Donatma İştirakinde Gider Payı, Kazanç ve Avans Faizi

Önce donatma iştiraki sözleşmesi neden okunmalıdır?

TTK m.1066, paydaşlar arasındaki hukuki ilişkileri öncelikle aralarındaki sözleşmeye bağlar. Sözleşmede hüküm bulunmayan konularda m.1067–1087 uygulanır. Dolayısıyla bütün iştiraklerde gelir ve gider düzeninin tek biçimde olduğu kabul edilmemelidir. Geçerli sözleşme, ek protokoller ve sonradan alınan kararlar birlikte incelenir. Bu yazı, sözleşmede farklı geçerli düzenleme bulunmayan kanuni paylaşım sistemini ve avansın özel sonuçlarını açıklar.

İlişkinin gerçekten donatma iştiraki olması da önemlidir. Geminin bir şirketin malı olduğu yapıda şirket ortaklarının sermaye payları, doğrudan gemi payı değildir. Donatma iştirakinin kuruluş ve çift sicil kaydı rehberi, ortak gemi işletmesi ile şirket ortaklığını ayırır. Yanlış ortaklık türü üzerinden gider borcu hesaplanması, kimin borçlu olduğunun da yanlış belirlenmesine neden olur.

Sözleşmenin giderlere ilişkin hükmü ile tek bir harcama için alınan karar farklıdır. Paylaşım oranını kalıcı biçimde değiştiren işlem, sıradan bütçe onayı gibi değerlendirilmemelidir. TTK m.1067’deki karar kuralları ve sözleşmenin kendi düzeni kontrol edilir. Bir paydaşın belli bir masrafı geçici olarak karşılaması, gelecekteki bütün giderlere daha yüksek oranda katılmayı kabul ettiği anlamına gelmez.

Kazanç payı ile kasadaki para neden aynı değildir?

TTK m.1076/1, iştirakin kazanç ve zararının paydaşlara gemideki paylarına göre dağıtılmasını düzenler. İkinci fıkra, kazanç ve zarar hesabıyla kazancın dağıtılmasını takvim yılı sonuna bağlar. Ancak bir banka hesabındaki mevcut bakiye, tek başına dağıtılabilir kazancı göstermez. Tahsil edilmiş navlun, henüz ödenmemiş gider, alınmış avans ve iade yükümlülükleri aynı hesapta bulunabilir.

İşletmenin alacağı doğmuş fakat henüz tahsil edilmemiş olabilir. Buna karşılık bankada görünen tutarın bir kısmı ileride yapılacak iş için alınmış ödeme olabilir. Bu hareketlerin muhasebe ve hukuki niteliği belirlenmeden bütün bakiye ortaklara dağıtılacak kâr olarak gösterilmemelidir. Kazanç hesabı, ilgili dönemin gelir ve giderlerini dayanaklarıyla açıklamalı; paydaşların birbirine verdiği avansları işletme kazancıyla karıştırmamalıdır.

Zararın paylaştırılması, her giderin ayrıca zarara ikinci kez eklenmesi anlamına gelmez. Aynı tamir faturası önce işletme giderinde, sonra aynı tutarla yeniden paydaş zararında borçlandırılırsa mükerrer sonuç doğabilir. Hesapta işletme sonucu ile bu sonucun ortaklara dağıtımı ayrı aşamalar olarak gösterilir. Giderin hangi kalemde zaten dikkate alındığı izlenebilir olmalıdır.

Yıl sonu hesap kuralı, paydaşın yıl içinde bilgi isteyemeyeceği anlamına gelmez. TTK m.1074–1075 çerçevesinde kayıt ve belge incelemesi yapılabilir. Gemi müdüründen bilgi ve hesap isteme hakkı, bu incelemenin kapsamını açıklar. Gelir dağıtımının zamanı ile işletme hakkında bilgi alma zamanı farklıdır.

Hangi harcamalar paydaşlara gider olarak yansıtılır?

