Gece Çalışması Kaç Saat Olabilir? 7,5 Saat Sınırı ve İstisnalar | İş Kanunu 69
Kısa ve net cevap: 4857 sayılı İş Kanunu’nun 69. maddesine göre çalışma hayatında “gece”, en geç saat 20.00’de başlayıp en erken saat 06.00’ya kadar geçen ve her hâlde en fazla on bir saat süren dönemdir. İşçilerin gece çalışmaları kural olarak yedi buçuk saati geçemez. Kanunda özel olarak belirtilen turizm, özel güvenlik, sağlık hizmetleri ile petrol araştırma, arama ve sondaj faaliyetleri kapsamında yürütülen işlerde ise işçinin yazılı onayı alınmak şartıyla 7,5 saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabilir.
Gece çalışması yalnız “akşam yapılan mesai” demek değildir; vardiyanın gece dönemine ne ölçüde rastladığına bakılır. Gece ve gündüz postaları değişen işçiler bakımından vardiya dönüşümü, sağlık gözetimi ve postalar arasında dinlenme kuralları ayrıca uygulanır. İşveren sırf vardiya çizelgesinde “akşam vardiyası” yazdığı için m.69 sınırlarından kaçınamaz.
İş Kanunu’na göre gece hangi saatler arasındadır?
İş Kanunu m.69, çalışma hayatında geceyi en geç 20.00’de başlayıp en erken 06.00’ya kadar geçen ve en fazla on bir saat süren dönem olarak tanımlar. Bu tanım işverenin vardiyaya verdiği isimden bağımsızdır.
Örneğin 22.00-06.00 vardiyası tamamen gece dönemindedir. 18.00-02.00 vardiyasının ise bir bölümü gündüz, bir bölümü gece dönemine rastlar. Vardiyanın hukuki niteliği somut saat dağılımına göre belirlenir.
Gece çalışması en fazla kaç saat olabilir?
Kural olarak işçinin gece çalışması yedi buçuk saati geçemez. Bu sınır günlük gece çalışması için konulmuş özel bir iş sağlığı ve güvenliği korumasıdır.
İşveren “haftalık 45 saati aşmadı” gerekçesiyle normal bir işçiyi bir gecede 9 veya 10 saat gece çalıştıramaz. Haftalık sınır ile gece çalışmasındaki günlük özel sınır birlikte uygulanır.
7,5 saatlik sınır ara dinlenmesi dahil mi?
Gerçek ara dinlenmeleri İş Kanunu m.68 uyarınca çalışma süresinden sayılmaz. Bu nedenle gece vardiyasındaki 7,5 saatlik çalışma hesabında gerçek ve fiilen kullandırılmış ara dinlenmeleri çalışma süresine dahil edilmez.
Ancak işçi “mola” sırasında fiilen çalışıyor veya göreve hazır tutuluyorsa sürenin dinlenme sayılıp sayılmayacağı ayrıca incelenir. ara dinlenmesi rehberi bu ayrımı açıklar.
Gece 8 saat çalışmak yasak mı?
Genel kural bakımından işçinin gece çalışması 7,5 saati geçemez. Sekiz saatlik gerçek gece çalışması, kanuni istisna kapsamına girilmiyorsa m.69 sınırını aşar.
Turizm, özel güvenlik, sağlık hizmetleri ve petrol araştırma, arama ve sondaj faaliyetleri gibi kanunda sayılan istisna işlerde işçinin yazılı onayıyla 7,5 saatin üzerinde gece çalışması yapılabilir. Sektör ve yazılı onay şartları birlikte aranır.
Hangi sektörlerde 7,5 saatin üzerinde gece çalışması yapılabilir?
İş Kanunu m.69, belirli faaliyet alanlarında yazılı onayla istisna tanır. Turizm hizmetleri, özel güvenlik hizmetleri, sağlık hizmetleri ile petrol araştırma, arama ve sondaj faaliyetleri kapsamında yürütülen işlerde işçinin yazılı onayı alınarak 7,5 saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabilir.
