Demiryolu Taşıyıcısı Yük Kaybı ve Hasarından Ne Zaman Kurtulur? CIM 23–25

Demiryolu taşıyıcısı, CIM m.23/1 uyarınca yükü teslim aldığı andan teslim ettiği ana kadar meydana gelen tam veya kısmi kayıp ve hasardan; ayrıca taşıma süresinin aşılmasının doğurduğu zarardan sorumludur. Sorumluluktan kurtulma için yalnız “kusurum yok” açıklaması yeterli değildir. M.23/2’deki genel kurtuluş nedenleri taşıyıcı tarafından ispatlanır. M.23/3’teki özel riskler için m.25/2’nin ayrı karine düzeni uygulanır. Hak sahibi bu karineyi tamamen veya kısmen çürütebilir. Kullanılan demiryolu altyapısının başka işletmeye ait olması da başlangıç sorumluluğunu kendiliğinden kaldırmaz.

Bu yazı, hasarlı veya eksik teslim edilen uluslararası demiryolu yükünde taşıyıcının sorumluluğu kabul edip etmeyeceğine ilişkin ilk hukuki incelemeyi açıklar. Tazminatın kilogram sınırı, dava açılacak kişi ve başvuru süresi bu incelemeden sonraki ayrı başlıklardır. Önce zarar türü, taşıyıcının sorumluluk dönemi ve ileri sürdüğü kurtuluş nedeni belirlenmelidir. Genel taşıma şartındaki bir cümle, somut olayın ve CIM’in emredici hükümlerinin yerine geçirilemez.

Başlangıç noktası: doğru sözleşme ve doğru zarar

CIM’in uygulanması malın yalnız trenle taşınmasına bağlı değildir. Teslim alma ve teslim yerleri, devlet bağlantıları, sözleşmenin kapsamı ve varsa tamamlayıcı taşıma aşamaları incelenir. CIM uygulama alanı rehberi bu ön soruları açıklar. Aynı sevkiyatta satış, depolama ve taşıma sözleşmeleri bulunabilir. Taşıyıcıya yöneltilen iddia, hangi taşıma taahhüdünün yerine getirilmediğini göstermelidir; satıcının başka bir borcu taşıyıcının borcu gibi sunulmamalıdır.

Tam kayıp, malların bir bölümünün eksilmesi, fiziksel hasar ve geç teslim ayrı kayıtlardır. Bazı mallar teslim edilmiş fakat başka bir parti hiç bulunamamışsa tek bir toplam hasar oranıyla işlem yapılmaz. Hangi ürünün hangi miktarda alındığı ve teslim edildiği gösterilir. Satış faturası, paket listesi ve taşıma belgesindeki miktarlar karşılaştırılır. Bu ayrım hem kurtuluş nedeninin kapsamını hem daha sonra uygulanacak tazminat hesabını etkiler.

Sorumluluk dönemi teslim almayla başlar

M.23/1’in başlangıcı, taşıyıcının malları teslim almasıdır. Rezervasyon yapılması, taşıma ücretinin ödenmesi veya boş vagonun tesise gönderilmesi tek başına fiilî teslim alma olayını göstermez. Yük kabul kaydı, taşıma belgesi ve ilgili depo kayıtları birlikte okunmalıdır. CIM taşıma belgesinin delil değeri, yüklemeyi kimin yaptığına ve hangi incelemenin kaydedildiğine göre farklılaşır. İmzalı formun kapsamı açıklanmadan bütün içerik ve kalite doğrulanmış kabul edilmemelidir.

Sorumluluk dönemi, malların sözleşmeye uygun biçimde teslim edilmesiyle biter. Trenin varış istasyonuna ulaşması ile malın alıcıya teslimi aynı işlem olmayabilir. Öte yandan CIM m.22’deki özel boşaltma ve koruma düzeni taşımanın sona ermesine ayrı sonuç bağlar. Yükün hangi sıfatla ve hangi işlemden sonra depoda tutulduğu belirlenmelidir. Önceki taşıma sorumluluğu ile sonraki muhafaza ilişkisini tek bir belirsiz zaman aralığına yerleştirmek doğru değildir.

Hak sahibinin kusuru ve verdiği talimat

M.23/2, zararın hak sahibinin kusurundan veya taşıyıcının kusurunun sonucu olmayan bir talimatından kaynaklandığı ölçüde kurtuluşa izin verir. Bu nedenle talimatın yalnız varlığı değil, içeriği ve doğmasına yol açan olay incelenir. Taşıyıcının kendi hatasının ardından hak sahibinden aldığı zorunlu çözüm talimatı, hiçbir açıklama yapılmadan bağımsız kurtuluş nedeni sayılmamalıdır. Kimin hangi bilgiyi bildiği ve neden o seçeneği istediği yazışmalarla gösterilmelidir.

