Ev Hizmetlisinin İhbar Süresi ve Tazminatı: TBK 432

Doğrudan TBK hizmet hükümlerine tabi ev hizmetlisinin belirsiz süreli sözleşmesinde bildirim süreleri TBK 432’ye göre iki, dört veya altı haftadır. 4857 sayılı İş Kanununun iki, dört, altı ve sekiz haftalık tablosu bu ilişkiye doğrudan uygulanmaz. İşveren, bildirim süresini kullandırabilir veya o süreye ait ücreti peşin ödeyerek sözleşmeyi feshedebilir.

Bakıcı ve temizlikçide önce çalışma kapsamı belirlenir

4857 sayılı İş Kanunu m.4/1-e, ev hizmetlerini kapsam dışında bırakır. Doğrudan gerçek kişi yanında evin günlük yaşamına yönelik hizmet sözleşmesiyle çalışan kişinin feshi, TBK genel hizmet hükümleri üzerinden incelenir. İşverenin ticari şirket olmaması bildirim yükümlülüğünü kaldırmaz.

Bir şirketin çalışanını müşterinin evine göndermesi, konutta ticari iş yürütülmesi veya ayrı mesleki bakım sunulması farklı hukuki ilişkiler yaratır. Bakıcı unvanı tek başına bütün bakım işlerini ev hizmeti yapmaz. İşin gerçek konusu, bağımlılık, ücret ve işverenin kimliği belirlenmelidir.

Bu yazı, doğrudan TBK hizmet hükümlerine tabi olduğu saptanmış ev hizmetini ele alır. SGK kaydı, iş sözleşmesi, ücret ödemesi ve fiilî talimat düzeni birlikte okunur. İşe giriş veya çıkışta kullanılan idari kod, sözleşmenin hukuki niteliğini tek başına kesinleştirmez.

Bildirimli fesih belirsiz süreli sözleşmeye ilişkindir

TBK m.431, belirsiz süreli hizmet sözleşmesini taraflardan her birinin fesih sürelerine uyarak sona erdirebileceğini düzenler. M.432, önceden bildirim yapılmasını ve bildirimin ulaşmasından sonra işleyecek süreleri belirler. Bildirimli fesihte sözleşme yalnız açıklama yapıldığı için aynı gün bitmez.

Belirli süreli sözleşmenin süresi sonunda sona ermesi TBK 430’un ayrı konusudur. Ancak sözleşmenin üzerinde bitiş tarihi bulunması tek başına bütün incelemeyi tamamlamaz. Süre dolduktan sonra örtülü devam, yenileme ve gerçek taraf iradesi değerlendirilir.

Ev hizmetinin düzenli olarak sürmesi, aynı görevlerin ve ücret ödemesinin devam etmesi tür değerlendirmesinde önem taşır. Her ay ücret ödenmesi sözleşmenin her ay yeniden kurulan belirli süreli ilişki olduğu anlamına gelmez. Önce tür, sonra sona erdirme yöntemi belirlenmelidir.

TBK 432 ihbar süreleri tablosu

TBK 432, hizmet süresini üç grupta düzenler. Süreler bildirimin diğer tarafa ulaşmasından başlayarak işler. Aşağıdaki tabloda kanunun kullandığı hizmet aralıkları korunmuştur. Hesap için işe başlangıç ve bildirimin ulaştığı gerçek tarih belirlenmelidir.

Süre yalnız fiilen işe gelinen günlerin toplamı gibi hesaplanmaz. Düzenli kısmi süreli hizmette de ilişkinin başlangıcı ve devamı incelenir. Askı döneminin bildirim süresinin akışına etkisi ise ayrıca belirlenmelidir. Takvim karşılığı, kanundaki hafta biriminin günlük görünümüdür.

İş Kanunu 17’deki sekiz hafta burada otomatik uygulanmaz

4857 m.17, farklı hizmet aralıklarıyla iki, dört, altı ve sekiz hafta düzenler. TBK 432’nin aralıkları ve en uzun kanuni bildirim süresi farklıdır. Üç yılı aşan her ev hizmetinde kendiliğinden sekiz hafta sonucuna varılması, iki kanunun karıştırılmasıdır.

4857 sayılı İş Kanununa göre ihbar süresi tablosu kendi kapsamındaki çalışanlar için hazırlanmıştır. Doğrudan TBK ilişkisi söz konusuysa m.432 esas alınır. Sözleşmede daha uzun geçerli süre kararlaştırılması ise kanuni tablodan ayrı bir kaynaktır.

