Demiryolunda Ardışık ve İkame Taşıyıcının Sorumluluğu: CIM 26–27

Uluslararası demiryolu taşımasının başka bir işletmeye bırakılması, sözleşmesel taşıyıcının sorumluluğunu kendiliğinden sona erdirmez. CIM m.26’da tek sözleşme kapsamındaki ardışık taşıyıcı, yükü taşıma belgesiyle birlikte devralınca sözleşmeye taraf olur ve teslimata kadar bütün güzergâh için sorumluluk üstlenir. M.27’deki ikame taşıyıcı ise kendisine bırakılan taşıma bölümü bakımından sorumludur; asıl taşıyıcının bütün taşıma için sorumluluğu devam eder. Her iki taşıyıcının sorumlu olduğu ölçüde müteselsil sorumluluk vardır. Aynı zarar için ödenecek toplam tazminat ise ilgili CIM sınırını aşamaz.

Bu rehber, demiryolu yük dosyasında birden fazla işletmenin bulunması hâlinde hukuki sıfatların belirlenmesini açıklar. Sözleşmeyi imzalayan şirket, vagonu işleten kuruluş, altyapı yöneticisi ve faturayı düzenleyen aracı aynı kişi olmayabilir. Şirket isimlerini sıraya koymak yeterli değildir; her birinin hangi sözleşmeden hangi borcu üstlendiği gösterilmelidir. Yanlış sınıflandırma, hem talebin muhatabını hem savunmaların kapsamını hem de sonradan taşıyıcılar arasındaki rücuyu etkiler.

Taşıyıcı sıfatı ticari unvandan değil sözleşmeden çıkar

CIM m.3, sözleşmesel taşıyıcıyı göndericiyle taşıma sözleşmesi yapan kişi olarak tanımlar. Aynı sözleşme temelinde sorumlu ardışık taşıyıcı da taşıyıcı kavramına dahildir. İkame taşıyıcı ise göndericiyle sözleşme yapmamış, taşımanın tamamı veya bir bölümü kendisine bırakılmış kişidir. Bu tanımlar, yalnız şirketin tanıtımında lojistik veya demiryolu işletmesi yazılmasına dayanılarak uygulanmaz. Üstlenilen taşıma taahhüdü ve ilişkinin tarafları incelenmelidir.

Bir hizmet sağlayıcı sadece rezervasyon aracılığı yapmış olabilir; başka bir kişi ise taşımanın sonucunu kendi adına üstlenmiş olabilir. Her iki işletmenin aynı e-posta zincirinde bulunması onları aynı sıfata getirmez. Teklif, kabul, genel şartlar, taşıma ücreti ve taşıma belgesi birlikte değerlendirilir. Faturayı kesen şirketin kimliği önemli bir kayıt olmakla birlikte, tek başına diğer belgelerin tamamını geçersiz kılan kesin sınıflandırma ölçütü değildir.

Önce CIM’in uygulama alanı belirlenmelidir. Taşıma farklı sözleşmelerden oluşuyorsa hangi bölümün hangi kurala tabi olduğu ayrıca gösterilir. Ardışık taşıyıcı düzeni, aynı müşterinin arka arkaya yaptığı bütün taşıma sözleşmelerini kendiliğinden tek sözleşmeye dönüştürmez. Aynı yükün birden fazla aşamada ilerlemesi ile tek hukuki taşıma ilişkisi içinde ilerlemesi farklıdır.

Ardışık taşıyıcılıkta tek sözleşme şartı

CIM m.26, tek bir sözleşmenin birden fazla ardışık taşıyıcı tarafından yerine getirilmesini düzenler. Her taşıyıcı, yükü taşıma belgesiyle birlikte teslim almasıyla o belgenin şartlarına göre sözleşmeye katılır. Katılmanın hukuki etkisi, yalnız belirli bir istasyonda yükün bulunduğunun kaydı değildir. Taşıyıcı aynı taşıma sözleşmesinden doğan yükümlülükleri üstlenir. Bu nedenle devralma kaydının hangi sözleşmeye bağlandığı belirlenmelidir.

Yükle birlikte ilerleyen taşıma belgesinin numarası, sonraki işletmenin kabul kaydı ve varsa elektronik işlem tarihçesi karşılaştırılır. Aynı belgeye ilişkin ardışık kabul ile sonradan düzenlenmiş bağımsız yeni taşıma belgesi birbirinden ayrılmalıdır. Elektronik kayıtların kullanılması bu hukuki ayrımı kaldırmaz. Kaydın kim tarafından yapıldığı ve hangi taşımayı doğruladığı anlaşılmalıdır. CIM taşıma belgesi rehberi bu delil işlevini ayrıntılı açıklar.