Talimatın zarara etkisi ayrıca belirlenir. Teslim yerinin değiştirilmesiyle ilgisiz bir yük hasarı, sadece aynı dönemde talimat verildiği için hak sahibine yüklenemez. Yetkili kişinin talimatı, taşıyıcının aldığı saat ve uygulama adımları ayrı kaydedilir. CIM’de tasarruf ve değişiklik yetkisi bu kişisel ve belgesel kontrolü açıklar. Geçersiz bir emre uyulmuş olmasıyla geçerli talimatın kaçınılmaz sonucu aynı savunma değildir.

Malın kendi yapısından kaynaklanan bozulma

M.23/2, malın bünyesindeki kusuru da genel kurtuluş nedenleri arasında sayar. Çürüme ve fire örnekleri bu bağlamdadır. Ancak varışta bozulma görülmesi, sebebin mutlaka malın kendi yapısında bulunduğunu kanıtlamaz. Teslim alma anındaki durum, taşıma koşulları ve bozulmanın teknik gelişimi karşılaştırılmalıdır. Uygun sıcaklıkta korunmamış ürün ile gerekli koşullarda taşınmasına rağmen kendi iç özelliği nedeniyle bozulan ürün aynı olay değildir.

Teknik rapor, yalnız ürünün hassas olduğunu söylemekle yetinmemelidir. Hassasiyetin hangi zararı nasıl açıklayabildiği gösterilmelidir. Numune, ölçüm ve kayıtların hangi partiye ait olduğu belirlenir. Üreticinin genel teknik belgesi somut yükün başlangıç durumuna ilişkin kayıtla birlikte değerlendirilir. Taşıyıcının elindeki sıcaklık veya ara kontrol kayıtlarıyla çelişki varsa açıklanır. Bilinmeyen bir neden, otomatik olarak malın gizli kusuru şeklinde adlandırılmaz.

Kaçınılamayan olay ve önlenemeyen sonuç birlikte aranır

M.23/2’deki diğer kurtuluş nedeni, taşıyıcının kaçınamayacağı ve sonuçlarını önleyemeyeceği koşullardır. Hüküm yalnız olayın olağan dışı görünmesini aramaz. Olaydan kaçınmanın ve sonuçlarını önlemenin neden mümkün olmadığı açıklanmalıdır. Alternatif güzergâh, zamanında bildirim veya yükü koruma tedbiri gerçekten kullanılabilir durumdaysa bunların değerlendirilmesi gerekir. Taşıyıcının kendi örgütlenmesindeki her aksaklık bu ağır açıklamanın yerine geçmez.

Bir kamu makamının işlemi veya hattaki bir engel ileri sürüldüğünde ilgili karar ve zaman aralığı dosyaya alınır. Taşıma engelinin kendisiyle belgenin geç hazırlanması veya alınan kararın geç uygulanması ayrı nedenler olabilir. Taşıma ve teslim engellerinde yapılacak işlemler bu sonraki davranışları düzenler. Kurtuluş, olayın etkili olduğu zararla sınırlıdır; bağımsız başka ihlaller aynı gerekçeyle örtülmemelidir.

Genel kurtuluş nedenlerinde ispat taşıyıcıdadır

CIM m.25/1, m.23/2’de sayılan nedenlerin kayıp, hasar veya süre aşımına yol açtığını ispat yükünü taşıyıcıya verir. Hak sahibi taşıyıcının belirli genel savunmasını çürütmediği için savunma kendiliğinden kanıtlanmış sayılmaz. Taşıyıcı nedenin varlığını ve olayla bağlantısını ortaya koymalıdır. “Başka işletmenin hattındaydı” veya “bizim depoda olmadı” gibi açıklamalar, tek sözleşme kapsamındaki sorumluluk dönemi belirlenmeden yeterli kabul edilmemelidir.

Bu ispat düzeni, hak sahibinin hiçbir belge sunmayacağı anlamına gelmez. Sözleşme, teslim alma, teslimdeki eksiklik ve ileri sürülen zarar kayıtları yine önemlidir. İspat yükü, belirli olgunun belirsiz kalmasının hangi taraf bakımından sonuç doğuracağını belirler. Dosya hazırlanırken taşıyıcının kurtuluş savunmasıyla hak sahibinin alacak ve zarar hesabı ayrı başlıklandırılır. Böylece tarafların farklı olgular için taşıdığı yükler birbirine karıştırılmaz.