TTK m.1077/1, iştirak giderlerine ve özellikle geminin donatılması ile tamirine ilişkin giderlere pay oranında katılma yükümlülüğü getirir. Harcamanın iştirak işiyle bağlantısı belirlenmelidir. Bir paydaşın kendi kişisel finansman masrafı, sırf gemi ortağı olması nedeniyle bütün ortakların giderine dönüşmez. Tutarın hangi hizmet, mal alımı veya işletme yükümlülüğü için ödendiği gösterilmelidir.

Harcamanın gerçekliği ile onu yapma yetkisi de ayrı denetlenir. Faturanın bulunması hizmetin iştirak için alınmış olmasını tek başına açıklamaz; işlem tarafları ve hizmet kapsamı incelenir. Olağanüstü tamirde önceden iştirak kararı gerektiren TTK m.1069 hükmü ayrıca dikkate alınır. Müdürün borçlanma veya rehin yetkisi konusunda gemi müdürünün özel yetkileri rehberi tamamlayıcıdır.

Planlanan bütçe ile gerçekleşen harcama farklı kayıtlardır. Bir bakım işi için ayrılan ödenek, tamamı harcanmış gibi ortaklara kesin gider olarak yüklenmemelidir. Alınan avans, yapılan ödeme, kullanılmayan bakiye ve iade ayrı gösterilir. Bütçe kararı ilerideki harcama için iç yetki sağlayabilir; gerçekte ödenmemiş bir tutarın başka ortak adına avans verildiğini kanıtlamaz.

Pay oranı belirlenirken sicil ve geçerli devir belgeleriyle uyumlu bir tablo kullanılır. Giderin hangi tarihte doğduğu, pay değişikliğinin ne zaman gerçekleştiği ve tarafların sözleşmesi önem taşır. Eski ve yeni paydaşa aynı giderin bütünü iki kez yüklenmemelidir. Pay devrinden kaynaklanan iç sorumluluk ayrıca TTK m.1081 kapsamında değerlendirilir.

Gider payı nasıl hesaplanır ve nasıl belgelenir?

Kanuni hesapta iştirak giderinin ilgili pay oranıyla çarpılması temel işlemdir. Aşağıdaki tablo, toplam 100.000 TL tutarındaki giderin yüzde 50, yüzde 30 ve yüzde 20 gemi paylarına aritmetik dağılımını gösterir. Bu bir gerçek dosya veya gerçekleşmiş olay anlatımı değildir; pay oranının hesapta nasıl kullanıldığını gösteren matematik açıklamasıdır.

Hesap tablosunda yalnız sonuç tutarı bulunmamalıdır. Giderin dayanağı, işlem tarihi, ödeme tarihi, borçlu paydaş, uygulanan pay oranı ve varsa onun yerine ödeme yapan kişi birlikte gösterilir. Ortak kendi gider payını ödüyorsa bu tutar başkasına verilen avans değildir. Kendi yükümlülüğünün üstünde, diğer paydaşın hesabına yapılan ödeme ayrıca ayrıştırılır.

Birden fazla paydaş aynı borçlu ortak yerine ödeme yapmışsa her birinin alacağı kendi ödeme tutarı ve tarihi üzerinden izlenir. Tüm avansların tek kişinin alacağı gibi yazılması hak sahibini belirsizleştirir. Sonraki geri ödemeler de hangi avansı kapattıkları belirtilerek kayda alınır. Böylece hem mükerrer tahsilat hem aynı borç için farklı başlangıç tarihlerinin karıştırılması önlenir.

Ödenmeyen gider payını başka ortak karşılayınca ne doğar?

