CISG Madde 64: Alıcı Ödemez veya Teslim Almazsa Satıcı Sözleşmeden Ne Zaman Dönebilir? | 2026
- CISG Madde 64’ün iki dönme yolu
- Esaslı ihlal nedeniyle dönme
- Ek sürede ödeme veya teslim alma olmazsa dönme
- Dönme bildirimi nasıl yapılır?
- Bedelin ödenmemesi
- Malların teslim alınmaması
- Diğer alıcı ihlallerinde dönme
- Alıcı bedeli ödemişse süre sınırı
- Dönmenin hukuki sonuçları
- Tazminat ve yeniden satış
- Dönme dosyasında gerekli belgeler
- Sık sorulan sorular
CISG Madde 64’ün İki Temel Dönme Yolu Nedir?
CISG m.64, alıcının ihlali karşısında satıcının sözleşmeyi sona erdirme hakkını düzenler. Hüküm iki farklı hukuki yol kurar. Birinci yol m.64/1(a)’dır: alıcının sözleşme veya CISG kapsamındaki yükümlülüğünü ihlal etmesi m.25 anlamında esaslı ihlal oluşturuyorsa satıcı sözleşmeden dönebilir. İkinci yol m.64/1(b)’dir: alıcı m.63 uyarınca verilen ek süre içinde bedeli ödeme veya malları teslim alma borcunu yerine getirmezse ya da bunu yapmayacağını bildirirse satıcı dönebilir.
Bu ayrım pratiktir. Her ödeme gecikmesinin esaslı ihlal olup olmadığı tartışmalı olabilir. Satıcı m.63 ile makul ek süre vererek belirsizliği azaltabilir. Ek süreye rağmen ödeme veya teslim alma gerçekleşmezse m.64/1(b) daha net bir dönme zemini sağlar.
Dönme ağır bir hukuki sonuçtur. Sözleşme taraflarını gelecekteki ifa yükümlülüklerinden kurtarır ve m.81-84 uyarınca iade/tasfiye sürecini başlatabilir. Bu nedenle CISG küçük ve giderilebilir ihlallerde otomatik sona erme yaklaşımı benimsemez.
Satıcının “sözleşme bitti” şeklindeki iç kararı yeterli değildir. M.26 uyarınca dönme ancak karşı tarafa bildirimle hüküm doğurur. Bildirimin açık, zamanında ve ispatlanabilir olması gerekir.
Esaslı İhlal Nedeniyle Dönme Nasıl Belirlenir?
CISG m.25’e göre bir sözleşme ihlali, diğer tarafı sözleşme uyarınca beklemekte haklı olduğu şeyden esaslı ölçüde yoksun bırakıyorsa esaslıdır; ancak ihlal eden taraf bu sonucu öngörmemiş ve aynı durumdaki makul kişi de öngöremeyecek idiyse esaslı ihlal oluşmaz.
Satıcı açısından alıcının ödeme borcu çoğu satışta temel karşı edimdir. Alıcının “hiç ödeme yapmayacağım” şeklindeki kesin beyanı, uzun ve ciddi ödeme gecikmesi, kararlaştırılan kritik teminatı sağlamama veya malları kesin biçimde reddetme, somut şartlarda satıcının sözleşmeden beklediği temel menfaati ortadan kaldırabilir.
Buna karşılık teknik banka gecikmesi nedeniyle bir günlük ödeme gecikmesi her olayda esaslı ihlal değildir. Esaslılık yalnız süreye değil, sözleşmenin ekonomik yapısına, tutara, güvenceye, alıcının davranışına ve satıcının beklediği menfaatin kaybına göre ölçülür.
İhlalin öngörülebilirliği de unutulmamalıdır. Örneğin alıcıya belirli tarihin satıcının kendi banka finansmanı bakımından kritik olduğu açıkça bildirilmişse gecikmenin sonuçlarının öngörülebilirliği güçlenebilir.
Esaslı ihlale dayanarak doğrudan dönme planlanıyorsa dosyada yalnız gecikme değil, neden sözleşmenin ekonomik amacının esaslı ölçüde ortadan kalktığı da açıklanmalıdır.
CISG m.63 Ek Süresinin Sonuçsuz Kalması Dönme Hakkı Doğurur mu?
