Gönüllü Kuruluşlar Belediyeyle Sahipsiz Hayvan Toplayabilir mi? İşbirliği ve Yetki Sınırları | Yönetmelik m.15 (2026)

Gönüllü Kuruluşlarla Sahipsiz Hayvan Toplama İşbirliğinin Hukuki Dayanağı Nedir?

13 Aralık 2024 tarihli Hayvanların Korunması Hakkında Uygulama Yönetmeliğinin 15. maddesi, yerel yönetimlerin gönüllü kuruluşlarla işbirliği yaparak sahipsiz hayvanları toplayabileceğini açıkça düzenler. Hüküm, belediyelerin sivil toplumun saha bilgisi ve gönüllü kapasitesinden yararlanmasına izin verir; ancak toplama faaliyetinin Yönetmelikteki teknik ve hayvan refahı kurallarından bağımsız yürütülmesine izin vermez.

Yerel yönetimin temel görevi Yönetmelik m.7’de düzenlenmiştir: sahipsiz veya güçten düşmüş hayvanları toplamak, çalışma izinli hayvan bakımevine götürmek, kayıt ve rehabilitasyon sürecine almak, mevzuata uygun biçimde barındırmak veya sahiplendirmek. Gönüllü kuruluşla işbirliği bu kamu görevinin yürütülme biçimlerinden biridir; görevin hukuki sorumluluğunu ortadan kaldıran bir devir değildir.

Bu nedenle “gönüllüler topluyor” denilerek belediye kayıt, denetim, veteriner koordinasyonu veya bakımevine kabul sürecinden çekilemez. Hayvanın hangi ihbar üzerine, nereden, hangi yöntemle alındığı ve hangi tesise teslim edildiği resmi sistem içinde izlenebilir olmalıdır. Gönüllü desteğin amacı kamu hizmetini kayıt dışı hâle getirmek değil, mevzuata uygun hizmet kapasitesini güçlendirmektir.

Gönüllü Kuruluşun Belediyeden Bağımsız Hayvan Toplama Yetkisi Var mı?

Yönetmelik m.15’teki hüküm “yerel yönetimler, gönüllü kuruluşlar ile işbirliği yaparak” ifadesini kullanır. Bu yapı, gönüllü kuruluşun kamu idaresinden tamamen bağımsız şekilde belediyenin toplama yetkisini kullanabileceği anlamına gelmez. Gönüllü kişi veya dernek kamu görevlisi değildir; idari el koyma, yaptırım veya resmi sevk yetkisini kendiliğinden kazanmaz.

Gönüllüler sokakta yaralı veya yardıma muhtaç bir hayvana bireysel insani yardım sağlayabilir; ancak belediye toplama operasyonu kapsamında yürütülen resmi faaliyet farklıdır. Özellikle sahipli olup olmadığı tartışmalı bir hayvanın alınması, özel mülkiyete girilmesi, sakinleştirici ilaç kullanılması veya hayvana idari işlem uygulanması kamu yetkisi ve veterinerlik yetkisi gerektirebilir.

İşbirliği kapsamında gönüllünün görevi; ihbar doğrulama, güvenli çevre oluşturma, hayvanı sakinleştirmeye yardımcı olma, uygun yakalama ekipmanına destek, taşıma hazırlığı, sosyalizasyon bilgisi veya bakımevi iletişimi gibi alanlarda belirlenebilir. Hangi faaliyetin belediye personeli, hangisinin veteriner hekim ve hangisinin gönüllü tarafından yapılacağı önceden açıklığa kavuşturulmalıdır.

Belediye ile Gönüllü Kuruluş Arasında Yazılı Protokol Yapılması Gerekir mi?

Yönetmelik m.15 işbirliğine izin verirken protokolün zorunlu şekil şartını ayrıntılı biçimde saymaz. Bununla birlikte düzenli ve sürekli işbirliğinde yazılı protokol veya görev planı yapılması hukuki güvenlik açısından güçlü ve doğru uygulamadır. Çünkü görev, araç, masraf, sorumluluk, veri paylaşımı ve bakımevine teslim süreçleri ancak yazılı düzenle açık hâle gelir.