TTK m.1077/2’nin uygulanması için paydaşın kendisine düşen gideri ödememesi ve bu tutarın diğer paydaşlarca onun hesabına avans olarak verilmesi gerekir. Yalnız gider çağrısı gönderilmesi, avansın fiilen verildiği anlamına gelmez. Ödeme belgesi, tutarın borçlu paydaş hesabına hangi gideri karşılamak üzere kullanıldığını göstermelidir. Avansın hukuki sebebi ile banka açıklaması birbiriyle uyumlu olmalıdır.

Avans veren kişi, başkasının payını finanse ettiği için alacaklı konumuna gelir; gemi üzerindeki mülkiyet oranı kendiliğinden artmaz. Borçlu paydaşın payı da ödenmeyen gider nedeniyle otomatik olarak alacaklıya geçmez. Gemi payının devri ayrı ayni hak işlemlerine tabidir. Bu ayrım için gemi mülkiyeti ve pay üzerindeki haklar ayrıca değerlendirilmelidir.

İştirak dışından alınan banka kredisi ile paydaşın diğer paydaş yerine verdiği avans aynı ilişkidir denilemez. Bankanın kredi alacağı, müdürün borçlanma yetkisi ve ortakların iç finansman hesabı ayrı hukuki sebeplere dayanır. TTK m.1077’deki özel faiz başlangıcı, bir bankanın bütün kredi tutarına sırf ortak işletme için kullanıldı diye doğrudan taşınmamalıdır.

Avans alacağında temerrüt faizi hangi gün başlar?

TTK m.1077/2, faiz başlangıcını avansların verildiği tarihe bağlar. Bu özel düzenleme, hesabın onaylandığı yıl sonu veya daha sonra gönderilen ihtar tarihiyle karıştırılmamalıdır. Kanuni şartlar mevcutsa avansın verildiği tarih esas alınır. Ödemenin birden fazla tarihte yapılması durumunda her tutar için ayrı başlangıç bulunur.

Fatura tarihi her zaman avans tarihi değildir. Hizmet sağlayıcı faturayı daha önce düzenlemiş, ortak ödemeyi daha sonra yapmış olabilir. Paydaşın yalnız kendi hesabından para çektiği tarih de paranın borçlu ortak hesabına avans olarak kullanıldığını göstermeyebilir. Faiz hesabında belgelendirilen gerçek avans işlemi esas alınmalı; başlangıç tarihi tahmine veya dosyanın ilk belgesine göre seçilmemelidir.

Bu hüküm kanuni temerrüt başlangıcını düzenler; faiz oranını tek başına rakam olarak belirlemez. Oran için geçerli sözleşme ve faiz mevzuatı incelenir. Avans sözcüğünün TTK m.1077’de kullanılmasıyla TCMB’nin kısa vadeli avans oranının adı aynı görünse de bu iki kavram farklıdır. Birincisi ortaklar arasındaki ödeme türü, ikincisi belirli ticari temerrüt hesaplarında kullanılan referans orandır.

2026’da hangi faiz oranı uygulanır?

28 Eylül 2026 itibarıyla faiz hesabı yapılırken 31 Temmuz 2026’da yürürlüğe giren değişiklik gözden kaçırılmamalıdır. 7589 sayılı Kanun m.10, 3095 sayılı Kanun m.1’i değiştirerek sözleşmeyle belirlenmemiş kanuni faizi TCMB’nin ilgili reeskont oranının yüzde seksenine bağlamıştır. Kanunun m.26 hükmü bu değişikliğin yayımı tarihinde yürürlüğe girmesini öngörür.

TCMB tablosundaki 20 Aralık 2025 tarihli oranlar reeskontta yüzde 38,75, avans işlemlerinde yüzde 39,75’tir. İlgili tarihler bakımından yüzde 38,75’in yüzde sekseni yüzde 31 eder. Bununla birlikte ticari temerrüt faizinde 3095 m.2/2 ayrı bir düzen getirir: Kanuni orandan yüksek olan ilgili TCMB avans oranı, sözleşme bulunmasa da ticari işlerde talep edilebilir. Dolayısıyla kanuni faiz ile ticari temerrüt faizinin adı ve oranı ayrı gösterilmelidir.