Özel riskler için farklı bir karine vardır

M.23/3’te açık vagonda taşıma, belirli ambalaj eksiklikleri, göndericinin yüklemesi veya alıcının boşaltması, malın özel niteliği, paketlerin hatalı tanımlanması, canlı hayvan ve refakatçiyle taşıma riskleri sayılır. Bu durumların hukuki etkisi m.25/2 ile birlikte belirlenir. Taşıyıcı, somut koşullarda kayıp veya hasarın ilgili özel riskten doğmuş olabileceğini ortaya koyduğunda bu kaynaktan doğduğu karinesi oluşur.

Karine sınırsız değildir. Hak sahibi zararın tamamen veya kısmen özel riskten kaynaklanmadığını ispatlayabilir. Örneğin genel bir hassas ürün kaydı, belirli dış müdahalenin etkisini yok saydırmaz. Teknik olay çizelgesi, ilk ve son kontrol, ara teslimler ve ölçümler karşılaştırılır. Özel riskin ortaya konulmasıyla taşıyıcının dosyadaki bütün iddialarının kesinleşmesi farklıdır. Hak sahibinin karşı delili hangi zarar bölümüne ilişkinse sonuç o kapsamda değerlendirilir.

Açık vagon savunmasının özel sınırları

M.23/3-a, açık vagonda taşımanın genel şartlara dayanmasını veya açıkça kararlaştırılarak taşıma belgesine yazılmasını düzenler. Bir taşımanın fiilen açık vagonda yapılması, kabul şartları araştırılmadan yeterli savunma sayılmamalıdır. İntermodal taşıma birimleri ve vagon üzerinde taşınan kapalı karayolu araçları bakımından maddede ayrıca ayrım bulunur; atmosfer etkisinden doğan zarar saklı kalmak üzere bunlar açık vagon taşıması gibi değerlendirilmez.

CIM m.25/3, açık vagon riskine ilişkin önemli bir istisna getirir: olağan dışı miktarda eksilme veya bir paketin kaybında m.25/2 karinesi uygulanmaz. Bu nedenle bir paket bütünüyle kaybolduğunda sadece açık vagon kullanılmış olmasıyla karineye dayanmak doğru değildir. İstisna, taşıyıcının başka geçerli delille savunma yapamayacağı anlamına gelmez; yalnız özel kolaylığın hangi durumda kullanılmayacağını belirler. Paket kimliği ve eksik miktar bu ayrımda belirleyicidir.

Yükleme, ambalaj ve özel nitelik aynı savunma değildir

Ambalajın yetersizliği ile malın vagona yanlış yerleştirilmesi farklı teknik konulardır. CIM m.13–14, göndericinin taşıyıcıya karşı yükleme ve ambalaj sorumluluğunu ayrıca düzenler. Buradaki m.23–25 incelemesi ise taşıyıcının hak sahibine karşı savunmasına ilişkindir. Yükleme ve ambalaj hatası rehberindeki şartlar, hangi tarafın hangi talebi yönelttiği ayrılarak okunmalıdır.

Malın kolay kırılması, paslanması veya kuruması da ilgili özel risk bağlamında değerlendirilir. Bu açıklama her hassas malın tazminat korumasından çıktığı anlamına gelmez. Taşımanın kararlaştırılan koşullarıyla gerçek uygulaması karşılaştırılır. Bir özel riskin belirli parçaları etkilediği dosyada bütün sevkiyat için aynı sonuç çıkarılmaz. Taşıyıcı zararın tamamı yerine yalnız bir kısmı için kurtuluş elde edebilir; kapsam teknik ve ticari belgelerle açıklanmalıdır.

Canlı hayvan ve refakatçi riskinin kapsamı

Canlı hayvan taşıması m.23/3-f’de özel risk olarak yer alır. Yine de canlı hayvan bulunması, her zarar için otomatik sorumsuzluk oluşturmaz. Somut olayın bu özel riskle bağlantısı ve m.25’teki karşı ispat imkânı korunur. İlgili kamu hukuku kuralları CIM m.2 uyarınca uygulanmaya devam eder. Taşıma sözleşmesindeki özel risk, gereken hayvan refahı veya güvenlik tedbirlerinin yok sayılması için izin değildir.

