Hakem Kararı Tahkim Şartının Kapsamını Aşarsa Tenfiz Edilir mi? MÖHUK m.62 | 2026

Hakem Kararında Yetki Aşımı Ne Demektir?

Tahkim yargılamasında hakemlerin yetkisi tarafların tahkim anlaşmasından doğar. Taraflar hangi uyuşmazlıkların tahkime götürüleceğini belirler; hakem kurulu bu iradenin çizdiği sınır içinde karar verir. Hakemler, tarafların tahkime bırakmadığı bir uyuşmazlığı tek taraflı biçimde kendi yetki alanlarına alamaz.

MÖHUK m.62/1-g, yabancı hakem kararının tahkim anlaşmasında yer almayan bir hususa ilişkin olmasını veya tahkim şartının sınırlarını aşmasını Türkiye’de tenfiz bakımından açık ret sebebi sayar. Bu ret sebebi, tahkim anlaşmasının tamamen geçersiz olmasından farklıdır. Burada geçerli bir tahkim anlaşması bulunabilir; sorun, hakem kararının bu geçerli anlaşmanın dışına çıkmış olmasıdır.

Örneğin tahkim şartı yalnız “sözleşme bedelinin hesaplanmasına ilişkin uyuşmazlıklar” için yazılmışsa, hakem kurulunun sözleşme dışındaki ayrı bir haksız fiil talebi hakkında da karar vermesi kapsam aşımı tartışması yaratabilir. Buna karşılık tahkim şartı “bu sözleşmeden doğan veya bununla bağlantılı her türlü uyuşmazlık” şeklinde geniş yazılmışsa kapsam daha geniş yorumlanabilir.

Yetki aşımı incelemesi, hakemlerin uyuşmazlığın esasını doğru çözmüş olup olmadığından bağımsızdır. Hakem kararı maddi hukuk bakımından isabetli olsa bile karar verilen konu tahkim anlaşmasının dışında kalıyorsa tenfiz ret sebebi gündeme gelir.

Tahkim Şartının Kapsamı Nasıl Belirlenir?

İlk adım tahkim şartının tam metnini okumaktır. “Bu sözleşmeden doğan uyuşmazlıklar”, “bu sözleşmeden doğan veya bununla bağlantılı her türlü uyuşmazlık”, “yalnız kalite ve bedel uyuşmazlıkları” gibi ifadelerin kapsamı aynı değildir.

Tahkim anlaşmasının tabi olduğu hukuk, kapsam yorumunda belirleyicidir. Tarafların tahkim anlaşmasına özel hukuk seçimi varsa bu seçim; yoksa ilgili tahkim ve tenfiz rejiminin bağlama kuralları dikkate alınır. Hakem kurulunun kendi yetkisi hakkında verdiği karar da dosyanın önemli parçasıdır.

Kapsam belirlenirken asıl sözleşmenin bütünü, uyuşmazlık çözüm maddesi, ek sözleşmeler, genel işlem koşulları ve sonradan yapılan değişiklikler birlikte incelenir. Aynı ticari ilişki içindeki farklı sözleşmelerde farklı tahkim veya mahkeme hükümleri bulunabilir.

Bir sözleşmede tahkim, diğerinde devlet mahkemesi kaydı varsa “ticari ilişki tek” gerekçesiyle bütün talepleri otomatik olarak aynı tahkime sokmak mümkün değildir. Hangi talebin hangi sözleşmeden doğduğu ve hangi uyuşmazlık çözüm hükmüne tabi olduğu belirlenmelidir.

New York Sözleşmesi m.V/1-c Yetki Aşımını Nasıl Düzenler?

New York Sözleşmesi m.V/1-c, hakem kararının tahkime sunulmayan bir uyuşmazlığa ilişkin olması veya tahkime sunmanın sınırlarını aşan hükümler içermesi hâlinde tanıma veya tenfizin reddedilebileceğini düzenler. Bu ret sebebi, aleyhine karar ileri sürülen tarafın talebi ve ispatı üzerine değerlendirilir.

Sözleşme ayrıca önemli bir ayrılabilirlik kuralı getirir. Hakem kararının tahkime sunulan konulara ilişkin kısmı ile sunulmayan konulara ilişkin kısmı birbirinden ayrılabiliyorsa, tahkime sunulan konulara ilişkin bölüm tanınabilir ve tenfiz edilebilir.

Bu sistem, tek bir kapsam aşımının bütün hakem kararını gereksiz yere etkisiz hâle getirmesini önler. Ancak kısmi tenfiz için hüküm bölümlerinin hukuken ve hesap bakımından gerçekten ayrılabilir olması gerekir.

Mahkeme kısmi tenfiz adı altında hakem kararını yeniden yazamaz. Mevcut hükümde ayrılabilir şekilde bulunan yetki içi ve yetki dışı bölümleri ayırabilir.

Tahkimde Talep Sonucu Yetki Sınırı Bakımından Neden Önemlidir?

Hakem kurulunun ne hakkında karar verdiğini belirlemek için yalnız tahkim şartı değil, tarafların tahkim yargılamasında ileri sürdüğü talep sonuçları da incelenir. Bir tarafın tahkime hiç sunmadığı talep hakkında hüküm kurulması farklı bir yetki sorunu doğurabilir.

Davacı ana para, faiz ve belirli bir tazminat talep etmişse hakem kurulu bu taleplerin tahkim anlaşması kapsamında olup olmadığını değerlendirir. Hükümde hiç talep edilmeyen başka bir sözleşmeye ilişkin alacak hakkında karar verilmesi, taleple bağlılık ve tahkim yetkisi bakımından tartışma yaratır.