İşyerinin genel olarak bu sektörlerden biriyle bağlantılı olması tek başına yeterli olmayabilir; işin gerçekten kanunda belirtilen faaliyet kapsamında olup olmadığı değerlendirilmelidir.
Özel güvenlik görevlisi 12 saat gece çalışabilir mi?
Özel güvenlik hizmetleri kanuni istisna kapsamındadır; bu nedenle işçinin yazılı onayıyla 7,5 saatin üzerinde gece çalışması mümkündür. Ancak bu istisna, diğer günlük ve haftalık çalışma, ara dinlenmesi, hafta tatili ve iş sağlığı-güvenliği kurallarını ortadan kaldırmaz.
On iki saatlik vardiya planında gerçek çalışma süresi, ara dinlenmeleri ve günlük azami çalışma sınırı ayrıca kontrol edilmelidir. “Özel güvenlik” sıfatı sınırsız gece çalışması yetkisi vermez.
Sağlık çalışanı gece 7,5 saatten fazla çalışabilir mi?
Sağlık hizmetleri de kanundaki istisna kapsamındadır. İşçinin yazılı onayı varsa 7,5 saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabilir. Ancak mesleğe ve kuruma özgü sağlık mevzuatı, nöbet düzenlemeleri ve çalışma süreleri ayrıca uygulanabilir.
Özellikle hekim, hemşire, teknisyen ve diğer sağlık personelinin kamu/özel statüsü çalışma rejimini etkileyebilir. İş Kanunu kapsamındaki özel sektör çalışanı için m.69 temel hükümdür.
Turizm çalışanı gece 7,5 saatten fazla çalışabilir mi?
Turizm hizmetleri kanunda açık istisna alanlarından biridir. İşçinin yazılı onayıyla 7,5 saatin üzerindeki gece çalışması mümkündür. Otel, konaklama ve benzeri işlerde vardiya planlanırken gerçek faaliyet niteliği dikkate alınmalıdır.
Yazılı onay bulunmadan sırf turizm sektöründe çalışıldığı gerekçesiyle sınırın aşılması doğru değildir.
İşçinin yazılı onayı nasıl alınmalı?
Kanun istisna gece çalışmasında yazılı onay şartını açıkça arar. Onay, iş sözleşmesinde açık bir hüküm, ayrı bir muvafakatname veya işçinin iradesini tartışmasız gösteren imzalı/e-imzalı belgeyle alınabilir.
Belirsiz “fazla çalışma yapmayı kabul ederim” maddesinin 7,5 saati aşan gece çalışması için yeterli olup olmadığı somut metne göre değerlendirilir. En güvenli yöntem gece çalışmasını açıkça belirten ayrı yazılı onaydır.
Gece çalışması fazla mesai sayılır mı?
Gece çalışması ile fazla çalışma farklı kavramlardır. Gece çalışması m.69’daki saat dilimi ve özel günlük sınıra ilişkindir. Fazla çalışma ise İş Kanunu m.41 uyarınca haftalık çalışma süresinin aşılmasıyla bağlantılıdır.
İşçi gece çalışıp haftalık 45 saati aşarsa fazla çalışma alacağı doğabilir. Ayrıca 7,5 saatlik gece sınırının aşılması ayrı bir çalışma süresi ihlali oluşturabilir.
Gece çalışmasına ayrıca zamlı ücret zorunlu mu?
İş Kanunu m.69 yalnız gece olduğu için bütün işçilere otomatik yüzde zamlı ücret ödeneceğine ilişkin genel bir hüküm içermez. Toplu iş sözleşmesi, bireysel iş sözleşmesi veya işyeri uygulaması gece zammı öngörebilir.
Haftalık 45 saati aşan çalışma varsa m.41 fazla çalışma ücreti ayrıca uygulanır. Gece çalışması, fazla mesai ve sözleşmesel gece primi birbirine karıştırılmamalıdır.
Vardiyanın yarısı geceye denk gelirse gece çalışması mı sayılır?
Postalar Halinde İşçi Çalıştırılarak Yürütülen İşlerde Çalışmalara İlişkin Özel Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik, çalışma süresinin yarısından fazlası gece dönemine rastlayan postanın gece postası sayılmasına ilişkin kurallar içerir.