Ardışık taşıyıcının yalnız kendi ülkesindeki kilometreler için sorumlu olduğu yönündeki genel savunma m.26’nın metniyle bağdaşmaz. Hüküm, tek sözleşmeye katılan her ardışık taşıyıcının teslimata kadar bütün güzergâh için sorumluluğunu öngörür. Bununla birlikte kime karşı dava açılabileceği m.45’in özel kurallarıyla ayrıca belirlenir. Maddi sorumluluk ile dava muhatabının seçilmesi aynı soru olmadığı için ikisi ayrı kontrol edilmelidir.

Yükü ve belgeyi birlikte devralmanın ispatı

Devralma kaydı, yalnız vagonun işletmenin sahasına girdiğini gösteren teknik konum verisinden farklıdır. Taşıma sözleşmesine katılma yönünden hangi işlem yapıldığı anlaşılmalıdır. Teslim-tesellüm tutanağı, belge kaydı, elektronik onay ve işletmeler arası yazışmalar birlikte ele alınır. Yükün fiziki hareketiyle sözleşmesel kabul arasındaki bağlantı kurulmadan, bir istasyondaki her hizmet sağlayıcı ardışık taşıyıcı sayılmamalıdır.

Bir teslim aşamasında hasar çekincesi bulunuyorsa bu kayıt da korunur. Çekince, taşıyıcının sözleşmeye taraf olup olmadığı sorusundan ayrı olarak zararın hangi dönemde oluştuğuna ilişkin delildir. Teslim alma işlemini kabul eden fakat belirli hasarı kayda geçiren işletmenin bütün sözleşmesel sıfatının ortadan kalktığı söylenemez. Aynı biçimde çekincesiz kabulün teknik kapsamı incelenmeden gizli hasarın kesin bulunmadığı sonucu çıkarılamaz.

Belgelerde şirket adının kısaltılması veya işletmenin başka unvanla faaliyet göstermesi varsa eşleştirme yapılır. Grup şirketi, şube, acente ve ayrı tüzel kişi farklı kavramlardır. Bir ticari markaya gönderilen bildirimin hangi şirkete ulaştığı belirlenmelidir. Sorumluluk dosyasında her kişinin tam unvanı, adresi ve taşıma içindeki sıfatı ayrı satırda yer almalıdır. Bu düzen, yanlış muhataba yöneltilen taleplerin önüne geçer.

İkame taşıyıcıya bırakılan taşımada asıl sorumluluk sürer

CIM m.27/1, sözleşmesel taşıyıcının taşımanın tamamını veya bir bölümünü ikame taşıyıcıya bırakması hâlinde bütün taşıma için sorumlu kalacağını düzenler. Bırakmanın sözleşmedeki açık bir yetkiye dayanıp dayanmaması bu başlangıç sonucu değiştirmez. Göndericiyle yapılan sözleşmenin tarafı, sadece operasyonu başka işletme yürüttü diyerek kendi taahhüdünü sona ermiş kabul edemez. Alacaklının temel sözleşmesel ilişkisi korunur.

Bu hüküm, taşımanın başka işletmeye bırakılmasının her sözleşmede serbest veya yasak olduğu konusunda tek başına karar vermez. Devir veya alt hizmet kullanımıyla ilgili ayrı sözleşme şartları bulunabilir. Buradaki kural, bırakma gerçekleştikten sonra alacaklıya karşı sorumluluğun devam etmesidir. Başka işletme kullanmanın sözleşmeye aykırılığı ile yük hasarından doğan tazminat aynı başlık altında belirsiz biçimde birleştirilmemelidir.

Göndericinin ikame taşıyıcıyı önceden bilmesi, asıl taşıyıcıya yönelik bütün haklarından vazgeçtiği anlamına gelmez. Bilgilendirme, rıza ve ibra farklı işlemlerdir. Yazışmanın gerçek içeriği okunmalıdır. Bir operasyon bilgilendirmesi, sözleşmesel taşıyıcının sorumluluğunu kaldıran anlaşma gibi sunulmamalıdır. CIM m.5’in emredici çerçevesi de taşıyıcı aleyhine kurulan korumanın sözleşmeyle daraltılması bakımından ayrıca dikkate alınır.

