Delil Sunma Süresi Kaçırılırsa Ne Olur? 2026 | HMK 139, 140/5 ve 145

Deliller Hangi Aşamada Gösterilmelidir?

HMK’nın temel sistemi, tarafların iddia ve savunmalarını ve bunları ispatlayacak delilleri dilekçeler aşamasında ortaya koymasına dayanır. Davacı HMK m.119/1-f gereğince ileri sürdüğü her vakıanın hangi delille ispat edileceğini dava dilekçesinde, davalı da HMK m.129/1-e gereğince savunmasının dayanağı olan her vakıanın hangi delille ispat edileceğini cevap dilekçesinde belirtir.

Bu nedenle “delil göstermek” ile “belgenin fiziki veya elektronik örneğini dosyaya sunmak” aynı işlem değildir. Taraf dilekçesinde banka kaydına, sözleşmeye, e-postaya veya başka bir belgeye dayanmış olabilir; ancak belgenin kendisini henüz eklememiş olabilir. HMK m.139’daki iki haftalık kesin süre özellikle bu ikinci durumu düzenler.

Cevap süresi ve ek süre mekanizması için Dava Dilekçesine Cevap Süresi Uzatılabilir mi? rehberimizi inceleyebilirsiniz.

2020 Değişikliğinden Sonra HMK m.139 ve m.140/5 Nasıl Uygulanır?

7251 sayılı Kanunla 2020 yılında HMK m.139 ve m.140/5 değiştirildi. Eski metinde iki haftalık kesin sürenin ön inceleme duruşmasında verileceği düzenleniyordu. Güncel sistemde ise ön inceleme duruşması için çıkarılan davetiyede, taraflara davetiyenin tebliğinden itibaren iki haftalık kesin süre içinde dilekçelerinde gösterdikleri fakat henüz sunmadıkları belgeleri sunmaları veya başka yerden getirilecek belgelerin getirtilmesi için gerekli açıklamayı yapmaları ihtar edilir.

HMK m.140/5 de bu güncel sisteme paralel olarak, m.139 uyarınca yapılan ihtara rağmen belgeleri sunmayan veya başka yerden getirilecek belgeler için gerekli açıklamayı yapmayan tarafın bu delillere dayanmaktan vazgeçmiş sayılmasına karar verileceğini düzenler.

İki Haftalık Kesin Süre Tam Olarak Ne İçindir?

Bu süre, dilekçede hiç bahsedilmemiş yeni delilleri sınırsız biçimde eklemek için verilmiş genel bir “delil bildirme süresi” değildir. Sürenin konusu, dilekçede zaten gösterilmiş ancak henüz mahkemeye sunulmamış belgeleri sunmak veya başka yerde bulunan belgenin getirtilmesi için mahkemenin ihtiyaç duyduğu bilgileri vermektir.

Örneğin cevap dilekçesinde “X Bankası nezdindeki 2025 yılı hesap hareketleri” delil olarak gösterilmişse, mahkemenin müzekkere yazabilmesi için banka, şube, hesap sahibi ve ilgili dönem yeterince açıklanmalıdır. “Banka kayıtları” şeklindeki belirsiz ifade, hangi kaydın getirileceğini tespit etmeye yetmeyebilir.

Aynı şekilde hastane kaydı, tapu kaydı, ticaret sicili, SGK kaydı, telefon kaydı veya başka mahkeme dosyasına dayanılıyorsa ilgili kurum ve zaman aralığı somutlaştırılmalıdır.

Kesin Süre Kaçırılırsa Sonuç Nedir?

HMK m.140/5’in yaptırımı nettir: m.139 uyarınca yapılan ihtara rağmen dilekçede gösterilen belge sunulmaz veya getirtilmesi için gereken açıklama yapılmazsa, mahkeme o delile dayanmaktan vazgeçilmiş sayılmasına karar verir.

Bu yaptırım, dava veya savunmanın tamamının otomatik reddi değildir. Yalnız ilgili delilin ispat aracı olarak kullanılamaması sonucunu doğurur. Ancak ispatı yalnız o belgeye bağlı olan bir vakıa bakımından delilin kaybı davanın sonucunu doğrudan etkileyebilir.

Kesin süre ihtarının usulüne uygun olması da gerekir. Hangi işlemin yapılacağı, sürenin ne kadar olduğu ve yerine getirilmezse doğacak sonuç tarafın anlayabileceği açıklıkta bildirilmelidir. HMK m.94’teki kesin süre sistemi bu noktada önem taşır.

Dilekçede Delil Hiç Gösterilmediyse İki Haftalık Sürede Eklenebilir mi?

Kural olarak m.139’daki iki haftalık süre, dilekçelerde gösterilmiş delillerin tamamlanmasına ilişkindir. Dilekçede hiç dayanılmamış bir delilin bu süreyi kullanarak serbestçe dosyaya eklenebileceği sonucu çıkarılamaz.