3095 m.2’nin dönem hesabında önceki yılın 31 Aralık günündeki avans oranı esas alınır; 30 Haziran’daki oran en az beş puan farklıysa yılın ikinci yarısında bu oran uygulanır. TCMB’nin resmî tablosu bu tarihler için kontrol edildiğinde 2026 ticari temerrüt hesabında yüzde 39,75 referansı ortaya çıkar. Sözleşme, talep edilen faiz türü ve borcun para birimi ayrıca incelenir.

Bu oranlar bütün geçmiş dönemlere uygulanacak değişmez rakamlar değildir. Avans daha eski tarihte verilmişse hesap, yürürlük dönemleri ve varsa kısmi ödemeler dikkate alınarak bölünür. Yabancı para borcu, Türk lirası borcuna ait oranla açıklamasız hesaplanmaz. Faiz talebinde başlangıç, oran, dönem ve ana para ayrı yazılmalıdır; yalnız “yasal faiziyle” ibaresinin bütün ticari faiz ayrımlarını kendiliğinden çözdüğü kabul edilmemelidir.

Avans veren paydaşın sigorta giderini kim karşılar?

TTK m.1077/2, avansın borçlu paydaşın gemi payı üzerinde avans verenler bakımından doğurduğu sigortalanabilir menfaati ayrıca düzenler. Bu menfaat sigorta ettirilirse sigorta giderleri borçlu paydaşa ait olur. Hüküm, belirli avans ilişkisinden doğan menfaate yöneliktir; iştirakle ilgisiz bütün poliçelerin primini giderini ödemeyen ortağa yükleme yetkisi değildir.

Dosyada sigorta poliçesi, teminat verilen menfaat, avansla bağlantı ve ödenen prim gösterilmelidir. Geminin genel sigorta primi ile bu özel menfaatin sigorta gideri ayrıştırılır. Aynı primin hem ortak işletme giderine paylaştırılması hem tamamının borçlu paydaştan ikinci kez istenmesi mükerrer hesap yaratır. Talebin hukuki sebebi ve tutarı açık tutulmalıdır.

Sigortalanabilir menfaatin varlığı ile gemi payının mülkiyetinin kazanılması farklıdır. Poliçe düzenlenmesi, avans veren kişiyi borçlu payın maliki yapmaz; kendiliğinden gemi ipoteği de kurmaz. Rehin güvencesi kararlaştırılacaksa ilgili ayni hak ve tescil hükümleri ayrıca yerine getirilmelidir. Bu özel sigorta imkânı, temsil veya mülkiyet kurallarını atlamak için kullanılamaz.

Geri ödeme ve alacak talebi nasıl hazırlanır?

Alacak dosyası, ödenmeyen gider payının kaynağıyla başlar. Geçerli paylaşım oranı, gider belgesi, diğer paydaşın yaptığı avans ve ödeme tarihi birbiriyle eşleştirilir. Varsa sonraki iadeler, kısmi ödemeler ve mahsup açıklamaları da eklenir. Talep edilen bakiye, daha önce kapatılmış bir avansı yeniden içermemelidir. Sigorta gideri isteniyorsa o kalem ana avans tutarından ayrı gösterilir.

Ortağın kazanç payı doğmuş olması, bütün avans borçlarının kendiliğinden silindiğini göstermez. Takas veya mahsup uygulanacaksa bunun şartları ve hangi borçları kapattığı belirlenir. Hesap tablosunda yalnız net bir rakam bırakılması, tarafların brüt alacak ve borçlarının dayanağını gizlememelidir. Önce her kalem açıklanır, sonra hukuken uygulanabilen indirim sonucu gösterilir.