Genel internet hesaplama araçları da aynı nedenle kontrol edilmelidir. Araç yalnız 4857 aralıklarını kullanıyorsa ev hizmeti bakımından doğru sonuç vermeyebilir. Girdi olarak çalışma yılı yazılması yeterli değildir; uygulanacak kanun ve sözleşmeyle artırılmış süre birlikte belirlenmelidir.

Süreler kısaltılamaz ve iki taraf için aynı olmalıdır

TBK 432, bildirim sürelerinin kısaltılamayacağını, sözleşmeyle artırılabileceğini açıkça düzenler. İşverenin hazırladığı metinde daha kısa süre yazılması kanuni alt sınırı kaldırmaz. Artırım varsa hangi dönem ve hangi sona erme için öngörüldüğü sözleşmeden anlaşılmalıdır.

Aynı madde, iki taraf için farklı süre kararlaştırılmışsa her ikisine en uzun sürenin uygulanacağını belirtir. Bu nedenle çalışana uzun, işverene kısa bildirim yükümlülüğü yazan sözleşme yalnız kısa süre yönünden uygulanamaz. Kanunun karşılıklılık sonucu her iki taraf bakımından dikkate alınır.

Bildirim süresi ile cezai şart birbirinden ayrılmalıdır. Yalnız işçi aleyhine düzenlenen cezai şartın geçerliliği TBK 420’nin ayrı konusudur. Sözleşmede süre artırımı var diye her ek para cezası geçerli olmaz; her hüküm kendi dayanağı ve işleviyle incelenir.

Bildirimin gönderilmesi ile ulaşması aynı tarih değildir

TBK 432 süreyi bildirimin diğer tarafa ulaşmasına bağlar. Fesih metninin hazırlanmış veya posta yoluna verilmiş olması, karşı tarafa ulaştığını tek başına göstermez. Teslim, elektronik iletim ve diğer iletişim kayıtları bu nedenle önemlidir.

Bildirimde fesih iradesi, hangi sözleşmeye ilişkin olduğu ve uygulanacak süre anlaşılır olmalıdır. Yalnız gelecekte başka bakıcı aranacağının konuşulması kesin fesih açıklamasıyla aynı değildir. Belirsiz mesajlardan tarih çıkarılacaksa bütün yazışma ve taraf davranışları birlikte değerlendirilir.

İspat bakımından tarihli, saklanabilir ve teslimi gösterilebilir kayıt tutulmalıdır. TBK 432 genel bildirim için her durumda noter zorunluluğu getirmez. Haklı sebeple derhal fesihte m.435’in fesih sebebini yazılı bildirme kuralı ise ayrıca uygulanır.

Fesih bildirimi kime yöneltilmelidir?

Evde yaşayan herkes hizmet sözleşmesinin işvereni olmayabilir. İşe alma anlaşmasını yapan kişi, ücreti ödeyen kişi ve günlük talimatı ileten kişi dosyada ayrı gösterilmelidir. Bir aile üyesinin yalnız bakım işlerini koordine etmesi, kendisine yöneltilen her açıklamanın sözleşmenin tarafına ulaştığını otomatik kanıtlamaz.

İşveren adına hareket edildiği ileri sürülüyorsa temsil ilişkisi ve bildirimin hangi sıfatla alındığı açıklanır. TBK 40 çerçevesinde yetkili temsilcinin yaptığı işlem temsil olunan yönünden sonuç doğurur. Temsil yetkisinin bulunup bulunmadığı, iletişim alışkanlığı ve sözleşme belgeleriyle birlikte incelenir; aile bağı tek başına sınırsız yetki değildir.

Çalışanın bildiriminde gerçek muhatap, adres veya kullanılan iletişim kanalı açık olmalıdır. İşverenin fesih açıklamasında da hangi hizmet ilişkisini sona erdirdiği belirlenir. Başka bir aile bireyinin evinde aynı kişinin ayrıca çalışması halinde iki sözleşme ve ücret hesabı birbirine karıştırılmamalıdır.

Bildirim süresi boyunca çalışma ve ücret devam eder

Bildirimli fesihte hizmet ilişkisi sürenin sonuna kadar devam eder. İşçi sözleşmesel görevini yerine getirir; işveren ücret ve diğer yükümlülüklerini sürdürür. Fesih bildirimi, çalışanın artık ücretsiz çalışacağı veya bütün izin haklarının bittiği anlamına gelmez.