Bu nedenle karma vardiyada 20.00-06.00 dönemine rastlayan saatler ve vardiyanın toplam süresi birlikte hesaplanmalıdır.
18.00-02.00 vardiyası gece vardiyası mı?
Bu vardiyanın 20.00-02.00 arasındaki altı saati gece dönemine rastlar. Toplam sekiz saatlik vardiyanın çoğunluğu gece döneminde bulunduğundan ilgili yönetmelik bakımından gece postası niteliği gündeme gelir.
Ara dinlenmeleri de hesaptan doğru çıkarılmalı; gerçek çalışma süresi belirlenmelidir.
16.00-00.00 vardiyası gece çalışması mı?
20.00-00.00 arasında dört saat gece döneminde çalışma vardır. Vardiyanın gündüz/gece niteliği, toplam fiilî çalışma ve geceye rastlayan kısmın oranı dikkate alınarak belirlenir.
Gece dönemine rastlayan çalışma bakımından m.69’un sağlık ve vardiya hükümleri göz ardı edilmemelidir.
Gece çalışan işçinin sağlık raporu gerekir mi?
İşveren, gece postalarında çalıştırılacak işçilerin sağlık durumlarının gece çalışmasına uygun olduğunu işe başlamadan önce alınacak sağlık raporuyla belgelemelidir. Gece çalışanların sağlık durumları ilgili mevzuatın öngördüğü periyodik aralıklarla izlenmelidir.
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve işyeri hekimliği hükümleri de sağlık gözetiminde uygulanır. Sağlık verileri özel nitelikli kişisel veri olduğu için gizli tutulmalıdır.
Gece çalışması sağlığa uygun değilse ne olur?
İşyeri hekimi veya yetkili sağlık değerlendirmesi işçinin gece çalışmasına uygun olmadığını ortaya koyarsa işveren çalışma düzenini sağlık şartlarına göre yeniden değerlendirmelidir. İşçiyi sağlık açısından sakıncalı gece vardiyasına zorlamak iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerine aykırılık oluşturabilir.
İşveren mümkün olan hâllerde uygun gündüz işi seçeneklerini değerlendirmelidir.
Gece ve gündüz vardiyası ne sıklıkla değişir?
Gece ve gündüz postaları halinde çalışan işçiler bakımından postaların dönüşümlü düzenlenmesi gerekir. İş Kanunu m.69, bir çalışma haftası gece çalıştırılan işçilerin sonraki hafta gündüz çalıştırılması suretiyle posta değişimine ilişkin temel sistemi düzenler; işin niteliğine göre iki haftalık nöbetleşme esası da uygulanabilir.
İşveren sürekli aynı kişileri geceye sabitlemek yerine kanun ve ilgili yönetmelikteki posta düzenini gözetmelidir; sağlık ve işin niteliğine ilişkin özel durumlar ayrıca değerlendirilir.
Gece vardiyasından gündüze geçerken dinlenme ne kadar?
Postası değiştirilecek işçi kesintisiz dinlendirilmeden diğer postada çalıştırılamaz. İş Kanunu ve postalar yönetmeliğindeki günlük dinlenme kuralları gereği vardiyalar arasında yeterli dinlenme süresi sağlanmalıdır.
Uygulamada bir vardiyanın bitip birkaç saat sonra diğer vardiyanın başlatılması, günlük dinlenme hakkını ihlal edebilir.
Gece çalışan kadın işçiler için özel kurallar var mı?
Kadın çalışanların gece postalarında çalıştırılmasına ilişkin özel yönetmelik hükümleri bulunur. Gebelik, emzirme dönemi, sağlık raporu, ulaşım ve çalışma koşulları bakımından ek koruyucu kurallar uygulanabilir.
İşveren yalnız m.69’u değil, Kadın Çalışanların Gece Postalarında Çalıştırılma Koşulları Hakkında Yönetmeliği de dikkate almalıdır.
Hamile işçi gece vardiyasında çalıştırılabilir mi?
