Evlenmenin Butlanı Davası: Mutlak ve Nispi Butlan ile Boşanma Farkı
evlenmenin butlanı davası: Evlenmenin mutlak ve nispi butlanı; TMK 145-160, 6 ay ve 5 yıllık süreler, savcının dava hakkı, çocuklar ve boşanmadan farklarıyla açıklanmıştır.
Bu yazıyla ilgili genel bir sorunuz mu var? Anonim soru sor
Evlenmenin butlanı nedir? Evlenmenin butlanı, hukuken kurulmuş görünen bir evliliğin Türk Medeni Kanunu’nda sayılan ağır veya nispi sakatlıklar nedeniyle mahkeme kararıyla geçersizliğinin tespit edilmesidir. Butlan, boşanma değildir. Boşanmada geçerli kurulmuş evlilik sonradan ortaya çıkan veya devam eden boşanma sebebi nedeniyle sona erdirilir; butlanda ise evlenmenin kuruluş anındaki hukuki sakatlık incelenir. TMK m.145-147 mutlak butlanı, m.148-152 nispi butlanı, m.156-160 ise kararın sonuçlarını düzenler.
Mutlak butlan sebepleri sınırlı ve ağırdır: eşlerden birinin evlenme sırasında zaten evli olması, sürekli bir sebeple ayırt etme gücünden yoksun bulunması, evlenmeye engel derecede akıl hastalığı ve evlenmeye engel hısımlık. Nispi butlanda ise geçici ayırt etme gücü yokluğu, yanılma, aldatma ve korkutma gibi irade sakatlıkları öne çıkar. Nispi butlan davasında hak düşürücü süreler vardır: TMK m.152 uyarınca sebebin öğrenilmesinden veya korkunun etkisinin kalkmasından itibaren altı ay ve her hâlde evlenmeden başlayarak beş yıl.
Evlenmenin Butlanı ile Boşanma Arasındaki Temel Fark Nedir?
Boşanma davası, geçerli biçimde kurulmuş bir evliliğin Türk Medeni Kanunu m.161 ve devamındaki boşanma sebeplerinden biri nedeniyle sona erdirilmesini amaçlar. Zina, hayata kast, pek kötü veya onur kırıcı davranış, suç işleme ve haysiyetsiz hayat sürme, terk ve evlilik birliğinin temelinden sarsılması bu sistemin başlıca sebepleridir. Butlan davasında ise evlilik töreni sırasında mevcut olan hukuki sakatlık incelenir.
Örneğin evlenme tarihinde taraflardan biri hâlen başka biriyle evliyse sorun sonradan doğan geçimsizlik değildir; TMK m.145/1 uyarınca mutlak butlan sebebi vardır. Buna karşılık iki bekâr ve ehliyetli kişi geçerli biçimde evlenmiş, yıllar sonra evlilik birliği ağır biçimde sarsılmışsa konu butlan değil boşanmadır.
Bir başka önemli fark, dava hakkı ve sürelerdedir. Mutlak butlan kamu düzeniyle yakından bağlantılı olduğundan Cumhuriyet savcısı re’sen dava açabilir ve ilgisi olan kişiler de dava hakkına sahiptir. Nispi butlanda ise dava hakkı esas olarak iradesi sakatlanan eşe aittir ve TMK m.152’deki hak düşürücü sürelere tabidir.
Mutlak Butlan Sebepleri Nelerdir?
TMK m.145 dört mutlak butlan sebebi sayar. Bu sebepler genişletilerek her evlilik sorunu mutlak butlan hâline getirilemez.
1. Eşlerden birinin evlenme sırasında evli bulunması
Türk hukukunda tek eşlilik esastır. Bir kişinin önceki evliliği hukuken sona ermeden ikinci evliliği yapması mutlak butlan sebebidir. Burada kritik tarih ikinci evlenme tarihidir. Önceki evliliğin boşanma, ölüm veya başka sebeple sona erdiği tarih ve kesinleşme durumu nüfus kayıtları ile mahkeme kararlarından belirlenir.
TMK m.147, önceki evlilik mutlak butlan kararı verilmeden sona ermiş ve ikinci evlenmedeki diğer eş iyi niyetli ise ikinci evliliğin butlanına karar verilemeyeceğine ilişkin özel düzenleme içerir. Bu nedenle yalnız “evlenirken nüfusta evli görünüyordu” tespitiyle dosya tamamlanmaz; sonraki gelişmeler ve iyi niyet de incelenir.
