Ev Hizmetlisinin Hastalıkta Ücret Hakkı: TBK 409

Ev hizmetlisinin hastalık dönemindeki ücret talebinde TBK 409’un koşulları birlikte aranır: uzun süreli hizmet ilişkisi, işçinin kusuru olmadan kişiliğine bağlı sebeple çalışamaması, çalıştığı süreye göre kısa bir engel ve ücret kaybının başka yolla karşılanmaması. Bu koşullarda işveren hakkaniyete uygun ücret öder. Kanun, bütün hastalıklarda otomatik tam maaş veya sabit bir ödeme süresi öngörmez.

Ev hizmetinde hastalık ve ücretin hukuki dayanağı

4857 sayılı İş Kanunu m.4/1-e, ev hizmetlerini Kanunun kapsamı dışında bırakır. Gerçek ev hizmeti niteliği taşıyan ve doğrudan hizmet sözleşmesine dayanan çalışmada, TBK hükümleri ücret ve çalışma engelinin sonuçlarını düzenler. Sigorta kaydının bulunması tek başına ilişkinin 4857 kapsamına girdiğini göstermez.

Bakıcı veya temizlikçi olarak adlandırılan işin fiilî niteliği belirlenmelidir. Bir sağlık kuruluşunun personeli, temizlik şirketinin görevlendirdiği çalışan veya bağımsız mesleki hizmet sunan kişi yalnız konutta çalıştığı için aynı kategoriye yerleştirilemez. Bu yazı doğrudan TBK hizmet hükümlerine tabi ev hizmetini esas alır.

Hastalık halinde sağlık hizmeti alma, sosyal sigorta ödeneği, işverenin ücret borcu ve sözleşmenin sona ermesi ayrı sorulardır. Birine ilişkin belge diğer bütün hakları kesinleştirmez. Ücret talebi önce TBK 409’un kendi koşullarıyla kurulmalıdır.

TBK 409’un dört temel koşulu

TBK m.409, uzun süreli hizmet ilişkisinde işçinin hastalık, askerlik, kanundan doğan çalışma ve benzeri sebeplerle kusuru olmadan kısa süre çalışamamasını düzenler. Kısa süre, işçinin iş gördüğü süreye oranla değerlendirilir. Ücret başka yolla karşılanmamışsa hakkaniyete uygun ödeme borcu doğar.

Bu koşullar birbiri yerine kullanılamaz. Sağlık raporu bulunması, uzun süreli hizmet şartını veya başka yoldan karşılanmama incelemesini gereksiz kılmaz. İşveren de yalnız çalışılmadığını söyleyerek bütün koşulların değerlendirilmesini atlayamaz.

Uzun süreli hizmet ilişkisi nasıl belirlenir?

TBK 409, uzun süreli ilişki ölçütünü kullanır; maddede bütün dosyalar için sabit bir ay veya yıl eşiği yazılı değildir. Hizmetin gerçek başlangıcı, devamlılığı, çalışma düzeni ve sözleşmesel niteliği gösterilmelidir. İzin kaydına bakılıp bütün ilişkinin kısa süreli olduğu sonucuna gidilmemelidir.

Düzenli kısmi süreli çalışma da TBK 393 uyarınca hizmet sözleşmesidir. Çalışanın haftada belirli günlerde hizmet vermesi, ilişkinin her gelişte yeniden başlayan tek günlük sözleşme olduğunu tek başına göstermez. Sürekli iş görme borcu ve tarafların anlaşması incelenir.

Farklı ev sahipleri yanındaki çalışmalar tek bir işveren yanında geçmiş süre gibi toplanmamalıdır. Talep kime yöneltiliyorsa o hizmet ilişkisinin başlangıcı ve devamı açıklanır. Kayıt dışı çalışma iddiası varsa yalnız resmi tescil tarihiyle yetinilmez; gerçek çalışmayı gösteren hukuka uygun deliller de dosyaya alınır.

Hastalık belgesi ile çalışamama dönemi aynı bilgi değildir

Bir muayene kaydı kişinin sağlık hizmeti aldığını gösterir; ücret talebinde ayrıca hangi tarihlerde sözleşmedeki işini yerine getiremediği belirlenmelidir. Raporun başlangıcı, sonu ve varsa kontrol kaydı birlikte okunur. İşin niteliği de çalışamama durumunun değerlendirilmesinde önemlidir.