Evet, fakat m.64/1(b) özellikle iki alıcı borcuna odaklanır: satış bedelinin ödenmesi ve malların teslim alınması. Satıcı m.63 uyarınca makul ek süre vermiş, alıcı bu süre içinde ödeme yapmamış veya malları teslim almamışsa satıcı sözleşmeden dönebilir.
Aynı sonuç, alıcının ek süre içinde açıkça “ödemeyeceğim” veya “malları teslim almayacağım” demesi hâlinde de doğar. Satıcı bu kesin ret karşısında sürenin sonunu beklemek zorunda değildir.
Ek sürenin m.64 bakımından etkili olabilmesi için belirli ve makul olması gerekir. “Acilen ödeme yapın” veya “mümkün olan ilk fırsatta malı alın” gibi son tarih içermeyen mesajlar, m.63-64 sisteminin amaçladığı kesinliği sağlamayabilir.
Örneğin 100.000 EUR satış bedeli 1 Eylül’de muaccel olmuş, satıcı 8 Eylül’de “en geç 15 Eylül saat 17.00’ye kadar ödeyin” şeklinde makul ek süre vermiş ve alıcı 15 Eylül’e kadar ödeme yapmamışsa satıcı m.64/1(b) koşullarını değerlendirebilir. İlk gecikmenin esaslı olup olmadığını ayrıca ispatlaması gerekmeyebilir.
CISG’de Dönme Bildirimi Nasıl Yapılmalıdır?
CISG m.26, dönmenin ancak diğer tarafa bildirimle hüküm doğuracağını belirtir. Bu nedenle m.64 şartlarının oluşması sözleşmeyi kendiliğinden sona erdirmez. Satıcı dönme hakkını açıkça kullanmalıdır.
Bildirimde “sözleşmeyi CISG m.64 uyarınca sona erdiriyorum/dönüyorum” anlamı tereddüde yer bırakmayacak şekilde bulunmalıdır. “Haklarımız saklıdır”, “siparişinizi askıya aldık” veya “bu durum kabul edilemez” gibi genel ifadeler her olayda dönme bildirimi sayılmaz.
Bildirimin hangi sözleşmeye, siparişe ve ihlale ilişkin olduğu belirlenmelidir. Birden fazla parti veya çerçeve sözleşme varsa hangi işlemin sona erdirildiği açık olmalıdır. Taksitli teslimlerde m.73 ayrıca uygulanabilir.
Gönderim kanalı sözleşmenin notice maddesine uygun seçilmelidir. E-posta, kurye, noter veya sözleşmede belirlenen platform kullanılabilir. CISG m.27 iletişim riski konusunda genel bir kural getirir; ancak sözleşmedeki şekil ve bildirim hükümleri ayrıca bağlayıcı olabilir.
Satıcı dönme bildiriminden sonra sözleşmenin devam ettiğini gösteren çelişkili davranışlardan kaçınmalıdır. Yeni teslim yapması, yeni vade vermesi veya bedelin aynen ifasını istemesi dönme iradesiyle uyuşmayabilir.
Alıcının Bedeli Ödememesi Hangi Durumda Dönmeye Yol Açar?
Ödeme borcu CISG m.53-59 arasında düzenlenir. Vade geldiğinde m.59 gereği alıcı ayrıca ihtar beklemeden ödeme yapmak zorundadır. Ödeme yapılmaması sözleşme ihlalidir; ancak m.64’e göre dönme için ya ihlalin m.25 anlamında esaslı olması ya da m.63 ek süresi mekanizmasının şartlarının gerçekleşmesi gerekir.
Alıcı bedelin büyük kısmını ödemiş fakat küçük bir bakiye tartışmalıysa doğrudan bütün sözleşmeden dönme orantısız olabilir. Buna karşılık ödeme tamamen reddedilmiş, alıcının kredi durumu çökmüş ve sözleşme bedelinin tahsil edilemeyeceği açık hâle gelmişse esaslı ihlal veya m.71-72 gibi diğer koruma mekanizmaları gündeme gelebilir.
Satıcı ayrıca m.78 uyarınca muaccel para borcu için faiz talep edebilir. Dönme, geçmiş gecikme nedeniyle doğan tazminat ve faiz haklarını otomatik olarak ortadan kaldırmaz.
Ödeme uyuşmazlığında alıcının m.50 bedel indirimi veya başka geçerli karşı talebi bulunup bulunmadığı da kontrol edilmelidir. Satıcı gerçekte borçlu olunmayan bir kısmın ödenmemesini “esaslı ihlal” olarak nitelendiremez.