Gebe ve emziren çalışanlar bakımından özel iş sağlığı ve güvenliği mevzuatı uygulanır. Gebeliğin belgelenmesinden itibaren gece çalışmasına ilişkin yasak ve sınırlamalar, Gebe veya Emziren Kadınların Çalıştırılma Şartlarıyla ilgili yönetmelik hükümleri çerçevesinde değerlendirilmelidir.
İşveren hamile çalışanın sağlık ve vardiya durumunu işyeri hekimiyle birlikte güvenli biçimde planlamalıdır.
18 yaşından küçük işçi gece çalışabilir mi?
Çocuk ve genç işçilerin gece çalıştırılmasına ilişkin özel yasak ve sınırlamalar vardır. İşveren 18 yaş altındaki çalışanlar için genel m.69 kuralıyla yetinemez; Çocuk ve Genç İşçilerin Çalıştırılma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik ve ilgili mevzuat uygulanır.
Yaş kaydı özlük dosyasında doğru tutulmalı ve vardiya sistemi buna göre planlanmalıdır.
Gece vardiyasında ara dinlenmesi zorunlu mu?
Evet. Gece çalışması ara dinlenmesi hakkını ortadan kaldırmaz. Günlük fiilî çalışma süresine göre İş Kanunu m.68’deki 15 dakika, 30 dakika veya 1 saat asgari dinlenme süreleri uygulanır.
Gece vardiyasında tek personel varsa işveren mola sırasında görevi devredecek organizasyonu kurmalıdır.
Gece işveren servisi zorunlu mu?
Kadın çalışanların gece postalarında çalıştırılmasına ilişkin özel yönetmelik ve işyerinin belediye sınırları dışındaki konumu gibi koşullar ulaşım yükümlülükleri doğurabilir. Bütün gece çalışanlar için her durumda tek cümlelik “servis zorunludur” sonucu doğru değildir.
İşveren işin yeri, çalışan grubu ve özel mevzuat bakımından taşıma yükümlülüğünü ayrı kontrol etmelidir.
Gece çalışması kayıtları nasıl tutulmalı?
Vardiya çizelgeleri, giriş-çıkış kayıtları, ara dinlenmeleri, yazılı onaylar ve sağlık uygunluk kayıtları işveren tarafından düzenli tutulmalıdır. Personel kayıtları özlük dosyası düzeniyle uyumlu olmalıdır.
Sağlık raporlarının ayrıntıları herkesin erişebildiği klasörlerde tutulmamalı; özel nitelikli veri güvenliği sağlanmalıdır.
Gece çalışma sınırı aşılırsa işçi ne yapabilir?
İşçi vardiya çizelgesi, giriş-çıkış, puantaj ve bordro kayıtlarını saklamalı; sürekli 7,5 saati aşan gece çalışmasını işverene yazılı bildirebilir. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı denetim kanalları kullanılabilir.
Haftalık 45 saati aşan çalışma varsa fazla çalışma alacağı; sağlık veya dinlenme ihlali varsa diğer iş hukuku hakları ayrıca değerlendirilir.
İşveren için kontrol listesi
- Gece dönemini 20.00-06.00 çerçevesinde doğru belirleyin.
- Genel işçilerde 7,5 saat gece sınırını aşmayın.
- İstisna sektörde 7,5 saat üstü çalışma için yazılı onay alın.
- Ara dinlenmelerini fiilen kullandırın.
- Gece çalışanların sağlık uygunluğunu kontrol edin.
- Posta değişiminde yeterli dinlenme verin.
- Kadın, gebe ve genç çalışanlara ilişkin özel kuralları uygulayın.
- Vardiya, onay ve sağlık kayıtlarını düzenli tutun.
İşçi için kontrol listesi
- Vardiya başlangıç ve bitiş saatlerini kaydedin.
- Gerçek ara dinlenmelerini ayrıca not edin.
- 7,5 saat üzeri gece çalışmasında sektör ve yazılı onay şartını kontrol edin.
- Haftalık toplam çalışmayı hesaplayın.
- Gece vardiyaları arası dinlenme süresini takip edin.
- Sağlık sorunu oluşursa işyeri hekimi/sağlık birimine başvurun.
