Genetik İncelemenin Kanuni Amaçla Sınırlandırılması Dilekçesi | CMK 78 Word

Genetik incelemenin kanuni amaçla sınırlandırılması dilekçesi, ceza dosyasındaki moleküler genetik inceleme kararının, müzekkerenin veya laboratuvar iş emrinin 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 78. maddesinde izin verilen iki amacın dışına çıktığı durumda kullanılır. CMK m.78, incelemeyi yalnız soybağının belirlenmesi veya elde edilen bulgunun şüpheli, sanık ya da mağdura ait olup olmadığının tespiti için zorunlu olması hâlinde kabul eder. Aynı hüküm, bu amaçların dışındaki tespitleri kesin biçimde yasaklar.

Bu başvurunun hedefi hukuka uygun DNA karşılaştırmasını engellemek değildir. Dilekçe; hastalık veya kalıtsal yatkınlık, etnik ya da coğrafi köken, dış görünüş, kişisel özellik veya dosyadaki soybağı ve aidiyet sorusuyla ilgisiz başka genetik özelliklerin araştırılmasını önler. Dosyada yalnız hâkim kararı hukuka uygunsa fakat savcılık yazısı ya da laboratuvar formu kapsamı genişletmişse, hâkim kararına itiraz yerine uygulama belgesinin düzeltilmesi istenir. Amaç dışı soru doğrudan hâkim kararındaysa CMK m.267 ve m.268 uyarınca itiraz yolu kullanılır.

Kısa ve kesin cevap

CMK m.78/1 uyarınca moleküler genetik inceleme yalnız iki hukuki soruyu cevaplayabilir: Soybağı nedir veya incelenen bulgu şüpheliye, sanığa ya da mağdura mı aittir? Bu iki amaçtan birinin dosyada zorunlu olması gerekir. Karar, müzekkere veya laboratuvar iş emri bunların dışında bir genetik özelliğin araştırılmasını istiyorsa, ilgili bölüm kanuna aykırıdır ve çıkarılmalıdır.

Örnek verilmiş olması, laboratuvara sınırsız analiz yetkisi vermez. Kan, tükürük, saç kökü veya başka biyolojik örnek hukuka uygun alınmış olsa bile, moleküler genetik inceleme ayrı bir aşamadır. CMK m.79/1 gereğince bu incelemeye yalnız hâkim karar verir ve görevlendirilen bilirkişi kararda gösterilir. genetik inceleme kararında bilirkişinin gösterilmemesi ayrı bir hukuka aykırılıktır; bu yazının konusu ise bilirkişiye yöneltilen sorunun amacıyla ilgilidir.

Başvuru yolu belgenin kaynağına göre belirlenir. Amaç dışı soru hâkim kararındaysa, kararın öğrenildiği tarihten itibaren iki hafta içinde CMK m.267-268 uyarınca itiraz edilir. Hâkim kararı yalnız izinli amacı içeriyor fakat savcılık müzekkeresi ya da laboratuvar iş emri yeni sorular ekliyorsa, dosyayı yürüten makamdan uygulama belgesinin düzeltilmesi istenir. İtirazın kendiliğinden durdurucu etkisi yoktur; CMK m.269 nedeniyle analiz yönünden ayrıca bekletme talebi kurulmalıdır.

CMK 78’in izin verdiği iki amaç

Birinci amaç soybağının belirlenmesidir. Ceza soruşturmasında soybağı sorusu olayın hukuki niteliği veya delil değerlendirmesi için zorunluysa, alınmış biyolojik örnekler üzerinde yalnız bu soruyu cevaplayacak inceleme yapılabilir. Kararda karşılaştırılacak örnekler ve cevaplanacak soybağı sorusu belirtilmelidir. “Genetik inceleme yapılsın” şeklindeki tek cümle, laboratuvara her türlü kalıtsal özelliği araştırma yetkisi vermez.