2. Sürekli ayırt etme gücü yokluğu
Eşlerden birinin evlenme sırasında sürekli bir sebeple ayırt etme gücünden yoksun olması mutlak butlan sebebidir. Ayırt etme gücü, kişinin davranışlarının anlam ve sonuçlarını makul biçimde değerlendirebilme yeteneğidir. Sürekli nitelik, geçici sarhoşluk, ilaç etkisi veya kısa süreli bilinç bozukluğundan ayrılır.
Sağlık kayıtları, uzman raporu, önceki vesayet/kısıtlama dosyaları ve evlenme tarihindeki tıbbi durum birlikte değerlendirilir. Kişinin bugün ayırt etme gücünün bulunmaması, tek başına evlenme tarihindeki sürekli yoksunluğu ispatlamaz; esas olan evlilik kurulurken mevcut durumdur.
3. Evlenmeye engel derecede akıl hastalığı
TMK m.145/3, eşlerden birinde evlenmeye engel olacak derecede akıl hastalığı bulunmasını mutlak butlan sebebi sayar. Bu düzenleme her psikiyatrik tanıyı evlenme engeli hâline getirmez. Hastalığın evlenmeye engel nitelikte olup olmadığı tıbbi ve hukuki değerlendirmeyle belirlenir.
Dosyada tanı adı üzerinden otomatik sonuç kurulmaz. Evlenme tarihindeki sağlık durumu, hastalığın niteliği, sürekli olup olmadığı ve ilgili resmî sağlık kayıtları incelenir.
4. Evlenmeye engel hısımlık
Kanunun evlenmeyi yasakladığı hısımlık derecelerinde yapılan evlilik mutlak butlanla sakattır. TMK m.129’daki evlenme yasağı; üstsoy-altsoy arasında, kardeşler arasında, amca-dayı-hala-teyze ile yeğen arasında ve kanunda belirtilen kayın hısımlığı ilişkilerinde uygulanır. Evlat edinme ilişkisinde de özel evlenme yasağı vardır.
Nüfus aile kayıtları ve soybağı belgeleri bu konuda temel delillerdir. Hısımlığın hukuken mevcut olup olmadığı yalnız tarafların günlük hayatta kullandığı akrabalık ifadeleriyle değil nüfus ve soybağı kayıtlarıyla belirlenir.
Mutlak Butlan Davasını Kim Açabilir?
TMK m.146’ya göre mutlak butlan davası Cumhuriyet savcısı tarafından re’sen açılır. İlgisi olan herkes de dava açabilir. “İlgisi olan herkes” ifadesi sınırsız bir halk davası anlamına gelmez; kişinin evliliğin geçerliliğiyle hukuken korunmaya değer bir bağlantısı bulunmalıdır.
Örneğin mirasçılık, önceki evlilikten doğan hukuki haklar veya aile statüsü bakımından doğrudan etkilenme ilgiyi ortaya koyabilir. Her üçüncü kişinin sırf merak veya kişisel husumet nedeniyle dava açması yeterli değildir.
TMK m.147 sona ermiş evlilik bakımından savcının re’sen dava hakkını sınırlar. Evlilik daha önce ölüm veya boşanma gibi bir sebeple sona ermişse Cumhuriyet savcısı artık re’sen mutlak butlan davası açamaz; ancak ilgisi olan kişiler mutlak butlanın karar altına alınmasını isteyebilir.
Nispi Butlan Nedir?
Nispi butlan, evlenme iradesindeki daha kişisel sakatlıkları koruyan sistemdir. TMK m.148 geçici ayırt etme gücü yokluğunu; m.149 yanılmayı; m.150 aldatmayı; m.151 korkutmayı düzenler. Bu sebepler kamu düzeninden çok iradesi sakatlanan eşin korunmasına yöneliktir.
Nispi butlan sebepleri her evlilikte yaşanan pişmanlık, beklenti farklılığı veya sonradan ortaya çıkan uyuşmazlıklarla karıştırılmamalıdır. İrade sakatlığının evlenme kararını esaslı biçimde etkilemesi gerekir.
Yanılma Hangi Durumda Nispi Butlan Sebebidir?