Alıcı Malları Teslim Almazsa Satıcı Ne Zaman Dönebilir?
Alıcının teslim alma borcu m.60’ta düzenlenir. Alıcı sözleşmeye uygun şekilde teslim için hazır edilen malları geçerli neden olmadan teslim almazsa ihlal oluşur. Satıcı m.63 ile makul ek süre verebilir; bu sürede de teslim alma gerçekleşmezse m.64/1(b) dönme hakkı gündeme gelir.
Alıcının depoyu kapalı tutması, taşıyıcıya randevu vermemesi, gerekli boşaltma ekipmanını hazırlamaması veya malları açıkça reddetmesi teslim almama ihlalinin örnekleridir. Ancak satıcının kendi teslimi erken, geç veya sözleşmeye aykırıysa alıcının ret hakkı ayrıca incelenir.
Satıcı malları korumak için m.85 uyarınca makul önlemler almalıdır. Gerekirse m.87 kapsamında üçüncü kişi deposuna bırakma ve m.88 kapsamında belirli koşullarda satış seçenekleri vardır. Dönme kararı malların fiziksel korunması sorununu ortadan kaldırmaz.
Alıcının Diğer Yükümlülüklerini İhlalinde m.64 Nasıl Uygulanır?
M.64/1(b)’nin ek süreye bağlı özel dönme yolu özellikle ödeme ve teslim alma borçlarına ilişkin olduğu için, alıcının diğer yükümlülüklerinin ihlalinde m.64/1(a) esaslı ihlal testi önem kazanır.
Örneğin alıcı sözleşmede zorunlu olan büyük banka teminatını sağlamamış, bu güvence satıcının üretime başlamasının temel şartı olmuşsa ihlalin m.25 anlamında esaslı olup olmadığı değerlendirilir. Benzer şekilde alıcı teknik spesifikasyonu vermemişse m.65’in satıcıya tanıdığı seçim mekanizması da kullanılabilir.
Her yan yükümlülük ihlali sözleşmenin tamamından dönmeyi haklı kılmaz. İhlalin giderilebilir olup olmadığı, satıcının temel menfaatini ne ölçüde etkilediği ve başka bir hukuki çareyle sorunun çözülebilip çözülemeyeceği önemlidir.
Alıcı Bedeli Ödemişse Satıcı Dönme Hakkını Ne Kadar Sürede Kullanmalıdır?
CISG m.64/2, alıcının bedeli ödediği durumda satıcının dönme hakkını süre bakımından sınırlar. Alıcının geç ifası söz konusuysa satıcı, ifanın gerçekleştiğini öğrendiği andan önce dönme hakkını kullanmamışsa bu hakkı kaybedebilir.
Geç ifa dışındaki ihlallerde ise satıcı, ihlali öğrendiği veya öğrenmesi gerektiği tarihten itibaren makul süre içinde; m.63 ek süresi verilmişse bu sürenin bitiminden veya alıcının ifa etmeyeceğini bildirmesinden itibaren makul süre içinde dönme bildirimini yapmalıdır.
Bu hükmün amacı, bedeli ödemiş alıcının uzun süre sözleşmenin akıbeti konusunda belirsizlikte bırakılmasını önlemektir. Satıcı ihlali bilmesine rağmen haftalar/aylar boyunca sözleşmeyi sürdürürse sonradan dönme hakkını kaybedebilir.
“Makul süre” sabit gün sayısı değildir. Malın niteliği, ihlalin karmaşıklığı, tarafların iletişimi ve ticari sektör dikkate alınır. Satıcının gecikmeden hukuki değerlendirme yapması gerekir.
Sözleşmeden Dönmenin Hukuki Sonuçları Nelerdir?
CISG m.81’e göre dönme, tarafları sözleşmeden doğan gelecekteki ifa borçlarından kurtarır; ancak tazminat hükümleri ve uyuşmazlık çözümüne ilişkin sözleşme hükümleri etkilenmez. Taraflardan biri sözleşmeyi tamamen veya kısmen ifa etmişse verdiğini geri isteyebilir.
Satıcı malı teslim etmiş, alıcı bedeli ödemişse karşılıklı iade gündeme gelir. M.84 satıcının iade edeceği bedel için ödeme tarihinden itibaren faiz ve alıcının mallardan elde ettiği yararların belirli şartlarda iadesini düzenler.