Protokolde işbirliğinin coğrafi kapsamı, iletişim kanalı, görevli kişilerin isim veya unvanları, hayvan yakalamada kullanılabilecek ekipman, belediye aracı kullanımı, veteriner hekime erişim, acil durum usulü, bakımevi teslim noktası, fotoğraf-video kayıtlarının kullanımı ve kişisel verilerin korunması gibi konular yer alabilir. Gönüllü kuruluşun kendi adına bağış veya ücret toplaması varsa bu faaliyet de belediye hizmetinden açıkça ayrılmalıdır.

Yazılı protokol belediyenin kanundan doğan görevlerini gönüllü kuruluşa tamamen devretme aracı olarak kullanılamaz. Belediyenin toplama ekibi kurma, ekip personelini eğitme, güvenli nakil, bakımevine sevk ve kayıt yükümlülükleri devam eder. Protokol yalnız işbirliğinin yöntemini ve tarafların katkısını somutlaştırır.

Gönüllülerin de Eğitim Alması Gerekir mi?

Yönetmelik m.15 doğrudan belediye toplama ekiplerinin ehil kişilerden oluşmasını ve sorumlu veteriner hekimce dönemsel eğitimini zorunlu kılar. Gönüllüler belediye toplama faaliyetinin fiili parçası hâline geliyorsa aynı hayvan refahı ve güvenlik bilgisini taşımaları gerekir. Eğitim almamış kişinin profesyonel yakalama ekipmanını kullanması hem hayvan hem insan güvenliği açısından risklidir.

Gönüllülere en azından hayvan davranışı, korku ve saldırganlık işaretleri, yaklaşma yöntemi, kişisel koruyucu ekipman, kafes ve ağ kullanımı, yakalama sopasının sınırları, ısırılma durumunda yapılacaklar, zoonoz riski, taşıma ve acil veteriner iletişimi konularında eğitim verilmelidir. Sakinleştirici ilaç veya uyuşturucu tüfek gibi tıbbi uygulamaların gönüllülerin bağımsız kullanımına bırakılması mümkün değildir.

Eğitimlerin tarih, konu ve katılımcı listesiyle kayıt altına alınması gerekir. Düzenli saha işbirliği yapan gönüllü kuruluşlarda personel değişimi oldukça yeni kişilerin eğitime alınması, eski eğitimin süresiz yeterli sayılmaması doğru uygulamadır. Belediyenin sorumlu veteriner hekimi eğitim içeriğini sahadaki olaylara göre güncellemelidir.

Gönüllüler Hangi Yakalama Yöntemlerini Kullanabilir?

İşbirliği kapsamında yapılan yakalama Yönetmelik m.15’in aynı teknik sınırlarına tabidir. Sahipsiz hayvanlar kafes, ağ veya yakalama sopasıyla yakalanabilir. Uyuşturucu tüfek veya üfleme aparatıyla yapılan yakalama ise veteriner hekim koordinasyonu altında yürütülmelidir. Gönüllü kuruluş kendi iç uygulamasıyla yeni, yaralayıcı veya mevzuata aykırı yöntem geliştiremez.

Hayvanın eziyet edilmeden toplanması temel kuraldır. Yakalama sopasının boğma veya sürükleme aracı gibi kullanılması, ağ içinde hayvanın uzun süre bırakılması, kafesin güneşte gözetimsiz tutulması, hayvana vurulması veya kontrolsüz sakinleştirici verilmesi işbirliği statüsüyle hukuka uygun hâle gelmez.

Yöntem seçiminde hayvanın davranışı, yaralanma durumu, bulunduğu alan ve çevre güvenliği dikkate alınmalıdır. Gönüllünün hayvanla daha önce olumlu teması bulunuyorsa sakin yaklaştırma yöntemi daha az stresli olabilir; ancak saldırgan veya ciddi kaçış riski bulunan olaylarda profesyonel belediye ekibi ve veteriner hekim ön plana çıkmalıdır.