İkinci amaç, elde edilen bir bulgunun şüpheli, sanık veya mağdura ait olup olmadığının tespitidir. Olay yerinden alınan kan lekesi, biyolojik kalıntı, saç kökü veya benzeri bir bulgu ile kişiden usulüne uygun alınmış karşılaştırma örneği arasında aidiyet karşılaştırması yapılabilir. Amaç, belirli bulgunun belirli kişiyle eşleşip eşleşmediğini ortaya koymaktır. İnceleme bu sınır içinde kaldığında laboratuvarın cevaplayacağı soru somut, ölçülebilir ve dosyayla doğrudan bağlantılıdır.

Kanundaki “zorunlu olması hâlinde” koşulu ayrıca denetlenir. Aynı hukuki soru daha hafif bir araçla ve yeterli kesinlikle çözülebiliyorsa, moleküler genetik incelemenin neden gerekli olduğu kararda gösterilmelidir. Bununla birlikte bu dilekçe, incelemenin zorunluluğuna ilişkin genel itirazdan daha dar bir soruna odaklanır: İnceleme yapılacaksa hangi genetik tespitlerin kesin olarak dışarıda kalacağı.

Teknik yöntem ile hukuki amaç birbirine karıştırılmamalıdır. STR analizi, karşılaştırma paneli, izolasyon, profil çıkarma veya laboratuvarın kullandığı başka bir yöntem, incelemenin nasıl yapıldığını açıklar. CMK m.78 ise neden ve hangi soruya cevap için yapılabileceğini belirler. Bilirkişinin bilimsel yöntemi seçmesi, izinli iki amaç dışında veri üretme yetkisi doğurmaz.

Hangi genetik sorular yasaktır?

CMK m.78’in son cümlesi, izin verilen iki amaç dışında tespit yapılmasını yasaklar. Bu nedenle somut karar veya iş emrinde kişinin hastalık taşıyıcılığı, kalıtsal hastalık riski, gelecekteki sağlık yatkınlığı veya tedaviye ilişkin genetik özelliği araştırılıyorsa soru çıkarılmalıdır. Ceza dosyasındaki biyolojik örnek, kişiye tıbbi genetik tarama yapılması için kullanılamaz.

Etnik veya coğrafi köken araştırması da soybağının belirlenmesiyle aynı değildir. Soybağı, belirli kişiler arasındaki biyolojik ilişkinin hukuki soruya cevap verecek ölçüde tespitidir. Kişinin hangi etnik gruba, bölgeye veya nüfus kümesine yakın olduğunun araştırılması farklı bir amaçtır. Dosyada somut soybağı veya bulgu aidiyeti sorusu bulunmadığı hâlde köken çıkarımı isteyen ifade CMK m.78 sınırını aşar.

Dış görünüş, yaş tahmini, saç-göz rengi, davranışsal özellik veya kişilik çıkarımı gibi sorular da kanunda sayılan amaçlardan değildir. Bu alanlardan birinin bilimsel olarak araştırılabilir olması hukuki izin sağlamaz. Laboratuvarın teknik kapasitesi ile hâkimin kanundan aldığı yetki farklıdır. Hâkim de kanunda bulunmayan üçüncü bir genetik amaç yaratamaz.

Belirsiz veri tabanı taramaları ayrıca sınırlandırılmalıdır. Bir olay yeri profilinin, kime ait olduğu belli karşılaştırma örnekleriyle eşleştirilmesi CMK m.78’deki aidiyet amacına dayanabilir. Buna karşılık “mevcut tüm veri tabanlarında akrabalık ve özellik araştırması” gibi sınırı, veri kümesi ve hukuki dayanağı gösterilmeyen bir talep m.78’deki iki amaçtan kendiliğinden yetki almaz. Ayrı bir açık kanuni dayanak ve gerekli yargısal karar bulunmadan genel tarama talimatı kurulamaz.

Dilekçede yasak soruyu varsayımla üretmeyin. Karar, müzekkere, iş emri veya laboratuvar kabul ekranında gerçekten bulunan ifade aynen yazılmalı; belgenin tarihi, sayfası ve satırı gösterilmelidir. Belirli bir amaç dışı soru yoksa soyut risk üzerinden “laboratuvar her şeyi inceleyebilir” iddiası kurulmaz. Başvurunun gücü, somut belge ile kanuni sınırı yan yana getirmesinden gelir.