İşçi belirli günlerde çalışmışsa bunlar raporla aynı dosyada açıkça gösterilir. Bir sağlık belgesinden bütün ay boyunca hiç çalışılmadığı sonucu çıkarılmamalıdır. Uzatılmış veya birbirini izleyen raporlar varsa her belgenin kapsadığı dönem kaydedilir.

İşverenin yaptığı değerlendirme tıbbi teşhis yerine geçmez. Ücret dosyası, hastalığın varlığı ve iş görmeye etkisi bakımından gerçek sağlık kayıtlarına dayanmalıdır. Çalışanın bütün geçmiş tedavileri yerine uyuşmazlıktaki dönem ve göreve ilişkin gerekli bilgiler üzerinden inceleme yapılmalıdır.

Kusur şartı ve mazeretsiz devamsızlık ayrımı

TBK 409 işçinin kusuru olmadan edimini yerine getirememesini arar. Usulüne uygun belgelenmiş hastalık ile herhangi bir açıklama yapılmadan işe gelmeme aynı olgu değildir. İşverenin çalışma çizelgesinde kullanılan devamsızlık sözcüğü, sağlık kaydının hukuki etkisini kendiliğinden ortadan kaldırmaz.

Buna karşılık her çalışmama açıklaması otomatik olarak kusursuz kişisel engel sayılamaz. Sebep, tarih ve hizmete etkisi ortaya konur. Tarafların kusur konusundaki iddiası, yalnız genel kanaat veya iş ilişkisine dair eski bir anlaşmazlıkla değil olayın kayıtlarıyla desteklenmelidir.

Çalışanın hastalığını ve işbaşı yapamayacağı dönemi makul biçimde bildirmesi önemlidir. Bildirim borcuna ilişkin uyuşmazlık ile sağlık engelinin gerçekliği ayrı incelenir. Geç bildirimin varlığından bütün hastalık süresinin hiç yaşanmadığı veya tüm ücret hakkının otomatik düştüğü sonucu kurulamaz.

Kısa süre için neden sabit gün sayısı yoktur?

Kanun, iş görülen süreye oranla kısa bir engelden söz eder. Bu nedenle yalnız raporun gün sayısına bakılarak bütün çalışanlar için aynı sonuç verilemez. Hizmetin toplam süresi ile çalışılamayan dönem birlikte gösterilmelidir. TBK 409’da herkese otuz gün, üç ay veya başka tek süre tanınmamıştır.

TBK 418’deki yatılı çalışanın bakım ve tedavisine ilişkin iki haftalık başlangıç ve dört haftalık üst sınır, m.409 ücretine aktarılmamalıdır. İki madde farklı edimleri ve farklı şartları düzenler. Benzer hastalık olayına dayanılması sürelerin ortak olduğu anlamına gelmez.

Talep hazırlanırken yalnız gün sayısı yazmak yerine neden ilgili hizmete göre kısa süre koşulunun karşılandığı açıklanır. Raporların birbirini izlemesi veya işe dönülüp yeniden çalışılamaması halinde gerçek dönemler korunur. Süre değerlendirmesini kolaylaştırmak için çalışma ve sağlık tarihleri aynı çizelgede gösterilir.

Hakkaniyete uygun ücret ne anlama gelir?

TBK 409, ödeme miktarını hakkaniyete uygun ücret olarak belirler. Bu ifade kanunun ölçütüdür; her dosya için önceden belirlenmiş tam maaş veya sabit yüzde anlamına gelmez. Talepte normal ücret, hizmet süresi, engel dönemi ve başka karşılamalar açıkça gösterilmelidir.

İşverenin istediği miktarı seçme yetkisi bulunduğu da söylenemez. Ödeme veya ret gerekçesi kanuni koşullarla bağlantılı olmalıdır. Uyuşmazlık yargıya taşındığında talep, belgelenmiş olgular ve kanunun hakkaniyet ölçütü üzerinden değerlendirilir. Hesapta dayanağı olmayan yuvarlak bir rakam kullanılmamalıdır.

Sözleşmede hastalık döneminde daha elverişli ücret güvencesi tanınmışsa bu hüküm ayrıca incelenir. İşçinin talebi yalnız kanuni alt çerçeveye indirgenmeden gerçek sözleşme de okunmalıdır. Ücretin aylık olarak ödenmesi ile her hastalıkta tam aylık güvencesi kararlaştırılmış olması aynı bilgi değildir.

Başka yolla karşılanma koşulu nasıl incelenir?