Refakatçili taşıma m.23/3-g’de, uygulanabilir düzenleme veya taşıma belgesine yazılmış anlaşma çerçevesinde ele alınır. Zarar, refakatçinin önlemesi amaçlanan riskten doğmalıdır. Refakatçinin vagonda veya sevkiyatla birlikte bulunması, taşıyıcının bütün teknik ve operasyonel sorumluluklarını ona devretmez. Refakatçinin görevi, hangi tehlikeyi izleyeceği ve müdahale imkânı belgelerden belirlenir. Bağımsız taşıma arızası, refakatçinin ilgisiz göreviyle açıklanamaz.

Altyapı ve yardımcı kişilerin davranışları

M.23/1, kullanılan demiryolu altyapısı ne olursa olsun başlangıç sorumluluğunu belirtir. CIM m.40 ise taşıyıcının hizmetinden yararlandığı kişilerin görev kapsamındaki fiillerine ilişkin düzen içerir ve altyapı yöneticilerini de bu çerçevede ele alır. Bu nedenle taşımayı gerçekleştiren zincirde başka işletme bulunduğu açıklaması tek başına alacaklıya karşı yeterli kurtuluş nedeni değildir. Yardımcı kişinin rolü ile sözleşmesel taşıyıcının yükümlülüğü ayrılmalıdır.

Kendi tekerlekleri üzerinde eşya olarak taşınan demiryolu araçları bakımından CIM m.24 özel sorumluluk kuralı getirir. Böyle bir araçla normal ticari mal aynı hesap ve savunma altında değerlendirilmemelidir. Aracın taşınan eşya mı yoksa taşımanın aracı mı olduğu belirlenir. Bu ayrım yapılmadan bütün vagon uyuşmazlıkları genel yük hasarı şeklinde sınıflandırılamaz. Somut sözleşmenin konusu ilk sayfada açıkça yazılmalıdır.

İnceleme dosyasının hazırlanması

İlk dosyada sözleşme ve taşıma belgesi, yük listesi, teslim alma kaydı, teslimdeki tespit, taşıyıcının savunması ve buna ilişkin deliller bulunmalıdır. Her belge yalnız dosyaya eklenmekle bırakılmaz; hangi olguyu gösterdiği açıklanır. Bir rapor başlangıç durumunu, başka rapor hasarın nedenini gösteriyorsa bunlar aynı ispat işlevine sahip kabul edilmez. Tarih, yük kimliği ve ölçüm birimleri karşılaştırılarak olası çelişkiler belirlenir.

Hakların korunması için sorumluluk görüşmesinin bitmesi beklenmemelidir. CIM m.42, 43, 47 ve 48’deki tespit, başvuru, kabul sonrası hak kaybı ve zamanaşımı kontrolleri ayrıca yapılır. Taşıyıcının dosyayı inceliyoruz cevabı, ilgili bütün süreleri kendiliğinden durdurmaz. Her başvurunun hukuki niteliği ve alınma tarihi belirlenmelidir. Sorumluluğun tartışmalı olması, süre dosyasının ayrı yürütülmesi gereğini ortadan kaldırmaz.

Taşıyıcının savunmasına verilecek cevabın hazırlanması

Taşıyıcının cevabında hangi fıkraya dayandığı açık değilse önce savunmanın somutlaştırılması istenir. Malın bünyesindeki kusur, hak sahibinin talimatı ve açık vagon riski farklı ispat düzenlerine tabidir. Aynı cevapta bunların birlikte sıralanması mümkündür; fakat her biri için ayrı olgu ve belge gösterilmelidir. Hak sahibi, bütün ihtimalleri tek bir genel ret cümlesiyle cevaplamak yerine her savunmanın hangi zarar bölümünü açıklayabildiğini incelemelidir.

İlk karşılaştırma teslim alma ve teslim kayıtları arasında yapılır. Paket sayısının aynı kalması, içerikte miktar kaybı olmadığı anlamına gelmez. Brüt ağırlığın farklı çıkması da her durumda ürün kaybını göstermez; kullanılan tartı, ambalajın değişmesi ve ölçüm birimi kontrol edilir. Taşıyıcının savunması belirli bir sayısal fark üzerine kurulmuşsa o farkın gerçekten aynı mallara ve karşılaştırılabilir ölçümlere ait olması gerekir. Ham kayıtlar hesap özetiyle birlikte istenir.

İkinci karşılaştırma teknik neden üzerindedir. Raporda ürünün paslandığı yazıyor fakat suyun ne zaman ve nereden girdiği belirlenmiyorsa sonuç ile neden ayrılmış değildir. Taşıma öncesi ambalaj durumu, yağış veya temas kaydı ve ara kontrolde görülen izler değerlendirilir. Teknik uzman, hangi verinin hangi açıklamayı desteklediğini belirtmelidir. Sadece son durum fotoğrafından bütün güzergâh hakkında kesin bilgi çıkarıldığı iddiası gerekçesiyle sınanmalıdır.