Gönüllülerin Topladığı Hayvan Nereye Götürülmelidir?

Belediyeyle işbirliği kapsamında toplanan hayvan, mevzuattaki resmi zincir dışına çıkarılamaz. Yönetmelik m.15 toplanan hayvanların hayvan bakımevlerine naklini; m.7 ise yerel yönetimin çalışma izinli bakımevine götürme yükümlülüğünü düzenler. Gönüllü kuruluşun kendi deposu, geçici bahçesi veya kayıt dışı bakım noktası belediye bakımevinin yerine geçmez.

Nakil sırasında hayvanın zarar görmemesi için uygun kafes, havalandırma, sıcaklık, hayvanların birbirinden ayrılması ve araç hijyeni gibi tedbirler alınmalıdır. Yaralı veya hastalık şüphesi bulunan hayvanın taşıma şekli veteriner hekim önerisine uygun olmalıdır. Hayvanın teslim edildiği tesis ve saat kayıt altına alınmalıdır.

Özel hayvan yaşamevleri de doğrudan toplama tesisleri değildir. Güncel Yönetmelik m.8 uyarınca özel yaşamevleri, yerel yönetim bakımevlerinde rehabilitasyonu tamamlanmış ve sahiplendirilmeye uygun hayvanları tesis adına sahiplenebilir. Bu nedenle sokaktan alınan hayvanın doğrudan özel yaşamevine bırakılması, kayıt ve rehabilitasyon zincirini atlama sonucunu doğurabilir.

Gönüllü İşbirliğinde Hangi Kayıtlar Tutulmalıdır?

İşbirliği kapsamındaki her toplama faaliyetinde ihbar veya görev numarası, tarih ve saat, konum, hayvanın türü ve eşkâli, ekipte bulunan belediye personeli ve gönüllüler, kullanılan yöntem, araç bilgisi, hayvanın ilk sağlık görünümü ve teslim edilen bakımevi kaydedilmelidir. Böylece hayvanın sahadan tesise kadar izlenebilirliği korunur.

Gönüllünün çektiği fotoğraf veya video belediye kayıt sistemine delil olarak aktarılacaksa kişisel veriler ve özel hayat hükümleri dikkate alınmalıdır. Görüntülerin sosyal medya paylaşımı kamu hizmetinin zorunlu parçası değildir. Kişilerin yüzleri, özel mülk görüntüleri veya plaka gibi bilgiler gereksiz biçimde ifşa edilmemelidir.

Bakımevine kabulden sonra mikroçip kontrolü, Bakanlık veri tabanı kaydı, sağlık ön muayenesi ve rehabilitasyon işlemleri tesis tarafından yürütülür. Gönüllü kuruluşun kendi excel listesi veya sosyal medya gönderisi resmi kayıt yerine geçmez; resmi veri zincirine yardımcı bir kaynak olabilir.

Gönüllü İşbirliğinde Hukuki Sorumluluk Kime Aittir?

Hukuki sorumluluk, ihlalin niteliğine ve fiili yapan kişiye göre belirlenir. Belediyenin toplama ekibi kurmaması, eğitimsiz personel görevlendirmesi veya kayıt sistemi oluşturmaması idari hizmetin organizasyonuyla ilgilidir. Gönüllünün kişisel olarak hayvana zarar veren veya hukuka aykırı fiili varsa kendi sorumluluğu ayrıca gündeme gelebilir.

Belediyenin gönüllü kuruluşla protokol yapmış olması, hizmet kusurunu otomatik olarak ortadan kaldırmaz. Kamu hizmeti belediyenin kanuni görevi olduğu için seçilen işbirliği modelinin denetlenmesi ve mevzuata uygun kurulması gerekir. Özellikle veteriner koordinasyonu gerektiren tıbbi uygulamanın yetkisiz kişiye bırakılması ciddi sorumluluk doğurabilir.