TMK m.149 iki temel yanılma hâlini düzenler. Birincisi, kişinin evlenmeyi hiç istemediği veya evlendiği kişiyle evlenmeyi düşünmediği hâlde yanılarak bu evlenmeye razı olmasıdır. İkincisi ise eşinde bulunmaması birlikte yaşamayı kendisi için çekilmez duruma sokacak derecede önemli bir niteliğin varlığında yanılmadır.
Her kişisel özellik “önemli nitelik” değildir. Nitelik, evlilik birliği bakımından objektif ve somut biçimde önemli olmalı ve bu özelliğin bulunmadığının öğrenilmesi birlikte yaşamayı çekilmez hâle getirmelidir. Örneğin sıradan alışkanlık farklılığı veya ekonomik beklentinin tam karşılanmaması otomatik nispi butlan sebebi değildir.
Yanılmanın evlenme anında mevcut olması gerekir. Eşin sonradan davranış değiştirmesi veya evlilik sonrası gelişen koşullar boşanma sisteminde değerlendirilir.
Aldatma Hangi Şartlarda Evlenmenin İptalini Sağlar?
TMK m.150, eşinin namus ve onuru hakkında doğrudan doğruya onun tarafından veya onun bilgisi altında bir başkası tarafından aldatılan kişinin evlenmenin iptalini dava edebileceğini düzenler. Ayrıca davacının veya altsoyunun sağlığı için ağır tehlike oluşturan bir hastalığın kendisinden gizlenmesi de Kanunda özel aldatma sebebidir.
Bu düzenleme her gerçeğin söylenmemesini butlan sebebi yapmaz. Kanunun koruduğu konu, evlenme iradesini ciddi biçimde etkileyen ve maddede belirtilen nitelikteki aldatmadır. Aldatmanın kim tarafından, ne zaman ve hangi bilgi saklanarak gerçekleştirildiği somutlaştırılmalıdır.
Sağlık durumunda hastalığın varlığı kadar davacı veya altsoyu için ağır tehlike oluşturup oluşturmadığı da önemlidir. Tıbbi değerlendirme ve evlenme tarihindeki bilgiler esas alınır.
Korkutma Hangi Durumda Nispi Butlan Sebebidir?
TMK m.151’e göre kendisinin veya yakınlarından birinin hayatı, sağlığı ya da namus ve onuruna yönelik pek yakın ve ağır bir tehlike ile korkutularak evlenmeye razı edilen kişi evlenmenin iptalini dava edebilir. Korkutmanın sıradan aile baskısı veya sosyal rahatsızlık düzeyini aşması, ağır ve yakın tehlike yaratması gerekir.
Tehdit mesajları, tanık anlatımları, kolluk başvuruları, sağlık kayıtları veya başka belgeler korkutma iddiasını destekleyebilir. Ancak tarafların evlenme öncesi tartışması veya ailelerin evlilik konusundaki yoğun ısrarı tek başına m.151 düzeyinde korkutma sayılmaz.
Nispi Butlan Davasında 6 Ay ve 5 Yıl Nasıl Hesaplanır?
TMK m.152 açık bir hak düşürücü süre sistemi kurar. İptal davası açma hakkı, iptal sebebinin öğrenildiği veya korkunun etkisinin ortadan kalktığı tarihten başlayarak altı ay geçmekle düşer. Bunun yanında evlenmenin üzerinden her hâlde beş yıl geçmekle dava hakkı sona erer.
İki süre birlikte uygulanır. Örneğin aldatmayı evlenmeden iki yıl sonra öğrenen eş, öğrenme tarihinden itibaren altı ay içinde dava açmalıdır; “beş yıllık süre henüz dolmadı” diyerek altı aylık süreyi geçiremez. Buna karşılık evlenmeden dört yıl on bir ay sonra öğrenilen sebepte de her hâlde beş yıllık üst sınır dikkate alınır.
Hak düşürücü süre mahkemece re’sen dikkate alınır. Bu nedenle öğrenme tarihini gösteren mesaj, sağlık kaydı veya başka deliller önem taşır. Süre hesabı yaklaşık ifadeyle değil gün ve tebliğ/öğrenme kayıtları üzerinden yapılmalıdır.
Butlan Kararı Verilene Kadar Evlilik Geçerli midir?