Dönme, tahkim veya yetki şartını ortadan kaldırmaz. M.81/1 uyuşmazlıkların çözümüne ilişkin sözleşme hükümlerinin ve dönme sonrasını düzenleyen diğer hükümlerin devam edeceğini açıkça belirtir.
Malların iadesi mümkün değilse alıcının dönme hakkı bakımından m.82 gibi hükümler gündeme gelir; satıcının m.64 dönmesi bakımından somut iade ve tazminat sistemi ayrıca planlanmalıdır.
Dönme Sonrası Satıcı Hangi Tazminatları İsteyebilir?
Sözleşmeden dönme tazminat hakkını ortadan kaldırmaz. Satıcı m.74 uyarınca öngörülebilir zarar ve yoksun kalınan kârı talep edebilir. Dönmeden sonra makul ikame satış yapılmışsa m.75, sözleşme fiyatı ile ikame işlem fiyatı arasındaki farkın ve ek zararların hesaplanmasına imkân verir.
İkame satış yapılmamışsa ve m.76 şartları varsa cari fiyat ile sözleşme fiyatı arasındaki fark esas alınabilir. Satıcı ayrıca depolama, yeniden taşıma, sigorta ve yeniden satış giderlerini şartları ölçüsünde talep edebilir.
M.77 uyarınca satıcı zararı azaltmak için makul önlemler almak zorundadır. Piyasanın hızla düştüğü bir malı gereksiz yere uzun süre elde tutup zararı büyütmesi tazminat hesabında indirime yol açabilir.
Tazminat hesapları mükerrer olmamalıdır. Fiyat farkı ile aynı ekonomik kayıp ikinci kez “kâr kaybı” adı altında talep edilmemelidir.
Dönme Dosyasında Hangi Belgeler Bulunmalıdır?
- Satış sözleşmesi ve genel şartlar,
- Ödeme/tahsilat planı ve faturalar,
- Malların teslim için hazır olduğunu gösteren kayıtlar,
- Alıcının ödeme veya teslim almama yazışmaları,
- M.63 ek süre bildirimi ve ulaşma/gönderim kayıtları,
- Alıcının kesin ifa etmeme beyanı,
- CISG m.64 dönme bildirimi,
- Dönme sonrası yeniden satış belgeleri,
- Depolama, taşıma, sigorta ve finansman giderleri,
- Faiz ve tazminat hesap tablosu.
Kronoloji; ilk vade, ihlal, ek süre başlangıcı, ek süre sonu, kesin ret, dönme bildirimi ve ikame satış tarihlerini ayrı satırlarda göstermelidir.
Yurt Dışındaki Satıcı İçin Adım Adım Dönme Kontrolü
- Alıcının ihlal ettiği kesin borcu tespit edin.
- İhlalin m.25 anlamında esaslı olup olmadığını analiz edin.
- Ödeme/teslim almama ihlalinde m.63 ek süresi verip vermeyeceğinize karar verin.
- Ek süre verilecekse kesin ve makul tarih belirleyin.
- Alıcının ret veya kısmi ifa beyanlarını arşivleyin.
- Dönme hakkı doğduğunda m.26’ya uygun açık bildirim gönderin.
- Bedel ödenmişse m.64/2 süre sınırını ayrıca kontrol edin.
- Malları m.85-88 uyarınca koruyun.
- İkame satış yapılacaksa m.75 şartlarına uygun, makul işlem ve tarih belgesi tutun.
- Tazminat/faiz ve iade sonuçlarını m.74-84 çerçevesinde ayrı hesaplayın.
Yurt dışında bulunan satıcılar Türkiye bağlantılı uluslararası satış uyuşmazlıklarını vekil aracılığıyla takip edebilir. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosunun tek fiziksel ofisi Mersin’dedir; Türkiye’deki dava, icra ve sözleşme süreçleri görev ve yetki kuralları çerçevesinde Mersin’den koordine edilir.
Sözleşmede Dönme Maddesi Nasıl Yazılmalı?
Taraflar hangi ihlallerin kritik olduğunu açıkça belirleyebilir. Ödeme vadesi, teminat açma tarihi, teslim alma süresi ve cure period kesin yazılmalıdır. Ancak sözleşmede bir ihlali “fundamental breach” diye adlandırmak tek başına tüm hukuk sistemlerinde her sonucu otomatik yaratmayabilir; CISG ve geçerlilik hükümleri birlikte incelenir.