TBK 409, ilgili dönemdeki ücretin başka bir yolla karşılanmamış olmasını esas alır. Sosyal sigorta veya başka bir kaynaktan gelen ödemenin dönemi, amacı ve tutarı belirlenir. Aynı kaybı karşılayan gerçek ödemeler göz ardı edilerek mükerrer talep oluşturulmamalıdır.

Sağlık kuruluşunda muayene veya tedavi giderinin karşılanması, her durumda çalışılamayan günlerin ücretinin de karşılandığını göstermez. Sağlık hizmeti ile gelir kaybına yönelik ödeme ayrılır. Belgede yalnız sigortalı ibaresi bulunması, ücret kaybının bütünüyle giderildiğinin kanıtı değildir.

Kurum başvurusu henüz sonuçlanmamışsa durum olduğu gibi kaydedilir. Bekleyen ödeme kesin yapılmış ödeme gibi, ret beklenmesi de verilmiş ret kararı gibi sunulmaz. Sonradan ödeme gerçekleşirse ilgili dönem hesabı güncellenir ve aynı ekonomik kayıp için ikinci kez tahsil sonucu doğması önlenir.

Kurumun ret yazısı bulunuyorsa ret gerekçesi de okunmalıdır. Başvurunun eksik belge nedeniyle sonuçlanmaması ile ilgili yardımın kapsam dışında kalması aynı olgu değildir. Ücret talebine eklenen belge, dayandığı gerçek işlem ve dönemle birlikte açıklanır.

SGK rapor parası ile 4857 mahsup sistemi

4857 m.48, kendi kapsamındaki aylık ücretli işçilerde geçici iş göremezlik ödeneğinin ücretle ilişkisini düzenler. Doğrudan TBK’ya tabi ev hizmetinde aynı bordro formülü kapsam incelemesi yapılmadan uygulanamaz. Burada öncelikle m.409’un başka yolla karşılanma şartı ve sözleşme güvencesi incelenir.

4857 kapsamında rapor parasının aylık ücretten mahsubu ayrı kanuni sistemi açıklar. Bir hastalık ödeneğine hak kazanmanın prim ve sosyal güvenlik koşulları da ücret talebinden farklıdır. İşçinin tabi olduğu sigortalılık ve gerçek ödeme kaydı kendi düzenlemelerine göre belirlenmelidir.

İşveren ücret dosyasında sigorta ödemesinin hangi günleri karşıladığını gösterebilmelidir. Bir önceki hastalık için yapılmış ödeme, yeni rapor dönemini otomatik karşılamaz. Aynı ödemenin hem ücret hesabında düşülüp hem işçiden ayrıca elden geri istenmesi de mükerrer hesap yaratır.

Yatılı çalışan için bakım ve tedavi ayrıca istenebilir

İşçi işverenle birlikte ev düzeni içinde yaşıyorsa TBK 418’deki özel bakım ve tedavi borcu ayrıca incelenir. Bu hüküm sosyal sigorta yardımlarından yararlanamama ve diğer kanuni koşullara bağlıdır. M.409’daki ücret talebiyle aynı edim değildir.

Ev düzeninde yaşayan işçinin bakım ve tedavi talebi m.418/2 koşullarını ve sürelerini ayrı açıklar. Ücret isteminde uzun süreli hizmet ve hizmete oranla kısa engel; bakım isteminde birlikte yaşam ve o maddeye ait süre sistemi gösterilir. Birini karşılayan belge diğerinin bütün şartlarını otomatik sağlamaz.

İşveren tedavi giderini karşılamışsa bu ödeme hangi edime ilişkinse oraya kaydedilir. Ücretin ödendiği ileri sürülecekse ücret kaybını karşılayan tutar ayrıca gösterilmelidir. Bakım, barınma, sağlık gideri ve ücret için aynı toplam altında belirsiz bir hesap tutulmamalıdır.

Hastalık dönemi yıllık izinden düşülebilir mi?

TBK 423, yıllık izin indirimi konusunda ayrıca kurallar koyar. İşçinin kusuru olmadan hastalık, kaza veya diğer belirtilen kişisel sebeplerle en çok üç ay hizmet sunamaması halinde yıllık izinden indirim yapılamaz. Bu süre, m.409’da üç aylık ücret garantisi bulunduğu anlamına gelmez.

Ücret ve yıllık izin hesabı farklı hukuki sebeplere dayanır. İşveren hastalık nedeniyle bir ücret tartışması bulunduğu için bütün izin bakiyesini silemez. İzin indirimi savunuluyorsa hangi fıkranın hangi koşulunun gerçekleştiği ayrıca gösterilmelidir.

