî Gazete – MÖHUK 5718 m.1, 4, 7, 20; Adalet Bakanlığı – TMK 4721 m.506, 557, 559, 560; BGB §2265 ortak vasiyetname; BGB §2267 ortak el yazılı vasiyet; BGB §2269 karşılıklı mirasçılık; BGB §§2270–2271 bağlı tasarruflar; BGB §2271 geri alma; Almanya Dış Temsilcilikleri – Türkiye’de miras. Kanun maddeleri içerikteki hukuki ayrımların dayanağıdır; tarih, vatandaşlık ve belge içeriği değiştiğinde dosyanın uygulanacak hüküm analizi yenilenir.