İşverenin çalışana gelmemesini söylemesi halinde gerçek işlem belirlenmelidir. Bu, peşin ücretle derhal sona erdirme mi, hizmeti kabul etmeme mi yoksa başka bir anlaşma mı olduğu yönünden incelenir. Yalnız görevlendirme yapılmaması sözleşmenin bütün sonuçlarını açıklamaz.

Ücret ödemeleri hangi tarihe kadar çalışmanın karşılığı olduğunu göstermelidir. Geçmiş ayın ücreti, bildirim süresi ücreti ve varsa peşin fesih ödemesi ayrı kaydedilir. Tek bir toplu transfer yapıldığında açıklamanın ve ek hesabın açık tutulması gerekir.

Bildirim süresinde günde iki saat iş arama izni

TBK 421/2, belirsiz süreli hizmet sözleşmesinin feshi halinde bildirim süresi içinde işçiye ücret kesintisi yapılmadan günde iki saat iş arama izni verilmesini düzenler. Bu hak, işçinin yeni çalışma imkanı araması için ayrılır. Ev hizmetinde bildirim süresinin uygulanması bu yükümlülükle birlikte planlanmalıdır.

İzin saatleri belirlenirken aynı maddenin son fıkrası uyarınca işverenin ve işçinin haklı menfaatleri gözetilir. Bakımın devri veya ev düzeninin sürdürülmesi için plan yapılabilir; ancak iş arama izni tamamen kaldırılmamalıdır. Gerçek kullanım saatleri kaydedilmelidir.

4857 m.27’deki toplu kullanım ve özel ücret sonuçları, sırf iki saat benzerliği bulunduğu için TBK metninde yazıyormuş gibi sunulamaz. Uygulanacak hüküm ile sözleşmesel düzenleme ayrı açıklanır. Yıllık izin, haftalık tatil ve iş arama izni farklı amaçları olan haklardır.

Askı halinde ihbar süresi işlemez

TBK 432’nin son fıkrası, hizmet sözleşmesinin askıya alındığı hallerde fesih bildirim sürelerinin işlemeyeceğini açıkça belirtir. Askının gerçek başlangıcı ve bitişi belirlenir. Daha önce işlemiş süre silinmez; işlemeyen dönem hesabın dışında tutulur.

Sağlık raporu veya kararlaştırılmış askı dönemi iddiası varsa bunun sözleşmeye etkisi belgeleriyle değerlendirilir. Yalnız ilk fesih yazısındaki tarihe bakılarak süre tamamlandı kabul edilmemelidir. Sonradan ortaya çıkan kayıtlar sona erme tarihini etkiliyorsa hesap güncellenir.

İhbar süresinin askı döneminde işlememesi m.432/6 bağlantısını ayrıca açıklar. Oradaki 4857 bildirim aralıkları bu yazının ev hizmeti tablosuna taşınmamalıdır. Sürenin kaç hafta olduğu ile hangi günlerde işlediği iki ayrı hesap adımıdır.

İşveren bildirim ücretini peşin ödeyebilir

TBK 432, işverene bildirim süresine ait ücreti peşin vererek hizmet sözleşmesini feshetme imkanı tanır. Bu yol, işçinin süre boyunca çalıştırılmasından farklıdır. Ödemenin gerçekten yapılmış olması, hangi süreye ilişkin olduğu ve sona erme açıklaması belirlenmelidir.

Sadece ileride ödeme yapılacağının söylenmesi ile peşin ödemenin tamamlanması aynı olgu değildir. Dosyada ücret hesabı, ödeme belgesi ve fesih bildirimi birlikte bulunmalıdır. Düzenli ücret unsurları ve sözleşmeden doğan menfaatler kendi hukuki dayanaklarıyla değerlendirilir.

Peşin ödeme seçeneği işveren için düzenlenmiştir. İşçinin aynı hükme dayanarak tek taraflı biçimde kendi çalışma borcunun bütün sonuçlarını paraya çevirebileceği söylenemez. İşçi ayrılışında bildirim yükümlülüğü, haklı neden veya TBK 439 gibi özel sonuçlar ayrıca incelenir.

Haklı neden olmadan derhal çıkarılmada TBK 438

İşveren haklı sebep bulunmadan hizmet sözleşmesini derhal feshederse, TBK 438/1 belirsiz süreli sözleşmede bildirim süresine uyulmuş olsaydı kazanılabilecek miktarın tazminat olarak istenmesini düzenler. Talep, doğru m.432 süresi ve ilgili ücret üzerinden kurulmalıdır.