Karar, müzekkere ve iş emri nasıl denetlenir?

İlk belge hâkim veya mahkeme kararıdır. Kararın yalnız sonuç bölümü değil, gerekçesi ve bilirkişiye yöneltilen soruların tamamı okunmalıdır. Hangi biyolojik örneğin inceleneceği, hangi örnekle karşılaştırılacağı, incelemenin soybağı mı yoksa bulgu aidiyeti mi için istendiği ve bilirkişinin kim olduğu belirlenir. Kararda “başta olmak üzere her türlü genetik araştırma” gibi ucu açık bir ifade varsa bu bölüm somutlaştırılarak itiraz konusu yapılır.

İkinci belge savcılık veya mahkeme müzekkeresidir. Bazen hâkim kararı hukuka uygun ve dardır; ancak laboratuvara gönderilen üst yazı kararın kapsamına yeni sorular ekler. Bu durumda hukuka aykırılık kararın kendisinde değil, kararın uygulanmasındadır. Dilekçe, belgeyi düzenleyen Cumhuriyet başsavcılığına veya kovuşturmayı yürüten mahkemeye sunulur ve yeni, sınırlı bir görev yazısı düzenlenmesi istenir.

Üçüncü belge laboratuvar iş emri ve kabul kaydıdır. Fiziki yazı dar tutulmuş olsa bile elektronik formdaki hazır seçenekler otomatik işaretlenmiş olabilir. Hangi panelin veya analiz modülünün açıldığı, kullanıcıların hangi veri alanlarına erişebildiği ve iş emrinin hangi soruları içerdiği kayıt altına alınmalıdır. Teknik formun standart olması, kanuna aykırı bir soruyu hukuka uygun hâle getirmez.

Dördüncü belge örnek teslim zinciridir. Amaç sınırlaması ile kimlik gizliliği farklı fakat bağlantılı güvencelerdir. CMK m.79/2 uyarınca örneğin bilirkişiye açık kimlik bilgileri olmadan verilmesi gerekir. Bu sürecin ayrıntısı için genetik örneğin kimlik bilgileri verilmeden teslimi dilekçesi incelenebilir. Yeni başvuruda kodlama sorunu ancak gerçekten varsa ayrıca yazılmalıdır.

İtiraz mı, düzeltme talebi mi?

Amaç dışı analiz hâkim kararının açık bir parçasıysa başvuru CMK m.267 kapsamındaki itirazdır. Dilekçe kararı veren mercie verilir; merci itirazı yerinde görmezse CMK m.268’deki usulle yetkili itiraz merciine gönderir. İtiraz edilen cümle aynen gösterilir, CMK m.78’deki izinli amaçlarla karşılaştırılır ve yalnız hukuka aykırı bölümün kaldırılması veya düzeltilmesi istenir.

Hâkim kararında yalnız “olay yeri bulgusunun şüpheliye ait olup olmadığı” sorulmuş, fakat savcılık müzekkeresi hastalık veya köken analizi eklemişse hâkim kararına itiraz etmek doğru değildir. Burada uygulama belgesinin karara ve kanuna uygun hâle getirilmesi talep edilir. Soruşturma evresinde dosya Cumhuriyet başsavcılığındaysa talep savcılığa; kovuşturma evresinde mahkeme müzekkeresi söz konusuysa esas mahkemesine sunulur.

Laboratuvar kendi iç iş emrinde kapsamı genişletmişse, yalnız laboratuvara e-posta gönderilmesi yeterli değildir. Laboratuvar kaydının düzeltilmesi istenirken dosyayı yürüten yargı makamına da başvurulur. Çünkü bilirkişinin görev sınırını ve soruları belirleyen makam dosya merciidir. Yeni görev yazısı laboratuvara resmî kanaldan iletilmeli, önceki iş emrinin iptal veya düzeltme kaydı saklanmalıdır.

Başvurunun başlığında her ihtimali birlikte yazmak yerine doğru yol seçilmelidir. “İtiraz ve düzeltme ve imha ve beraat” şeklindeki karma talepler incelemenin asıl sorununu belirsizleştirir. Hâkim kararındaki amaç dışı soru için itiraz; alt işlemdeki kapsam genişlemesi için uygulama düzeltmesi; üretilmiş verinin akıbeti için ayrıca gerekçeli karar talebi kurulur.