İşçi de yıllık izinden indirim yasağından hareketle aynı dönemde mutlaka tam maaş alacağı sonucuna varamaz. Dosyada ücret talebinin m.409 dayanağı ve izin hesabının m.423 dayanağı ayrı yazılır. Böylece bir hakkın koşulları diğerinin yerine geçirilmez.

İşveren çalıştırmıyorsa TBK 408 ile ayrım

Çalışan hastalık nedeniyle hizmet sunamıyorsa m.409’un kişisel engel düzeni incelenir. Çalışmaya hazır olduğu halde işveren hizmeti kabul etmiyorsa m.408’in kabulde temerrüt sistemi gündeme gelir. Aynı günün hangi sebeple çalışılmadan geçirildiği açıkça belirlenmelidir.

Sağlık engeli bittikten sonra işverenin çalışana gelmemesini söylemesi, sonraki dönemin ayrı değerlendirilmesini gerektirir. Eski raporun varlığı, rapor bitiminden sonraki bütün günleri hastalık günü yapmaz. İşe dönüş bildirimi ve işverenin cevabı saklanır.

İşverenin hastalığı veya ailenin seyahati gibi işçi dışındaki olaylar da otomatik m.409 konusu değildir. Maddenin kişiliğe bağlı engel şartı korunmalıdır. Hizmetin kabul edilmemesi, sözleşmenin askıya alınması ve çalışanın kendi sağlık engeli ayrı hukuki başlıklardır.

Sağlık bilgilerinin işverene sunulması

TBK 419, işçinin kişisel verilerinin işe yatkınlıkla ilgili veya hizmetin ifası için zorunlu ölçüde kullanılmasını düzenler. Ücret talebinde gerekli sağlık belgesi yetkili kişiye sunulmalıdır. İlgisiz aile bireylerinin sağlık bilgileri veya bütün geçmiş tedavi dosyası aynı amaçla istenmemelidir.

Çalışanın sağlık bilgisinin diğer çalışanlarla paylaşılması gizlilik yönünden ayrı değerlendirmeyi açıklar. Hastalık ücretinin incelenmesi, raporun evdeki veya işyerindeki bütün kişilere yayılmasını gerektirmez. Belgenin kim tarafından hangi amaçla alındığı açık olmalıdır.

İşçi belge sunarken aslını değiştirmeden saklamalı; işverene verilen kopyanın tarihini kaydetmelidir. Talep dışı bilgi kapatılmışsa hangi kapsamda örnek verildiği açıklanır. İş görememe tarihleri ile talebin koşullarını gösteren gerekli bölümlerin okunabilir olması gerekir.

Ücret avansı ve ücret talebi aynı başvuru değildir

Hastalık nedeniyle ekonomik ihtiyaç doğması, işçinin yalnız avans isteyebileceği anlamına gelmez. TBK 409 koşulları gerçekleşmişse ilgili dönem için kanuni ücret talebi vardır. TBK 406’daki avans ise zorunlu ihtiyaç, işverenin hakkaniyet gereği ödeme imkanı ve hizmetle orantı üzerinden ayrıca düzenlenir.

Ücret avansının kanuni koşulları bu ayrı talebi açıklar. Yapılan ödemenin avans mı, m.409 ücretinin ifası mı veya bakım gideri mi olduğu kayda geçirilmelidir. Aynı ödeme farklı hesaplarda birden fazla kez indirilmemelidir.

Ödeme belgesindeki genel yardım açıklaması, taraflar arasında hangi borcun kapandığını tek başına kesinleştirmeyebilir. Talebin kapsamı ve ödemenin dayanağı birlikte okunur. İşçi hangi alacağının karşılandığını, hangi dönem için ne kadar talebinin kaldığını açıkça belirtmelidir.

Arabuluculuk ve dava için hazırlanacak kayıtlar

Hizmet süresi, görev tanımı, gerçek ücret, rapor dönemleri, işverene bildirim, sosyal ödeme sonucu ve yapılmış kısmi ödemeler ayrı ekler olarak hazırlanır. Sağlık engelinin neden hizmete göre kısa süre olduğu açıklanır. Normal ücretle istenen hakkaniyete uygun ücret arasında nasıl hesap kurulduğu gösterilir.

HMK m.190 ve199, iddia ve savunmaya esas olguların ispatı ile elektronik belgelerin değerlendirilmesinde uygulanır. Kesilmiş mesaj veya belgesiz toplam yerine dönemleri birbirine bağlayan kayıt kullanılır. Belge ibrazı ihtiyacı varsa ilgili kayıt sahibi ve belge açıkça belirtilir.