Yeni delilin sonradan gösterilmesi HMK m.145 koşullarına tabidir. Delil, yargılamayı geciktirme amacıyla ileri sürülmemeli veya süresinde ileri sürülememesi tarafın kusurundan kaynaklanmamalıdır. Mahkeme bu istisna koşullarını somut olayda değerlendirmeden yeni delili kabul etmek zorunda değildir.

HMK m.145 Sonradan Delil Gösterme İstisnası Nedir?

HMK m.145’in birinci cümlesi genel kuralı koyar: taraflar kanunda belirtilen süreden sonra delil gösteremezler. İkinci cümle iki alternatif istisna getirir. Delilin sonradan ileri sürülmesi yargılamayı geciktirme amacı taşımıyorsa veya delilin süresinde ileri sürülememesi ilgili tarafın kusurundan kaynaklanmıyorsa mahkeme sonradan gösterilmesine izin verebilir.

Bu hüküm “istediğim delili tahkikatın sonuna kadar sunarım” anlamına gelmez. İstisna somutlaştırılmalıdır. Delilin ne zaman öğrenildiği, neden daha önce gösterilemediği, hangi vakıayı ispatladığı ve yargılamayı nasıl etkileyeceği açıklanmalıdır.

Tarafın Kusurundan Kaynaklanmama Ne Demektir?

Delilin varlığının daha önce objektif olarak bilinmemesi, belgenin daha sonra oluşması, üçüncü kişinin belgeyi ancak daha sonra açıklaması veya ilgili kurum kaydına erişimin tarafın iradesi dışında gecikmesi kusur bulunmamasına örnek olabilir. Ancak dosyayı yeterince incelememek, belgeyi evde unutmak veya avukat değişikliğini tek başına gerekçe göstermek her durumda kusursuzluk oluşturmaz.

Örneğin dava açıldıktan sonra karşı tarafın yeni bir e-posta yazışmasını mahkemeye sunması ve bu yazışmaya cevap niteliğinde daha önce varlığı bilinmeyen bir kayıt ortaya çıkması, m.145 kapsamında incelenebilir. Buna karşılık baştan beri tarafın elinde bulunan ve dilekçede hiç anılmayan sözleşmenin aylar sonra “unutmuşum” denilerek sunulması daha sıkı değerlendirilir.

Yargılamayı Geciktirme Amacı Nasıl Belirlenir?

Mahkeme delilin sunulduğu aşamaya, delilin toplanması için yeni duruşma veya uzun kurum yazışmaları gerekip gerekmediğine, tarafın daha önceki davranışlarına ve delilin neden şimdi sunulduğuna bakar. Amaç yalnız yargılamayı uzatmaksa istisna uygulanmaz.

Bununla birlikte delilin hızlı biçimde incelenebilir olması tek başına otomatik kabul sebebi değildir. Genel delil sunma düzeninin ve tarafların usulî eşitliğinin korunması gerekir. Mahkeme m.145 kararında istisnanın hangi koşulunun gerçekleştiğini gerekçelendirmelidir.

Tanık Listesinde Aynı Kural mı Uygulanır?

Tanık delili ayrıca HMK m.240’ta düzenlenmiştir. Tanık listesinde gösterilmeyen kişiler kural olarak dinlenemez ve ikinci tanık listesi verilemez. Bu nedenle genel m.145 istisnası, m.240/2’deki ikinci tanık listesi yasağını sınırsız biçimde aşmanın aracı değildir.

Boşanma davaları özelinde tanık listesinin zamanı ve ikinci liste yasağını Boşanma Davasında Tanık Listesi Ne Zaman Verilir? yazımızda ayrıntılı açıkladık.

Yeni Vakıa ile Yeni Delil Arasındaki Fark Nedir?

Delil, ileri sürülmüş bir vakıanın doğru olup olmadığını ispatlayan araçtır. Vakıa ise tarafın hukuki talebini dayandırdığı olaydır. HMK m.145 yalnız delil gösterme meselesidir; dilekçeler aşamasından sonra yeni bir vakıayı serbestçe davaya sokma yetkisi vermez.

HMK m.141’e göre taraflar cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçeleriyle iddia veya savunmalarını serbestçe genişletebilir; dilekçelerin karşılıklı verilmesinden sonra ise genişletme/değiştirme yasağı başlar. Yeni vakıa için karşı tarafın açık muvafakati veya ıslah gibi ayrı usul kurumları gündeme gelebilir.

Mahkemenin Kendiliğinden Toplayacağı Deliller Var mı?

Hukuk yargılamasında genel ilke taraflarca getirilme ilkesidir. HMK m.25 uyarınca hâkim, kanunda öngörülen istisnalar dışında tarafların söylemediği vakıaları kendiliğinden dikkate alamaz ve kendiliğinden delil toplayamaz. Ancak kamu düzeni veya aile hukukunun bazı konuları gibi re’sen araştırma ilkesinin uygulandığı alanlarda özel hükümler bulunabilir.