Evet. TMK m.156, batıl bir evliliğin ancak hâkimin kararıyla sona ereceğini ve mutlak butlan hâlinde dahi evlenmenin hâkim kararına kadar geçerli bir evliliğin bütün sonuçlarını doğuracağını düzenler. Bu kural çok önemlidir: mutlak butlan sebebi bulunması evliliği hiç kurulmamış gibi kendiliğinden yok etmez.
Taraflar bu süreçte hukuken eştir. Nüfus kaydı, eş statüsü ve evliliğin diğer sonuçları mahkeme kararı kesinleşinceye kadar devam eder. Bu nedenle “evlilik zaten geçersizmiş, hiçbir hak doğmadı” şeklindeki genelleme doğru değildir.
Butlan Kararında Çocukların Durumu Ne Olur?
TMK m.157, mahkemece butlanına karar verilen evlilikten doğan çocukların, ana ve baba iyi niyetli olmasalar dahi evlilik içinde doğmuş sayılacağını düzenler. Çocuklarla ana ve baba arasındaki ilişkilere boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır.
Bu nedenle butlan kararı çocuğun soybağını cezalandırmaz veya onu evlilik dışı çocuk konumuna düşürmez. Velayet, kişisel ilişki ve çocuğun bakım giderleri çocuğun üstün yararı esas alınarak düzenlenir.
Mal Rejimi, Tazminat ve Nafaka Nasıl Düzenlenir?
TMK m.158, evlenmenin butlanına karar verilirse eşler arasındaki mal rejiminin tasfiyesi, tazminat, nafaka ve soyadı hakkında boşanmaya ilişkin hükümlerin uygulanacağını düzenler. Bu nedenle butlan kararı verilmesi, malvarlığı sonuçlarının yok sayılması anlamına gelmez.
Mal rejimi bakımından evlilik tarihi, mal edinme tarihleri, butlan davasının niteliği ve eşlerin iyi niyeti gibi veriler ayrı ayrı incelenir. Tazminat ve nafaka taleplerinde de boşanmanın mali sonuçlarına ilişkin hükümlerin koşulları değerlendirilir.
İyi niyet özellikle evlenmenin sonuçları bakımından önemlidir. TMK m.158 sisteminde evliliğin sakatlığını bilmeyen eşin korunması ile sakatlığı bilen kişinin konumu aynı değerlendirilmez.
Butlan Davasında Hangi Deliller Kullanılır?
Mutlak butlanda nüfus kayıtları, önceki evlilik ve boşanma kararları, sağlık raporları, vesayet dosyaları ve soybağı kayıtları başlıca belgelerdir. Nispi butlanda ise mesaj, e-posta, sağlık kaydı, tanık, kolluk başvurusu, tehdit kaydı ve öğrenme tarihini gösteren belgeler önem kazanır.
Delil seçimi dava sebebine göre yapılmalıdır. Örneğin önceki evlilik iddiasında tarafların evlilik içindeki tartışmalarına ilişkin yüzlerce mesaj dosyaya katkı sağlamaz; nüfus ve kesinleşmiş mahkeme kayıtları belirleyicidir. Korkutma iddiasında ise tehdidin ağırlığını ve yakınlığını gösteren kayıtlar önceliklidir.
Sağlık verileri özel nitelikli kişisel veridir. Bu kayıtların hukuka uygun yollardan mahkemeye celbi sağlanmalı; eşin sağlık hesabına veya özel dosyasına yetkisiz erişim yapılmamalıdır.
Butlan Dosyasında Hukuki Yol Nasıl Seçilir?
İlk adım, olayın boşanma mı butlan mı olduğu ayrımını yapmaktır. Evlilik kurulurken mevcut bir engel veya irade sakatlığı yoksa fakat sonradan ağır geçimsizlik veya sadakat ihlali doğmuşsa butlan yerine boşanma sebepleri değerlendirilir. Yanlış hukuki yol seçimi hem süre hem ispat bakımından ciddi risk yaratır.
İkinci adım mutlak veya nispi butlan ayrımıdır. Önceki evlilik, sürekli ayırt etme gücü yokluğu, evlenmeye engel akıl hastalığı veya yasak hısımlık varsa m.145; geçici ayırt etme gücü yokluğu, yanılma, aldatma veya korkutma varsa m.148-151 incelenir.