7036 sayılı Kanun m.3 ve5/1-a, TBK hizmet ilişkisinden doğan ücret davasının arabuluculuk ve iş mahkemesi çerçevesini düzenler. Ücret talebi, bakım ve tedavi istemi veya başka alacaklarla karıştırılmadan başvuruya yazılır. Anlaşma sağlanırsa hangi dönem ve borcun karşılandığı metinde açık tutulur.

Sık sorulan sorular

Ev hizmetlisi hastalanınca mutlaka tam maaş alır mı?

TBK 409 herkese otomatik tam maaş düzenlemez. Uzun süreli ilişki, kusursuz kişisel engel, hizmete oranla kısa süre ve başka yolla karşılanmama koşulları birlikte değerlendirilir. Koşullar gerçekleştiğinde hakkaniyete uygun ücret ödenir; daha elverişli sözleşme ayrıca incelenir.

TBK 409 hastalık için kaç gün ücret öngörür?

Maddede herkese uygulanacak sabit gün sayısı yoktur. İş görememe süresi, işçinin iş gördüğü süreyle karşılaştırılır. TBK 418’in bakım süreleri veya 423’ün izin indirimi sınırları, m.409 ücret süresi olarak kullanılamaz.

Sağlık raporu ücret talebi için tek başına yeterli mi?

Rapor çalışamama nedenini ve dönemini destekler. Bunun yanında hizmet süresi, ücret, kusursuzluk ve başka yoldan karşılanmama şartları da gösterilmelidir. Bir muayene belgesi, bütün ay boyunca iş görülemediğini otomatik kanıtlamaz.

Haftada belirli gün çalışan temizlikçi TBK 409’dan yararlanır mı?

Düzenli kısmi süreli çalışma TBK 393 kapsamında hizmet sözleşmesi olabilir. TBK 409’un diğer koşulları bu ilişki için de incelenir. Her ziyaretin bağımsız iş olup olmadığı ile devam eden düzenli hizmet borcu önce ayrılmalıdır.

SGK tedaviyi karşılıyorsa işverenin ücret borcu biter mi?

Tedavi giderinin karşılanması, çalışılmayan günlerin ücret kaybının da karşılandığını göstermez. Ödemenin amacı, dönemi ve tutarı belirlenir. TBK 409’daki başka yolla karşılanma koşulu gelir kaybıyla bağlantılı gerçek kayıtlar üzerinden incelenir.

Rapor parası henüz yatmamışsa ödenmiş gibi düşülebilir mi?

Bekleyen kurum başvurusu kesin ödeme olarak gösterilmemelidir. Talebin hangi aşamada olduğu ve gerçekleşmiş ödemeler kayda alınır. Sonradan ödeme yapılırsa aynı dönem hesabı güncellenir; mükerrer tahsil oluşması önlenir.

Yatılı bakıcının bakım ve tedavi talebi ücretle aynı mı?

Hayır. TBK 418/2 birlikte ev düzeninde yaşam ve sosyal yardımlardan yararlanamama gibi özel koşullarla bakım ve tedaviyi düzenler. TBK 409 ücret talebidir. İki talebin süreleri, koşulları ve karşılanan edimleri ayrı gösterilmelidir.

Üç ay hastalıkta yıllık izin indirilemezse üç ay tam maaş da ödenir mi?

Bu sonuç çıkarılamaz. TBK 423 yıllık izin indiriminin sınırını, TBK 409 ise kişisel engelde ücret koşullarını düzenler. İzin koruması ile ücret tutarı farklı hukuki sorulardır; her biri kendi maddesine göre hesaplanır.

İşveren bütün sağlık geçmişini isteyebilir mi?

TBK 419 veri kullanımını işe yatkınlık veya hizmetin ifası için gerekli ölçüyle sınırlar. Ücret talebindeki dönem ve koşulları gösteren ilgili kayıtlar sunulur. İlgisiz sağlık geçmişi veya aile bireylerinin belgeleri topluca istenmemelidir.

Hastalık ücretinde dava öncesi arabuluculuk gerekir mi?

7036 m.3 kapsamındaki işçi ücret alacağı davasında arabuluculuk dava şartıdır. M.5/1-a TBK hizmet ilişkilerini de iş mahkemesi sistemine dahil eder. Başvuruda dönem, normal ücret, başka karşılamalar ve istenen alacak ayrı açıklanır.