Örnek 1: Depoda 22.00-06.00 çalışma
Depo işçisi 22.00-06.00 arasında, ara dinlenmesi dışında 7,5 saatten fazla fiilen çalışıyor. Depo işi kanundaki özel istisna sektörlerden değilse m.69’daki gece çalışma sınırı ihlal edilmiş olabilir.
Örnek 2: Özel güvenlikte yazılı onay
Özel güvenlik görevlisinin vardiyası 20.00-08.00. Özel güvenlik kanuni istisna kapsamındadır; ancak 7,5 saat üzerindeki gece çalışması için işçinin yazılı onayı ve diğer günlük çalışma/dinlenme kuralları gerekir.
Örnek 3: Sağlık çalışanında onaysız uzun gece vardiyası
Özel hastane çalışanı gece 10 saat fiilen çalıştırılıyor fakat 7,5 saat üzeri gece çalışması için yazılı onayı yok. Sağlık hizmeti istisna sektör olsa bile kanundaki yazılı onay şartı yerine getirilmemiştir.
Sık sorulan sorular
Gece çalışması en fazla kaç saat?
Kural olarak 7,5 saati geçemez.
Gece hangi saatler arasındadır?
En geç 20.00’de başlayıp en erken 06.00’ya kadar geçen ve en fazla 11 saat süren dönemdir.
Özel güvenlik gece 7,5 saatten fazla çalışabilir mi?
Evet, kanuni istisna kapsamında işçinin yazılı onayıyla; diğer çalışma ve dinlenme sınırları saklıdır.
Sağlık çalışanı için de yazılı onay gerekir mi?
Evet. 7,5 saatin üzerindeki gece çalışması için yazılı onay şartı vardır.
Gece çalışması otomatik fazla mesai mi?
Hayır. Fazla çalışma haftalık süreye göre ayrıca belirlenir.
Gece zammı kanunen zorunlu mu?
Bütün işçiler için yalnız gece çalışması nedeniyle otomatik genel gece zammı öngören bir kural yoktur; sözleşme/TİS/işyeri uygulaması olabilir.
Gece vardiyasında mola var mı?
Evet. İş Kanunu m.68 ara dinlenmesi kuralları uygulanır.
Vardiyalar arasında dinlenme gerekir mi?
Evet. Posta değişiminde günlük dinlenme hakkı korunmalıdır.
Gece çalışanların sağlık raporu gerekir mi?
Gece işine uygunluğun sağlık gözetimiyle belgelenmesi gerekir.
Hamile işçi gece çalışabilir mi?
Gebe ve emziren çalışanlar için özel koruyucu mevzuat uygulanır; gebelik döneminde gece çalışmasına ilişkin sınırlamalar ayrıca gözetilmelidir.
Site içi ilgili rehberler
- İş Hukuku rehberleri
- Ara dinlenmesi ve yemek molası
- Çalışma süresinden sayılan yol ve bekleme süreleri
- Telafi çalışması
- Fazla mesai yerine serbest zaman
Resmî kaynaklar
- Mevzuat Bilgi Sistemi – 4857 sayılı İş Kanunu (özellikle m.41, 63, 68 ve 69)
- Postalar Halinde İşçi Çalıştırılarak Yürütülen İşlerde Çalışmalara İlişkin Yönetmelik
- Kadın Çalışanların Gece Postalarında Çalıştırılma Koşulları Hakkında Yönetmelik
- T.C. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı
Sonuç
İş Kanunu m.69’a göre gece dönemi en geç 20.00’de başlayıp en erken 06.00’ya kadar devam eden dönemdir ve gece çalışması kural olarak 7,5 saati geçemez. Turizm, özel güvenlik, sağlık hizmetleri ile petrol araştırma, arama ve sondaj faaliyetlerinde işçinin yazılı onayıyla 7,5 saat üzeri gece çalışma mümkündür. Bu istisna diğer günlük ve haftalık çalışma, ara dinlenmesi, sağlık gözetimi ve vardiya dinlenme kurallarını kaldırmaz. İşveren vardiya kayıtlarını gerçek saatlerle tutmalı; işçi de çalışma sürelerini bordro ve giriş-çıkış kayıtlarıyla karşılaştırmalıdır.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