Üçüncü aşamada taşıyıcının sunduğu kayıtların zaman bakımından yeterliliği incelenir. Taşımanın yalnız son günü için sıcaklık veya konum verisi bulunması, önceki bütün dönemin aynı koşullarda geçtiğini kendiliğinden kanıtlamaz. Verinin eksik olduğu aralık ayrıca gösterilir. Bununla birlikte kayıt eksikliği tek başına her iddiayı haklı çıkaran kesin kusur kanıtı olarak sunulmaz. Eksikliğin ilgili savunmanın ispatını nasıl etkilediği hukuki değerlendirmede açıklanır.

Son aşamada savunmanın kapsamı talep kalemleriyle eşleştirilir. Bir paketteki ambalaj kusuru başka bir vagonun kaybını açıklamıyorsa iki bölüm ayrı tutulur. Geç teslim nedeniyle yapılan masraf, fiziksel hasar savunmasının içinde otomatik olarak reddedilmemelidir. M.23/2 genel nedenleri süre aşımını da kapsarken m.23/3’teki özel risk düzeni kayıp ve hasara yöneliktir. Bu metinsel fark, bütün gecikme zararlarına özel risk karinesi uygulanmasının önüne geçer.

Hazırlanan cevapta sonuç açık olmalıdır: hangi savunmanın belgeyle doğrulandığı, hangi bölümünün eksik kaldığı ve hangi karşı kaydın sunulduğu gösterilir. İstenen teknik açıklama ve belgeler somut adlarıyla belirtilir. Taşıyıcıyla görüşmeler devam ederken bağımsız başvuru süreleri takip edilir. Böylece ticari çözüm arayışı korunur; ancak hukuki hakların yalnız görüşmelerin olumlu sonuçlanacağı beklentisine bağlanması önlenir.

Sık sorulan sorular

Taşıyıcı sadece kusuru olmadığını söyleyerek kurtulur mu?

Genel açıklama yeterli değildir. M.23/2’deki neden ile zararın bağlantısını m.25/1 uyarınca taşıyıcı ispatlamalıdır.

Başka demiryolu altyapısında oluşan hasar kapsam dışında mı?

M.23/1 kullanılan altyapıdan bağımsız başlangıç sorumluluğu öngörür. Yardımcı kişiler ve altyapı yöneticileri ayrıca m.40 kapsamında değerlendirilir.

Özel risk bulunduğu nasıl gösterilir?

Somut koşullarda zararın m.23/3’teki riskten doğmuş olabileceği ortaya konulur. Genel etiket veya ilgisiz taşıma belgesi yeterli açıklama değildir.

Hak sahibi özel risk karinesini çürütebilir mi?

Evet. M.25/2, kayıp veya hasarın tamamen ya da kısmen o riskten kaynaklanmadığını ispat etme hakkını korur.

Açık vagonda kaybolan paket için karine uygulanır mı?

M.25/3, açık vagon riskinde paket kaybını ve olağan dışı miktar eksilmesini bu karinenin dışında bırakır.

Malın hassas olması bütün tazminatı kaldırır mı?

Hayır. Malın niteliği, taşıma koşulları ve gerçek hasar nedeni birlikte incelenir; kurtuluş yalnız ilgili nedenden doğan ölçüde uygulanır.

Refakatçi bütün taşıma riskini üstlenir mi?

Hayır. M.23/3-g, refakatçinin önlemesi amaçlanan riskle bağlantılıdır. Görev kapsamı ve zarar nedeni ayrı belirlenmelidir.

Bu yazı tazminat miktarını da kesin belirler mi?

Sorumluluk ile miktar farklı aşamalardır. Kayıp, hasar ve gecikme için ilgili hesap hükümleri ve varsa sınır istisnaları ayrıca uygulanır.

Kaynak ve inceleme kapsamı

Dayanaklar CIM m.23–25 ve bağlantılı m.5, 13–14, 40–48 hükümleridir. OTIF’in yayımladığı konsolide CIM metni, özgün metin ve değişikliklerin yer aldığı OTIF sayfasıyla birlikte kullanılmıştır. Konsolide metin bilgilendirme amaçlı derlemedir. Kaynak kontrolü: 30 Eylül 2026. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosunun fiziki ofisi Mersin’dedir; Türkiye genelindeki hukuki süreçler Mersin merkezli yürütülür.