Üçüncü adım süre kontrolüdür. Nispi butlanda öğrenme/korkunun kalkma tarihi ayrı satırda yazılmalı ve altı aylık süre hesaplanmalıdır. Evlilik tarihi de beş yıllık üst sınır için ayrıca kontrol edilir. Dördüncü adım çocuklar, mal rejimi, nafaka ve tazminat taleplerinin butlan talebiyle birlikte nasıl düzenleneceğinin belirlenmesidir.
Dava Öncesi Kontrol Listesi
- Evlenme tarihini ve nüfus kaydını alın.
- Butlan sebebinin evlenme tarihinde mevcut olup olmadığını belirleyin.
- Mutlak veya nispi butlan ayrımını yapın.
- Nispi butlanda öğrenme veya korkunun kalkma tarihini belgeleyin.
- Altı aylık ve beş yıllık süreleri ayrı hesaplayın.
- Sağlık iddiası varsa resmî kayıt ve uzman incelemesi planlayın.
- Önceki evlilik iddiasında kesinleşme tarihlerini kontrol edin.
- Çocukların velayet ve bakım düzenini ayrıca talep edin.
- Mal rejimi, nafaka ve tazminat sonuçlarını ayrı başlıklarla açıklayın.
- Dava sebebini boşanma gerekçeleriyle karıştırmayın.
Sıkça Sorulan Sorular
Butlan davası boşanma davası mıdır?
Hayır. Butlan evlenmenin kuruluş anındaki hukuki sakatlığı, boşanma ise geçerli evliliğin sona erdirilmesini konu alır.
Evliyken ikinci kez evlenme mutlak butlan mıdır?
Evet. TMK m.145/1 evlenme sırasında eşlerden birinin evli bulunmasını mutlak butlan sebebi sayar; TMK m.147’deki özel durum ayrıca incelenir.
Mutlak butlan davasını savcı açabilir mi?
Evet. TMK m.146 Cumhuriyet savcısına re’sen dava açma görevi verir; ilgisi olan kişiler de dava açabilir.
Nispi butlan davasında süre kaçtır?
TMK m.152 uyarınca sebebin öğrenilmesinden veya korkunun etkisinin kalkmasından itibaren altı ay ve her hâlde evlenmeden itibaren beş yıldır.
Her aldatma evliliğin iptalini sağlar mı?
Hayır. TMK m.150’de belirtilen nitelikte ve evlenme iradesini esaslı etkileyen aldatma gerekir.
Tehdit altında evlilik iptal edilir mi?
TMK m.151’deki ağır ve yakın tehlike koşulları gerçekleşmiş ve dava süresinde açılmışsa nispi butlan talebi ileri sürülür.
Butlan kararı verilmeden evlilik geçersiz sayılır mı?
Hayır. TMK m.156 uyarınca hâkim kararına kadar evlilik geçerli evliliğin bütün sonuçlarını doğurur.
Butlan çocukların soybağını etkiler mi?
TMK m.157 çocukların evlilik içinde doğmuş sayılacağını ve ana-baba ilişkilerinde boşanmaya ilişkin hükümlerin uygulanacağını düzenler.
Butlan kararı mal paylaşımını ortadan kaldırır mı?
Hayır. TMK m.158 mal rejiminin tasfiyesi ve mali sonuçlarda boşanmaya ilişkin hükümlerin uygulanacağını düzenler.
Beş yıl geçince mutlak butlan davası da düşer mi?
TMK m.152’deki beş yıllık süre nispi butlan davasına ilişkindir. Mutlak butlanda dava hakkı ve sınırlamalar TMK m.146-147 çerçevesinde değerlendirilir.
Türkiye Geneli ve Mersin Uygulaması
TMK m.145-160 Türkiye genelinde uygulanır. Butlan davasının görevli mahkemesi aile mahkemesidir; aile mahkemesi bulunmayan yerde ilgili asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla görev yapar. Yetki somut olaya ve aile hukukundaki özel kurallara göre belirlenir.
Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosunda Türkiye geneli dosya takibi Mersin’den yönetilir. Butlan dosyalarında evlenme tarihi, nüfus kayıtları, öğrenme tarihi, sağlık/tehdit delilleri ve mali sonuçlar ayrı tablolarla incelenir.
Resmî Kaynaklar
Son mevzuat kontrolü: 6 Eylül 2026.
İlgili Aile Hukuku Rehberleri
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu sitesinden daha fazla şey keşfedin
Son gönderilerin e-postanıza gönderilmesi için abone olun.