Gider kararının alınması ve yetki incelemesi için donatma iştirakinde karar alma kuralları önemlidir. Buna karşılık tahsilat uyuşmazlığı çıkması, otomatik olarak ortağın iştirakten çıkarılması sonucunu doğurmaz. Gider alacağının talebi ile ortaklık statüsünün sona erdirilmesi farklı hukuki yollardır; borç hesabı bir çıkarma kararı gibi uygulanmamalıdır.

Talep yazısında hangi hesap bilgileri yer almalıdır?

Avansın geri ödenmesi istenirken borçlu paydaşa yalnız toplam bakiye bildirilmemelidir. Yazıda ilgili gemi ve iştirak, giderin niteliği, giderin toplam tutarı, borçluya düşen pay, avans veren kişi, ödeme tarihi ve bugüne kadar yapılan iadeler ayrı gösterilir. Faiz başlangıcının TTK m.1077/2’ye dayandığı açıklanır. Hesabın hangi tarihe kadar çıkarıldığı yazılır; sonraki günlerin faizi mevcut hesap dönemine eklenmiş gibi sunulmaz.

Ekler de hesapla aynı sırada düzenlenmelidir. Gider faturasının ardından bu faturayı kapatan ödeme, sonra borçlu paydaşın pay oranını gösteren belge ve varsa geri ödeme kaydı yer alır. Tek bir banka hareketi birkaç farklı gideri karşılıyorsa tutarların ayrıştırılması açıklanır. Aynı ödeme belgesinin farklı alacak satırlarına eklenmesi, o ödemenin iki kez talep edildiği izlenimini vermemelidir. Belgeler arasında kullanılan sıra numaraları birbiriyle uyumlu tutulur.

Borçlu ortak hesapta hata bulunduğunu bildirirse itiraz edilen kalemler ayrı cevaplanmalıdır. Pay oranına itiraz, giderin iştirak işi olmadığı savunması, ödemenin yapılmadığı iddiası ve daha önce borcun kapandığı açıklaması aynı incelemeyi gerektirmez. Her savunmanın hangi belgeyle karşılandığı gösterilir. Tartışmasız tutarla çekişmeli tutarın ayrılması, hem tahsilat talebinin kapsamını hem sonradan yapılacak hukuki başvurunun hangi olgulara dayanacağını açıklaştırır.

Gider ve avans hesabında hangi hatalar düzeltilmeli?

Başlıca hata, banka bakiyesinin tamamını kazanç saymaktır. İkinci hata, faturanın tarihiyle gerçek avans tarihini eşitlemektir. Üçüncü hata, bir ortağın kendi gider payını başkasına verdiği avans gibi göstermektir. Dördüncü hata, avans ödemesinin gemi payını artırdığı sonucuna varmaktır. Beşinci hata, eski faiz oranını 2026’daki bütün dönemlere değişmeden uygulamaktır.

Doğru kapanış hesabı; işletme gelirini, giderleri, ortakların paylarını, başkası adına verilen avansları, faiz dönemlerini, sigorta giderini ve yapılmış iadeleri ayrı tutar. Sonuç tutarının yanında her kalemin belge bağlantısı bulunur. Böylece hem ödeme isteyen ortak hem borçlu paydaş aynı hesabı yeniden oluşturabilir; uyuşmazlık, açıklanamayan toplamlar yerine belirli işlem ve belgeler üzerinden ele alınır.

Donatma iştirakinde gider payı ve avans hakkında sık sorulan sorular

Resmî kaynaklar ve oran kontrolü

Temel dayanak 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1066 ve m.1076–1077’dir. 3095 m.2’nin metni 4489 sayılı Kanun m.2 ile; 2026 kanuni faiz değişikliği yukarıda bağlantısı verilen 7589 sayılı Kanun m.10 ve m.26 ile kontrol edilmiştir. 4489’un eski kanuni faiz düzeni değil, yalnız m.2 değişikliği esas alınmıştır. TCMB oranları 28 Eylül 2026 itibarıyla incelenmiştir; sonraki dönemler için resmî tablo yeniden kontrol edilmelidir.