İki haftalık süre ve durdurma talebi

CMK m.268 uyarınca hâkim kararlarına itiraz süresi kararın öğrenildiği tarihten itibaren iki haftadır. Süre hesabında tebliğ belgesi, duruşma tutanağı, UYAP görüntüleme kaydı veya kararın öğrenildiğini gösteren başka resmî kayıt önem taşır. Dilekçede öğrenme tarihi açıkça yazılmalı ve belge eklenmelidir. Özel bir kanun hükmü farklı süre öngörmüyorsa genel iki haftalık süre uygulanır.

CMK m.269/1, itirazın kararın yerine getirilmesini durdurmayacağını düzenler. Bu nedenle yalnız “itiraz ettik” denilerek laboratuvarın bekleyeceği kabul edilmemelidir. Dilekçenin sonuç bölümünde, amaç dışı sorular yönünden analiz ve veri üretiminin karar düzeltilinceye kadar bekletilmesi ayrıca talep edilir. Bu, otomatik sonuç iddiası değil, merciden istenen açık bir tedbirdir.

Uygulama düzeltme talebi için CMK m.78 özel bir gün sayısı belirlemez. Buna rağmen başvuru geciktirilmemelidir. Örnek laboratuvara gönderilmeden önce yapılan başvuru, amaç dışı verinin hiç üretilmemesini sağlar. Teslim gerçekleşmişse laboratuvarın kabul ve analiz başlangıç saatleri öğrenilir; yeni işlem yapılmaması için resmî yazı gönderilmesi istenir.

Analiz aşamasına göre işlem planı

Örnek henüz gönderilmediyse karar, müzekkere ve iş emri birlikte kontrol edilir. Yasak soru hâkim kararındaysa süresinde itiraz edilir; yalnız alt belgede varsa yeni görev yazısı düzenlenmesi istenir. Eski yazı laboratuvara gönderilmez. Gönderilecek belgede karşılaştırma örnekleri, izinli hukuki soru ve bilirkişi gösterilir.

Örnek laboratuvara ulaşmış fakat analiz başlamamışsa kabul tarihi, mühür durumu ve iş emri numarası belirlenir. Laboratuvara, amaç dışı soru yönünden analizin başlatılmaması ve yeni görev yazısının beklenmesi bildirilir. Önceki formun hangi kullanıcılarca görüldüğü, otomatik modül veya panel açılıp açılmadığı ve iş emrinin iptal kaydı sorulur.

Analiz başlamışsa gerçekte hangi işlemlerin yapıldığı tespit edilir. “DNA profili çıkarıldı” ifadesi tek başına yeterli değildir. Üretilen veri alanları, kullanılan karşılaştırma grubu, ara çıktılar, ham veri, raporlama durumu, veriye erişen kullanıcılar ve işlem tarih-saatleri laboratuvar kaydından istenir. Amaç dışı veri üretilmediği yazılı olarak doğrulanabiliyorsa kayıt dosyaya konur. Üretilmişse yeni erişim durdurulur ve verinin ayrılması ile hukuki akıbeti hakkında karar istenir.

Rapor dosyaya girmişse raporun yalnız izinli soruyu cevaplayıp cevaplamadığı incelenir. Amaç dışı bölüm varsa, hukuka aykırı delil itirazı CMK m.206/2-a ve m.217/2 çerçevesinde ayrıca ileri sürülür. Raporun kanuni bölümünün değerlendirilmesi ile yasak bölümün hükme esas alınmaması birbirinden ayrılabilir. Başvuruda hangi paragrafın neden kullanılamayacağı tek tek gösterilir.

CMK m.80’deki saklama ve yok etme rejimi bu aşamaların yerine geçmez. Genetik sonuçların ne zaman silineceğine ilişkin güncel açıklama için CMK 80 genetik inceleme verilerinin silinmesi rehberi okunabilir. Önce m.78’e göre hangi verinin üretilebileceği, sonra m.80’e göre hukuka uygun sonuçların nasıl saklanacağı veya yok edileceği değerlendirilir.