İkame taşıyıcının sorumluluğu hangi bölümü kapsar?

M.27/2, taşıyıcının sorumluluğuna ilişkin CIM hükümlerinin ikame taşıyıcının fiilen yerine getirdiği taşıma bakımından ona da uygulanmasını düzenler. Bu nedenle ikame taşıyıcıya karşı talepte hangi bölümün kendisine bırakıldığı belirlenmelidir. Taşımanın bütününde görev yapmayan kişiye, bağlantısı açıklanmadan her aşamanın zararı yüklenmemelidir. İlgili malı ne zaman aldığı ve hangi durumda sonraki aşamaya verdiği kayıtlardan çıkarılır.

İkame taşıyıcı da ilgili sorumluluk şartları ve savunma hükümlerinden yararlanır. CIM 23–25’te kurtuluş ve ispat düzeni bu değerlendirmeyi açıklar. İkame sıfatı, hiçbir inceleme yapılmadan otomatik ödeme yükümlülüğü oluşturmadığı gibi, sözleşmeyi göndericiyle imzalamamış olmak da her durumda sorumsuzluk sağlamaz. Kanunun doğrudan bağladığı hukuki sonuçlar esas alınır.

Taşımanın bir bölümü başka ikame işletme tarafından yapılmışsa gerçek operasyon zinciri açıklanmalıdır. Tek bir alt hizmet faturası tüm zincirin sınırını göstermeyebilir. Tarafların birbirlerine verdikleri görevlerle fiilen yapılan işler karşılaştırılır. Hangi işletmenin hangi personeli veya hizmet sağlayıcısı kullandığı, ileri sürülen davranışın kime bağlandığını anlamak için önemlidir. Somut görev kaydı olmadan benzer şirket adlarına dayanan genel isnat kurulmaz.

Özel anlaşmalar ikame taşıyıcıyı ne zaman bağlar?

CIM m.27/3, asıl taşıyıcının CIM’in zorunlu kılmadığı ek yükümlülük üstlenmesi veya CIM’in verdiği bir haktan vazgeçmesi durumunu düzenler. İkame taşıyıcı bu özel düzenlemeyi açıkça ve yazılı olarak kabul etmemişse düzenleme ona karşı etkili değildir. Dolayısıyla asıl sözleşmede yer alan her geniş garanti, ikame taşıyıcıya otomatik olarak taşınmaz. Hangi hükmün kabul edildiği ve yazılı kabulün kapsamı ayrı gösterilmelidir.

Özel teslim taahhüdü, daha geniş tazminat düzeni veya belirli savunmadan vazgeçme ayrı sonuçlar doğurabilir. Sözleşmede bu maddelerin bulunması ile ikame taşıyıcının bunları kabul etmiş olması farklı ispat konularıdır. Bir e-posta ekinin gönderilmiş olması, içeriğindeki her özel hükmün açık kabul edildiğini her durumda göstermez. Kabul metni, yetkili kişi ve ilgili taşıma arasında somut bağlantı kurulmalıdır.

İkame taşıyıcının kabulü bulunmasa bile asıl taşıyıcı kendi üstlendiği yükümlülük ve feragatle bağlı kalır. M.27/3 bunu ayrıca belirtir. Asıl taşıyıcı, alt hizmet sağlayıcı kabul etmedi diyerek göndericiye verdiği özel taahhüdü yok sayamaz. Alacaklı açısından aynı zarar için taşıyıcıların sorumluluk kapsamlarının farklılaşması mümkündür. Hesap hazırlanırken her davalının hangi hükümle ne ölçüde bağlı olduğu ayrı gösterilmelidir.

Müteselsil sorumluluk neyi sağlar?

M.27/4, hem taşıyıcının hem ikame taşıyıcının sorumlu olduğu ölçüde müteselsil sorumluluk öngörür. Bu, hak sahibinin aynı zarar için iki ayrı ödeme alması anlamına gelmez. Birlikte sorumluluğun kapsamı, iki kişinin sorumluluklarının kesiştiği bölüme göre belirlenir. İkame taşıyıcının üstlenmediği özel anlaşma veya yapmadığı taşıma bölümü bakımından aynı sonuca otomatik olarak gidilmemelidir.