Aynı maddenin son fıkrası, hakimin bütün durum ve koşulları gözeterek ayrıca belirleyebileceği, altı aylık ücreti aşmayan tazminatı düzenler. Bu üst sınır, her fesihte otomatik altı maaş ödeneceği anlamına gelmez. Ek talebin koşulları ve gerekçesi ayrıca ortaya konmalıdır.

Genel 4857 kapsamındaki ihbar tazminatı hesabı ile TBK 438’in sistemini karıştırmamak gerekir. Feshin bildirimli mi, peşin ödemeli mi yoksa haklı sebep iddiasıyla derhal mi yapıldığı belirlenmeden yalnız kıdem yılına bakılarak tazminat çıkarılamaz.

Haklı sebep, deneme kaydı ve olağan fesih ayrımı

TBK 435, dürüstlük kuralları gereğince hizmet ilişkisinin sürdürülmesinin beklenemediği haklı sebeplerde derhal feshi düzenler. Fesih sebebi yazılı bildirilir. İşverenin çalışandan memnun olmadığını söylemesi, her durumda kanuni haklı sebebin oluştuğunu kanıtlamaz; dayanak olay ve etkisi gösterilmelidir.

TBK 433’te geçerli bir deneme kaydı varsa iki ayı aşmayan deneme süresinde bildirim süresine uyulmadan fesih mümkündür. Çalışılan günlerin ücret ve diğer hakları korunur. İlişkinin başındaki her dönem, anlaşma bulunmadan kendiliğinden deneme süresi sayılmaz.

Fesih hakkının kötüye kullanılması TBK 434’te ayrıca düzenlenmiştir. Bu nedenle süreye uyulmuş olması, her davranışın hukuka uygun olduğu anlamına gelmez. Her talep gerçek olay ve kendi kanun maddesiyle açıklanmalı; farklı tazminatlar tek bir genel ihbar kaleminde toplanmamalıdır.

İşçinin işi bırakması aynı tazminat kalıbıyla açıklanamaz

TBK 431–432’nin bildirim yükümlülüğü iki taraflıdır. Bununla birlikte işçinin haklı sebep olmaksızın işe başlamaması veya aniden işi bırakması için TBK 439 özel sonuçlar düzenler. İşverenin haksız feshine ilişkin m.438 ile bu hüküm aynı tarafa uygulanıyormuş gibi birleştirilemez.

İşçinin ayrılışında gerçek bildirim, işbaşı ve son çalışma tarihleri belirlenir. Haklı sebep ileri sürülmüşse dayanak olay incelenir. İşverenin yalnız sözleşmedeki cezai şartı göstermesi, o şartın geçerli olduğunu veya bütün zararların ispatlandığını kanıtlamaz.

Bakım hizmetinin başka kişiye devredilmesi ihtiyacı fiilî organizasyonun parçasıdır; kanundaki haklı fesih imkanını sınırsız biçimde engelleyen bir borç olarak kurulamaz. Buna karşılık olağan fesihte kararlaştırılmış ve kanuna uygun bildirim düzeninin gerçekten uygulanması gerekir.

İşten ayrılış hesabı ve eşya teslimi

Sözleşmenin sona ermesinde TBK 442 alacakların muacceliyeti, TBK 443 ise alınan şeylerin geri verilmesi yönünden değerlendirilir. Ödenmemiş ücret, hak kazanılmış kullanılmayan izin ve varsa fesih tazminatı ayrı gösterilir. Bildirim ücretinin ödenmesi bütün başka alacakların da ödendiği anlamına gelmez.

Ev anahtarı, hizmet için verilmiş cihaz ve kalan masraf avansı için teslim hesabı hazırlanır. Çalışandan işverene ait ekipmanın geri alınması teslim kayıtlarının kapsamını açıklar. İşçinin kişisel eşyalarıyla işveren malı birbirinden ayrılmalıdır.

Alacak uyuşmazlığında eşya üzerinde hak bulunduğu ileri sürülüyorsa hapis hakkının koşulları ayrıca incelenir. Genel bir borç iddiası bütün kişisel belgelerin tutulmasına izin vermez. İbra belgesi düzenleniyorsa TBK 420’nin işçi alacaklarını koruyan koşulları göz ardı edilmemelidir.

Başvuru için tarih ve ödeme dosyası

İşe başlangıç, sözleşmenin türü, fesih açıklaması, bildirimin ulaşması, askı dönemleri, son çalışma ve gerçek sona erme tarihi aynı çizelgede bulunmalıdır. Ücret belgeleri de ilgili tarihlere bağlanır. Böylece hangi sürenin seçildiği ve neden o tarihte sona erme bulunduğu denetlenebilir.