Genetik incelemenin kanuni amaçla sınırlandırılması dilekçesi örneği

Düzenlenebilir Word dilekçesi

Dosyaya özgü bilgi alanları, kanuni amaç denetim tablosu, analiz aşamasına göre talepler, deliller, ekler ve son kontrol listesi içeren düzenlenebilir Word örneğini aşağıdaki bağlantıdan indirebilirsiniz. Belgedeki köşeli parantezleri doldurun, olayınıza uymayan seçenekleri silin ve amaç dışı soruyu belgeden aynen aktarın.

CMK 78 Genetik İnceleme Amaç Sınırlaması Dilekçesini Word Olarak İndir

Eklenmesi gereken deliller

Birinci ek, genetik inceleme kararının tam örneğidir. Yalnız UYAP karar özeti veya laboratuvar randevu kâğıdı yeterli değildir. Kararın gerekçesi, soru listesi ve bilirkişi görevlendirmesi birlikte görülmelidir. İkinci ek, örnek alma, mühürleme ve muhafaza tutanağıdır. Bu belge hangi örneğin hangi karar kapsamında incelendiğini gösterir.

Üçüncü ve en önemli ek, amaç dışı soruyu içeren belgedir. Karar, müzekkere, laboratuvar kabul formu veya elektronik iş emri olabilir. İlgili satır işaretlenmeli, fakat belgenin bütünlüğü bozulmamalıdır. Dördüncü ek, laboratuvarın örneği kabul edip etmediğini ve analiz aşamasını gösteren kayıttır. Beşinci ek, itiraz süresi bakımından kararın öğrenildiği tarihi kanıtlayan tebliğ, duruşma veya UYAP kaydıdır.

Örneğin alınma şartlarına ayrıca itiraz edilecekse ilgili karar ve tutanak eklenir. Şüpheli veya sanıktan biyolojik örnek alınmasına ilişkin genel koşullar CMK 75 biyolojik örnek rehberinde; savcılık kararının yirmi dört saatte hâkim onayına sunulmaması ise CMK 75/1 itiraz dilekçesinde ayrı olarak açıklanmıştır. Bu farklı ihlaller yalnız dosyada mevcutsa birlikte ileri sürülmelidir.

Dilekçede yapılmaması gereken hatalar

Kanuni amacı teknik yöntemle karıştırmayın. “STR analizi yapılmasın” demek yerine, hangi hukuki sorunun cevaplanabileceğini ve hangi amaç dışı sorunun çıkarılması gerektiğini yazın. Mahkeme bilimsel yöntemi baştan sona seçmez; fakat yöntemin üreteceği veri CMK m.78 sınırını aşamaz.

Gerçekte bulunmayan analizleri yapılmış gibi göstermeyin. Laboratuvar iş emrinde yalnız aidiyet karşılaştırması varsa hastalık veya köken taraması yapıldığı varsayılmaz. Şüpheyi belgeyle somutlaştırın; analiz başladıysa işlem loglarının ve veri alanlarının sorulmasını talep edin.

İtiraz ile düzeltme talebini karıştırmayın. Hâkim kararına karşı CMK m.267-268 yolu, savcılık veya laboratuvar uygulamasındaki kapsam genişlemesinden farklıdır. Yanlış mercii ve yanlış işlem seçmek, acil düzeltmenin gecikmesine neden olur.

İtirazın otomatik durduğunu yazmayın. CMK m.269 bunun tersini düzenler. Yasak soru yönünden incelemenin bekletilmesini açıkça isteyin ve örneğin laboratuvardaki mevcut aşamasını belirtin.

Her genetik verinin derhâl imha edileceğini ileri sürmeyin. Amaç dışı veri üretilmişse erişimin sınırlandırılması ve hukuki akıbeti hakkında karar istenir. Hukuka uygun sonuçların saklanması ve yok edilmesi güncel CMK m.80’e göre ayrı değerlendirilir. Ceza üst sınırı nedeniyle örnek alma yasağı söz konusuysa CMK 75/5 iki yıldan az suçta örnek alma itirazı farklı bir başvurudur.