Talep yazısında bütün taşıyıcılara aynı toplamın yöneltilmesi tek başına müteselsil sorumluluğun şartlarını açıklamaz. Her birinin sıfatı, ilgili taşıma dönemi ve zararla bağlantısı gösterilmelidir. Bir taşıyıcı kısmi ödeme yapmışsa bunun hangi zarar kalemini karşıladığı kaydedilir. Diğer kişiye yöneltilen bakiye talep bu ödeme dikkate alınarak güncellenir. Böylece gerçek zarar aynı anda birden fazla dosyada eksiksiz toplam gibi izlenmez.

Müteselsil sorumluluğun alacaklıya sağladığı koruma ile taşıyıcıların kendi aralarındaki nihai paylaşım farklıdır. Bir taşıyıcının önce ödeme yapması, zararın tamamına kendisinin sebep olduğunun kabulü değildir. İç ilişkide rücu ve paylaşım ayrıca incelenir. Ancak iç hesap tartışması, dış ilişkide mevcut alacaklı hakkının kendiliğinden bekletilmesi için gerekçe olarak kullanılamaz. Her ilişki kendi hukuki dayanağıyla yürütülür.

Toplam tazminat sınırı kaç kez uygulanır?

CIM m.27/5, taşıyıcı, ikame taşıyıcı, çalışanlar ve hizmetlerinden yararlanılan diğer kişilerden alınacak toplam tazminatın CIM’deki sınırları aşmamasını düzenler. Aynı yük için çok sayıda davalı bulunması, kilogram veya diğer sınırın davalı sayısıyla çarpılması sonucunu doğurmaz. Hangi sınırın uygulanacağı kayıp, hasar ve gecikmenin niteliğine göre ayrı belirlenir. Varsa sınırın kaybı veya daha geniş sorumluluk konusu da ayrıca incelenir.

Dosyada önce gerçek zarar, sonra her talebin hukuki sınırı ve daha önce yapılan ödemeler gösterilir. Toplam sınır ile her kişinin ayrı sorumluluk kapsamı aynı şey değildir. Bir kişinin sorumluluğu bulunmaması, başka sorumlu kişinin borcunu otomatik azaltmaz; fakat aynı zararın tahsil edilmiş bölümü yeniden alınamaz. Karşılıklı mutabakat ve ödeme kayıtları bu nedenle sadece muhasebe belgesi değil, alacak kapsamını belirleyen veridir.

Çalışanlara ve yardımcı kişilere yöneltilen talepler

M.27/2, ikame taşıyıcının çalışanları ve hizmetlerinden yararlandığı kişiler aleyhine dava açılmasında CIM m.36 ve 41’in uygulanacağını belirtir. Talebi yalnız haksız fiil olarak adlandırmak, CIM’in ilgili koşul ve sınırlarını kendiliğinden devre dışı bırakmaz. Görev kapsamı ve davranışın niteliği belirlenmelidir. Kasıt veya zararın muhtemel sonucunu bilerek pervasız davranma iddiası varsa m.36’nın özel eşiği somutlaştırılır.

Bir çalışanın kişisel hatasıyla işletmenin organizasyon kusuru farklı delillere dayanabilir. Görev emri, işlem kaydı ve ilgili şirketin sorumluluk alanı birlikte değerlendirilir. Olayın belirli kişiye bağlanamaması, bütün taşıyıcıların otomatik olarak sorumsuz olduğu anlamına gelmez. Buna karşılık sadece şirkette çalıştığı için her kişiye aynı tazminat talebi yöneltilmesi doğru değildir. Hangi eylemin hangi görev sırasında gerçekleştiği açıklanmalıdır.

Taşıyıcılar arasındaki rücu saklıdır

CIM m.27/6, taşıyıcı ile ikame taşıyıcı arasındaki mevcut rücu haklarını saklı tutar. Hak sahibine ödeme yapılmasıyla iç ilişki hesabı başlayabilir; ancak ödeme belgesi, kusur ve sözleşme düzeni ayrıca incelenir. Ardışık taşıyıcılar arasında CIM m.50–52’nin paylaşım ve usul hükümleri de önem taşır. İkame ilişkisinin bütün ayrıntıları, ardışık taşıma kuralına hiçbir inceleme yapılmadan aynen aktarılmamalıdır.

İç ilişkideki anlaşma, alacaklıya karşı kanunen doğmuş sorumlulukla aynı kapsamda olmayabilir. Taşıyıcıların aralarında masrafları farklı paylaşması, göndericinin sözleşmesel muhatabını kendiliğinden değiştirmez. Bu nedenle dış talep dosyasıyla iç rücu dosyası ayrı tutulmalı, ortak belgeler aynı yük kimliğiyle eşleştirilmelidir. Yapılan ödeme, hangi zararın karşılandığı belirtilerek kayda alınmalıdır; genel bir hesap kapatma belgesi ayrıntıları gizlememelidir.