Özel hukuk bakımından hayvan sahibine veya üçüncü kişiye zarar verilmesi hâlinde olayın koşullarına göre haksız fiil, hayvan bulunduranın sorumluluğu, idarenin hizmet kusuru veya personelin şahsi kusuru gibi farklı hukuki rejimler gündeme gelebilir. Her olayda görev emri, protokol, fiili davranış ve zarar arasındaki bağ ayrıca incelenmelidir.

Uyuşmazlık Çıkarsa Hangi Belgeler İncelenir?

Bir gönüllünün hayvana zarar verdiği, sahipli hayvanın yanlışlıkla alındığı veya hayvanın kaybolduğu iddiasında ilk incelenecek belgeler belediyenin ihbar kaydı, ekip görevlendirmesi, gönüllü kuruluş protokolü, eğitim listeleri, saha tutanağı, kamera/fotoğraf kayıtları, araç ve teslim belgeleri ile bakımevi kabul kaydıdır.

Hayvan sahipli ise mikroçip taraması ve Bakanlık veri tabanı kayıtları özellikle önemlidir. Bakımevine getirilen hayvanın sahipli olduğunun anlaşılması hâlinde Yönetmelik m.16’daki bildirim süreci işletilmelidir. Bu nedenle gönüllülerin “sahipsiz görünüyor” değerlendirmesi tek başına hayvanın hukuki statüsünü kesinleştirmez.

Şikâyet üzerine İl Şube Müdürlüğü hayvan koruma mevzuatı yönünden denetim yapabilir. İdari işlem, özel hukuk tazminatı veya ceza soruşturması gündeme gelirse her alanın görevli makamı farklı olabilir. Belgelerin eksiksiz tutulması, olayın gerçeğinin ortaya çıkarılmasında en önemli unsurlardan biridir.

Sık Sorulan Sorular

Hayvan dernekleri belediyeyle birlikte sahipsiz hayvan toplayabilir mi?

Evet. Yönetmelik m.15 yerel yönetimlerin gönüllü kuruluşlarla işbirliği yapmasına izin verir.

Dernek belediyeden bağımsız toplama yetkisine sahip olur mu?

Hayır. İşbirliği kamu yetkisinin tamamen devri anlamına gelmez.

Protokol yapmak zorunlu mu?

Yönetmelik özel bir protokol şekli öngörmez; düzenli işbirliğinde görev ve sorumluluğu açıklaştıran yazılı protokol hukuki güvenlik açısından güçlü uygulamadır.

Gönüllüler yakalama sopası kullanabilir mi?

Belediye işbirliği içinde, eğitim ve güvenlik şartları sağlanarak mevzuata uygun profesyonel ekipman kullanılabilir; eziyet verici kullanım yasaktır.

Gönüllü sakinleştirici tüfek kullanabilir mi?

Uyuşturucu tüfek veya üfleme aparatıyla yakalama veteriner hekim koordinasyonu altında yapılmalıdır; bağımsız ilaç uygulaması yapılamaz.

Toplanan hayvan dernek binasına götürülebilir mi?

Belediye toplama sürecinde hayvanın çalışma izinli bakımevine sevk edilmesi esastır.

Gönüllülerin eğitim alması gerekir mi?

Toplama faaliyetinin fiili parçası olan kişilerin hayvan refahı, güvenli yakalama ve nakil konusunda eğitimli olması gerekir.

Gönüllü hatası belediyeyi sorumluluktan kurtarır mı?

Otomatik olarak kurtarmaz. Kamu hizmetinin organizasyonu ve denetimi belediyenin kanuni görevidir; somut kusur ayrıca değerlendirilir.

Sahipli hayvan yanlışlıkla alınırsa ne yapılır?

Mikroçip ve veri tabanı kontrolüyle sahiplik tespit edilmeli, Yönetmelik m.16’daki bildirim ve teslim süreci işletilmelidir.

Gönüllü işbirliği denetlenebilir mi?

Evet. İşbirliğine ilişkin saha, eğitim, nakil ve bakımevi kayıtları yetkili idari denetime konu olabilir.