İlgili dilekçe ve rehberler

• DNA ve moleküler genetik incelemede hâkim kararı rehberi
• Kararda bilirkişinin gösterilmemesine itiraz dilekçesi
• Genetik örneğin açık kimlik bilgileri olmadan teslimi dilekçesi
• Genetik inceleme verilerinin saklanması ve silinmesi
• Mağdurdan ve diğer kişilerden biyolojik örnek alınması
• Şüpheli veya sanıktan biyolojik örnek alınması

Sık sorulan sorular

CMK 78 hangi genetik incelemelere izin verir?

Yalnız soybağının belirlenmesi veya elde edilen bulgunun şüpheli, sanık ya da mağdura ait olup olmadığının tespiti için zorunlu moleküler genetik incelemeye izin verir.

Hastalık yatkınlığı araştırılabilir mi?

Hayır. Hastalık veya kalıtsal yatkınlık, CMK m.78’de sayılan soybağı ve bulgu aidiyeti amaçlarından değildir. Bu yöndeki soru karar ve iş emrinden çıkarılmalıdır.

Etnik veya coğrafi köken tespiti yapılabilir mi?

Hayır. Belirli kişiler arasındaki soybağının tespiti ile kişinin etnik veya coğrafi kökeninin araştırılması farklı amaçlardır. CMK m.78 ikinci amaca izin vermez.

DNA profili çıkarılması her durumda hukuka aykırı mı?

Hayır. Profil, izin verilen soybağı veya aidiyet karşılaştırması için zorunlu ve hâkim kararının sınırları içinde oluşturuluyorsa kullanılabilir. Hukuka aykırılık, amaç ve yetki sınırının aşılmasıdır.

Amaç dışı soru hâkim kararındaysa nereye başvurulur?

Kararı veren mercie CMK m.267-268 uyarınca itiraz edilir. Merci itirazı yerinde görmezse dosyayı kanundaki yetkili itiraz merciine gönderir.

İtiraz süresi kaç gündür?

Hâkim kararlarına karşı genel itiraz süresi kararın öğrenildiği tarihten itibaren iki haftadır. Öğrenme veya tebliğ tarihini gösteren resmî kayıt dilekçeye eklenmelidir.

İtiraz analizi otomatik durdurur mu?

Hayır. CMK m.269/1 uyarınca itiraz, kararın yerine getirilmesini kendiliğinden durdurmaz. Amaç dışı analiz yönünden bekletme talebi ayrıca yazılmalıdır.

Hâkim kararı doğru, laboratuvar iş emri yanlışsa ne yapılır?

Dosyayı yürüten savcılık veya mahkemeden iş emrinin karara ve CMK m.78’e uygun biçimde düzeltilmesi, laboratuvara yeni görev yazısı gönderilmesi istenir.

Analiz başladıysa başvuru geç kalmış sayılır mı?

Hayır. Üretilen veri alanları, erişen kişiler, ara çıktılar ve işlem tarihleri istenir; yeni erişimin sınırlandırılması ve amaç dışı verinin hukuki akıbeti hakkında karar talep edilir. Süreli bir hâkim kararına itiraz varsa iki haftalık süre ayrıca korunmalıdır.

Word dilekçede hangi bilgiler doldurulmalıdır?

Dosya ve karar numarası, kararın öğrenilme tarihi, örnek türü ve kodu, amaç dışı sorunun aynen metni, belgenin sayfa-satırı, laboratuvar teslim ve analiz durumu, deliller ve ekler doldurulmalıdır. Uymayan seçenekler silinmelidir.

Resmî kaynaklar

• Adalet Bakanlığı 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu metni — m.78-80 ile m.267-269.
• Adalet Bakanlığı Ceza Muhakemesinde Beden Muayenesi, Genetik İncelemeler ve Fizik Kimliğin Tespiti Hakkında Yönetmelik — m.12-14 ve 21.
• Mevzuat Bilgi Sistemi Türkiye Cumhuriyeti Anayasası — özel hayat ve kişisel verilerin korunması m.20, hukuka aykırı delil yasağı m.38/6.