Başvuru öncesi taşıyıcı tablosu nasıl hazırlanır?

Her işletme için tam unvan, sözleşme türü, taşıma belgesi bağlantısı, yükü aldığı ve verdiği tarih, üstlendiği bölüm ve mevcut çekinceler yazılır. İkame taşıyıcı bakımından özel hükümlerin yazılı kabulü ayrı sütunda gösterilir. Bu tablo zorunlu resmî form değildir; kişisel sıfatların karıştırılmaması için inceleme aracıdır. Sadece güzergâh sırası değil, hukuki sözleşme zinciri görünür hâle getirilmelidir.

Tablodan sonra CIM m.44 ve 45 kapsamında talep hakkı ve dava muhatabı belirlenir. Yetki ve süreler ayrıca kontrol edilir. Taşıyıcılar birbirlerini sorumlu gösterirken hak sahibinin başvuru takvimi bekletilmemelidir. İlgili kişiye yapılmış yazılı talebin hangi hakları koruduğu kendi şartlarıyla incelenir. Aynı olay hakkında genel müşteri hizmetleri yazışması yapılması, bütün hukuki başvuruların tamamlandığı anlamına gelmez.

İki taşıma modelini ayıran kontrol tablosu

Bu karşılaştırma, yalnız şirketlerin coğrafi sırasına bakılarak karar verilmesini önler. İlgili işletmenin bir sonraki ülkede bulunması onu mutlaka ardışık taşıyıcı yapmaz. Aynı şirket farklı sevkiyatlarda farklı sıfatlarla görev üstlenebilir. Bu nedenle önceki dosyada kullanılan hukuki nitelendirme, yeni taşıma için yeniden kontrol edilmeden kopyalanmamalıdır.

Sık sorulan sorular

Ardışık taşıyıcı sadece kendi hattından mı sorumludur?

M.26’nın koşulları varsa tek sözleşmeye katılan taşıyıcı bütün güzergâh için sorumluluk üstlenir. Dava açılabilecek kişi ayrıca m.45’e göre belirlenir.

İkame taşıyıcı ile ardışık taşıyıcı aynı mıdır?

Hayır. Ardışık taşıyıcı tek sözleşmeye yük ve belgeyi devralarak katılır. İkame taşıyıcıya taşımanın tamamı veya bir bölümü yerine getirilmek üzere bırakılır.

Alt taşıyıcı kullanılması asıl taşıyıcıyı kurtarır mı?

M.27/1 uyarınca asıl taşıyıcının bütün taşıma bakımından sorumluluğu devam eder.

İkame taşıyıcı bütün özel garantilerle bağlı mıdır?

M.27/3 kapsamındaki ek yükümlülük ve feragatleri açıkça yazılı kabul etmemişse bunlar ona karşı etkili değildir.

Yazılı kabul yoksa asıl taşıyıcının garantisi de biter mi?

Hayır. Asıl taşıyıcı kendi özel anlaşmasından doğan yükümlülük ve feragatle bağlı kalır.

İki taşıyıcıdan iki ayrı tam tazminat alınır mı?

Aynı zarar iki kez karşılanmaz. M.27/5, ilgili kişilerden alınacak toplam tazminat için CIM sınırlarını korur.

Taşıyıcının çalışanına dava açmak sınırları kaldırır mı?

Tek başına kaldırmaz. M.36 ve 41’in koşulları, görev kapsamı ve ileri sürülen davranış ayrıca incelenir.

Ödeme yapan taşıyıcı diğerine dönebilir mi?

M.27/6 rücu haklarını saklı tutar. İç ilişkide uygulanacak sözleşme ve ilgili CIM hükümleri ayrıca değerlendirilir.

Resmî kaynaklar ve kapsam

Dayanaklar CIM m.3, 5, 26–27, 36, 40–45 ve 50–52’dir. OTIF konsolide CIM metni ile özgün metin ve değişiklikler karşılaştırma kaynağıdır; konsolide metin bilgilendirme amaçlıdır. Kaynak kontrolü: 30 Eylül 2026. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosunun fiziki ofisi Mersin’dedir; Türkiye genelindeki süreçler Mersin merkezli yürütülür.