Bu nedenle “mahkeme zaten bankadan veya tapudan her şeyi kendisi ister” varsayımı genel hukuk davalarında doğru değildir. Taraf, hangi delile neden dayandığını zamanında açıklamalıdır.

Elektronik Deliller İçin Süre Nasıl Uygulanır?

WhatsApp mesajı, e-posta, ses kaydı, elektronik belge veya dijital kayıt da delil rejiminin dışına çıkmaz. Taraf bunlara dilekçesinde dayanmalı ve kanuna uygun biçimde sunmalıdır. Dosya boyutu veya teknik format nedeniyle fiziken sunulamayan kayıtların nasıl teslim edileceği mahkemeyle açıklığa kavuşturulabilir.

Elektronik delilin hukuka uygun elde edilmiş olması ayrıca önemlidir. HMK m.189/2’ye göre hukuka aykırı elde edilmiş deliller mahkeme tarafından bir vakıanın ispatında dikkate alınamaz. Süresinde sunulmuş olması hukuka aykırılığı gidermez.

Kurumdan Getirtilecek Belge İçin Ne Yazılmalı?

Kesin Süre Kaçırıldığında Ne Yapılmalı?

Öncelikle m.139 ihtarının usulüne uygun tebliğ edilip edilmediğini ve gerçekten hangi belge için yükümlülük getirildiğini kontrol edin. Ardından delilin daha önce dilekçede gösterilip gösterilmediğini belirleyin. Süre kaçırılmışsa m.145 istisnasının somut koşulları varsa gecikmenin nedeni ve kusursuzluk açıkça açıklanarak delilin kabulü talep edilebilir.

“HMK 145 gereği kabul edilsin” şeklindeki tek cümle yeterli değildir. Delilin ne zaman elde edildiği, neden önce sunulamadığı, hangi çekişmeli vakıayı ispatladığı ve yargılamayı geciktirmeyeceği somutlaştırılmalıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

1. Delil sunma süresi her zaman ön incelemede mi verilir?

Güncel HMK m.139’a göre iki haftalık kesin süre ihtarı ön inceleme duruşması davetiyesinde yapılır.

2. Süre kaç haftadır?

HMK m.139’daki belge tamamlama süresi tebliğden itibaren iki haftadır.

3. Süre kaçırılırsa dava reddedilir mi?

Otomatik olarak dava reddedilmez; ilgili delile dayanmaktan vazgeçilmiş sayılmasına karar verilebilir.

4. Dilekçede hiç yazmadığım delili iki haftada sunabilir miyim?

M.139 süresi dilekçede gösterilmiş delillerin tamamlanmasına yöneliktir. Yeni delil m.145 şartlarına göre değerlendirilir.

5. HMK 145 her geç delili kurtarır mı?

Hayır. Geciktirme amacı bulunmaması veya süresinde sunamamanın tarafın kusurundan kaynaklanmaması şartlarından biri gerçekleşmelidir.

6. Unuttuğum belgeyi sonradan verebilir miyim?

Basit unutma kural olarak kusursuzluk değildir; somut m.145 koşulları açıklanmalıdır.

7. Sonradan oluşan belge sunulabilir mi?

Belge dava açıldıktan sonra oluşmuşsa ve ilgili vakıayı ispatlıyorsa m.145 kapsamında kabul edilmesi mümkün olabilir.

8. Tanık listesine yeni isim eklenebilir mi?

HMK m.240/2 ikinci tanık listesi verilemeyeceğini düzenler; tanık delilinin özel kuralları vardır.

9. Yeni vakıa için yeni delil sunabilir miyim?

M.145 yeni vakıa ileri sürme serbestliği vermez. Vakıa değişikliği HMK m.141 ve ıslah kurallarına tabidir.

10. Hukuka aykırı kayıt süresinde sunulursa kabul edilir mi?

Hayır. HMK m.189/2 hukuka aykırı elde edilen delilin kullanılamayacağını düzenler.

11. Mahkeme banka kayıtlarını kendiliğinden toplar mı?

Taraflarca getirilme ilkesinin uygulandığı davalarda tarafın delile dayanması ve gerekli bilgiyi vermesi gerekir.

12. Kesin süre ihtarında yaptırım yazmıyorsa ne olur?

Kesin süre ve yaptırımın usulüne uygun ihtar edilip edilmediği ayrıca incelenir; hak kaybı yaptırımı belirsiz ara karara dayandırılamaz.

Resmî Kaynaklar

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.25, m.94, m.119, m.129, m.139-145, m.189 ve m.240 esas alınmıştır. 2020 değişikliği için 7251 sayılı Kanun m.13-15 dikkate alınmıştır.