Notice maddesinde dönme bildirimlerinin hangi adres/e-posta üzerinden yapılacağı ve ulaşma sistemi belirlenmelidir. Yeniden satış, depolama ve malların iadesi prosedürü de düzenlenebilir.
Uyuşmazlık çözüm maddesinin dönme sonrasında da geçerli kalacağı CISG m.81 ile uyumludur. Açık tahkim/mahkeme seçimi, dönme sonrası tazminat sürecini kolaylaştırır.
En Sık Yapılan Hatalar
- Her ödeme gecikmesini otomatik esaslı ihlal saymak,
- M.63 ek süre vermeden m.64/1(b)’ye dayanmak,
- Kesin son tarih içermeyen mesajı Nachfrist kabul etmek,
- Dönmenin kendiliğinden gerçekleştiğini sanmak,
- M.26’ya uygun açık dönme bildirimi göndermemek,
- Alıcı bedeli ödedikten sonra m.64/2 sürelerini kaçırmak,
- Dönmeden sonra aynen sözleşme bedelini istemeye devam etmek,
- İkame satış ve zarar azaltma belgelerini tutmamak.
Sık Sorulan Sorular
1. Alıcı ödeme yapmazsa satıcı hemen sözleşmeden dönebilir mi?
Yalnız ihlal m.25 anlamında esaslıysa veya m.63 ek süresi m.64/1(b) şartlarıyla sonuçsuz kalmışsa.
2. Ek süre vermek her durumda zorunlu mu?
Hayır. Esaslı ihlal varsa m.64/1(a) doğrudan değerlendirilebilir.
3. Alıcı malları teslim almazsa ne olur?
Satıcı m.63 ek süre verip, sonuçsuz kalırsa m.64/1(b) kapsamında dönmeyi değerlendirebilir.
4. Alıcı ek süre içinde “ödemeyeceğim” derse süre sonunu beklemek gerekir mi?
Hayır. Kesin ifa etmeme beyanı m.64/1(b) bakımından bekleme zorunluluğunu kaldırabilir.
5. Dönme için yazılı bildirim şart mı?
CISG özel bir yazılı şekil şartı koymasa da m.26 bildirim gerektirir; ispat için yazılı bildirim güçlü şekilde önerilir.
6. Dönme bildirimi gönderilmeden sözleşme biter mi?
Hayır. CISG m.26 uyarınca dönme bildirimle hüküm doğurur.
7. Alıcı bedeli ödemişse satıcı yine dönebilir mi?
Belirli ihlallerde mümkün olabilir; ancak m.64/2’deki sıkı zaman sınırları uygulanır.
8. Dönmeden sonra satıcı tazminat isteyebilir mi?
Evet. M.74-77 ve şartları varsa m.75-76 uygulanabilir.
9. Tahkim şartı dönmeyle sona erer mi?
Hayır. M.81 uyuşmazlık çözümü hükümlerinin dönmeden etkilenmediğini düzenler.
10. Mallar satıcının deposunda kalırsa ne yapılır?
M.85-88 koruma, üçüncü kişi deposu ve belirli koşullarda satış mekanizmaları uygulanabilir.
İç Bağlantılar
- CISG Madde 63: Satıcının ek süre vermesi
- CISG Madde 62: Satıcının aynen ifa talebi
- CISG Madde 61: Alıcı ihlalinde satıcının hakları
- CISG Madde 25: Esaslı ihlal
- CISG Madde 74: Tazminat
- Yurt dışındaki müvekkiller için hukuk rehberleri
Resmî Kaynaklar
Sonuç
CISG Madde 64, satıcının alıcının ihlali nedeniyle sözleşmeden dönmesini iki açık zemine bağlar: esaslı ihlal veya ödeme/teslim alma borcunun m.63 ek süresinde de yerine getirilmemesi. Dönme otomatik değildir; m.26 uyarınca açık bildirim gerekir. Alıcı bedeli ödemişse m.64/2’deki makul süre sınırları ayrıca korunmalıdır. Dönme öncesi kronoloji, bildirim ve zarar dosyası doğru kurulursa yeniden satış, faiz ve tazminat talepleri de daha sağlıklı yönetilir.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