HMK m.190 ve199 uyarınca iddia edilen olgular ve elektronik kayıtlar değerlendirilir. Mesajın yalnız son cümlesi yerine bütün bağlamı korunmalıdır. İşverenin ödeme yaptığını ileri sürmesi, tutar ve dönemi gösteren belgeyle açıklanmalıdır.

7036 sayılı Kanun m.3 ve5/1-a, TBK hizmet ilişkisinden doğan alacak ve tazminat uyuşmazlıklarının arabuluculuk ve iş mahkemesi çerçevesini düzenler. Ev hizmetinin 4857 dışında olması iş mahkemesi kapsamını otomatik kaldırmaz. Başvuruda bildirim ücreti, diğer ücretler ve ek tazminat gerekçeleri ayrı tutulur.

Sık sorulan sorular

Bakıcı veya temizlikçinin ihbar süresi kaç haftadır?

Doğrudan TBK hizmet hükümlerine tabi belirsiz süreli ev hizmetinde m.432 uygulanır. Kanun bir yıla kadar hizmette iki, bir yıldan beş yıla kadar dört, beş yıldan fazla hizmette altı hafta düzenler. Daha uzun sözleşmesel süre ayrıca incelenir.

Ev hizmetinde üç yıl dolunca sekiz hafta mı uygulanır?

Bu sonuç TBK 432’den çıkmaz. Sekiz haftalık dilim 4857 m.17 sistemindedir. Önce çalışmanın hangi kanuna tabi olduğu belirlenir. TBK kapsamında daha uzun süre ancak ayrıca geçerli sözleşmesel düzenleme gibi bir dayanağa bağlanmalıdır.

İhbar süresi iş günü olarak mı sayılır?

TBK 432 süreyi hafta olarak belirler. İki, dört ve altı hafta takvim karşılığı on dört, yirmi sekiz ve kırk iki gündür. Askı halinde sürenin işlememesi ayrıca değerlendirilir; yalnız işe gelinen günler sayılarak hesap yapılmaz.

Süre bildirimi gönderdiğim gün mü başlar?

TBK 432 bildirimin karşı tarafa ulaşmasını esas alır. Hazırlama, gönderme ve ulaşma tarihleri farklı olabilir. Teslim ve iletişim kayıtları saklanmalı; kesin sona erme iradesi ile geleceğe yönelik belirsiz konuşmalar ayrılmalıdır.

Sözleşmede işverene kısa, çalışana uzun süre yazılabilir mi?

TBK 432 farklı süreler öngörülmüşse her iki tarafa en uzun sürenin uygulanacağını düzenler. Kanuni süreler kısaltılamaz. Artırılmış bildirim süresi ile cezai şartın geçerliliği ise ayrı hukuki sorulardır.

İşveren ihbar süresini çalıştırmadan feshedebilir mi?

TBK 432 işverene bildirim süresine ait ücreti peşin vererek fesih imkanı tanır. Ödeme, hesap ve fesih açıklaması birlikte belgelenmelidir. Yalnız daha sonra ödeme sözü verilmesi gerçek peşin ödemeyle aynı değildir.

Ev hizmetlisinin iş arama izni var mı?

TBK 421/2, belirsiz süreli sözleşmenin feshi halinde bildirim süresinde ücret kesilmeden günde iki saat iş arama izni düzenler. Saatler iki tarafın haklı menfaatleri gözetilerek belirlenir. Başka kanundaki özel ücret formülleri doğrudan kopyalanamaz.

Sözleşme askıdaysa ihbar süresi işler mi?

TBK 432’nin son fıkrasına göre askı döneminde bildirim süresi işlemez. Askının başlangıcı ve bitişi belgelenir. Önceden işlemiş bölüm silinmez; kalan süre askının etkisi dikkate alınarak hesaplanır.

Haksız çıkarılan ev hizmetlisine otomatik altı maaş mı ödenir?

Hayır. TBK 438’de bildirim süresine uyulsaydı kazanılabilecek miktar ayrı düzenlenir. Hakimin ayrıca belirleyebileceği tazminat için altı aylık ücret üst sınırdır; her fesihte otomatik altı maaş sonucu kurulamaz.

İşverenin evinde çalışmak iş mahkemesini devre dışı bırakır mı?

7036 m.5/1-a, TBK hizmet sözleşmelerine tabi işçilerle işverenlerin iş ilişkisinden doğan uyuşmazlıklarını da kapsar. M.3 kapsamındaki alacak ve tazminat davasından önce arabuluculuğa başvurulur. Kapsam gerçek ilişki üzerinden belirlenir.