Karşı dava da aynı şekilde değerlendirilir. Davalının karşı talebi tahkim şartının kapsamına giriyorsa kurul bu talebi inceleyebilir; kapsam dışındaysa sırf aynı taraflar arasında olduğu için yetki doğmaz.

Tenfiz aşamasında dava dilekçesi, cevap, karşı dava dilekçesi, görev belgesi, usul emirleri ve nihai karar birlikte okunmalıdır. Böylece hangi konunun tahkime sunulduğu ve hakemlerin hangi konuda karar verdiği somut olarak gösterilir.

Sözleşme Dışı Haksız Fiil veya Sebepsiz Zenginleşme Talepleri Tahkim Kapsamına Girer mi?

Bunun cevabı tahkim şartının metnine ve uygulanacak hukuka bağlıdır. Dar bir tahkim şartı yalnız sözleşmesel borçları kapsarken geniş “sözleşmeden doğan veya onunla bağlantılı” formülasyon sözleşme dışı hukuki sebeplerle ileri sürülen bağlantılı talepleri de kapsayabilir.

Tarafın hukuki sebebi değiştirerek tahkim kapsamını yapay biçimde aşması veya daraltması mümkün değildir. Mahkeme ve hakem kurulu, talebin gerçek maddi temelini ve tahkim anlaşmasının kapsamını birlikte değerlendirir.

Örneğin sözleşmenin ifası sırasında yapılan hile iddiası hem sözleşmenin geçerliliği hem haksız fiil sorumluluğu olarak ileri sürülebilir. Geniş tahkim şartında bu bağlantılı uyuşmazlık tahkim kapsamında kalabilir. Buna karşılık tamamen bağımsız bir olaydan doğan haksız fiil sırf taraflar arasında başka bir tahkim sözleşmesi var diye tahkime taşınamaz.

Bu nedenle sözleşme hazırlanırken tahkim maddesi yalnız “sözleşmeden doğan” ifadesiyle bırakılacaksa bunun daraltıcı etkisi bilinmelidir.

Karşı Dava veya Mahsup Talebi Tahkim Şartının Kapsamını Aşabilir mi?

Evet. Karşı dava, davalının davacıya karşı bağımsız bir talep ileri sürmesidir ve bu talebin de tahkim anlaşmasının kapsamına girmesi gerekir. Tahkim şartı yalnız ana sözleşmeden doğan uyuşmazlıkları kapsıyorsa tamamen farklı bir sözleşmeye dayanan karşı dava yetki dışında kalabilir.

Mahsup savunması ise her zaman bağımsız karşı dava ile aynı nitelikte değildir. Uygulanacak maddi hukuk ve tahkim usulü bakımından mahsup alacağının tahkim yetkisi içinde değerlendirilip değerlendirilemeyeceği ayrıca incelenir.

Hakem kurulu yetki itirazı üzerine bu konularda ara karar verebilir. Tarafın yetki itirazını tahkim sırasında zamanında ileri sürmesi önemlidir.

Tenfiz aşamasında “hakemler kapsamı aştı” iddiası ileri sürülecekse, hangi karşı talep veya mahsup unsurunun hangi tahkim metninin dışında kaldığı açıkça gösterilmelidir.

Tahkim Sözleşmesine Taraf Olmayan Üçüncü Kişi Hakkında Karar Verilirse Ne Olur?

Tahkim yetkisi kural olarak tahkim anlaşmasına taraf olan kişiler arasında doğar. Üçüncü kişinin tahkim anlaşmasıyla bağlı olup olmadığı, uygulanacak hukukta kabul edilen halefiyet, devir, şirketler grubu, temsil veya başka bağlayıcılık teorileri kapsamında değerlendirilir.

Bir kişi tahkim anlaşmasına hiçbir hukuki bağla taraf değilse, hakem kurulunun o kişi hakkında bağlayıcı hüküm kurması yetki sorunu doğurur. Bu durumda kararın kişisel kapsamı da tenfizde incelenebilir.

Ancak “sözleşmede imzası yok” demek tek başına her zaman yeterli değildir. Alacağın devri, şirket birleşmesi, halefiyet veya temsil ilişkisi nedeniyle tahkim anlaşması yeni tarafa geçebilir.

Tenfiz dosyasında sözleşme tarafları, devir belgeleri, şirket birleşme kayıtları, temsil belgeleri ve tahkim sürecindeki kabul/itiraz davranışları birlikte değerlendirilmelidir.

Kapsam Aşımı Varsa Kısmi Tenfiz Mümkün müdür?

Evet, karar bölümleri ayrılabiliyorsa mümkündür. New York Sözleşmesi m.V/1-c açıkça, tahkime sunulan konulara ilişkin kararların tahkime sunulmayan konulara ilişkin kararlardan ayrılabildiği durumda yetki içindeki bölümün tanınması ve tenfizine imkân tanır.

Örneğin hakem kararı A sözleşmesinden doğan 100.000 EUR alacağı ve tahkim şartı kapsamı dışında kalan B sözleşmesinden doğan 25.000 EUR alacağı ayrı hüküm kalemleri hâlinde karara bağlamışsa ayrılabilirlik daha kolaydır. Buna karşılık tek bir toplam tazminat kalemi iki uyuşmazlığı ayrıştırılamaz biçimde içeriyorsa kısmi tenfiz daha güç hâle gelir.

Mahkemenin görevi hakemlerin yerine yeni hesap yapmak değil, kararın mevcut yapısında bağımsız biçimde ayrılabilen kısmı tespit etmektir.

Tenfiz isteyen taraf, olası kapsam itirazını öngörüyorsa alternatif olarak ayrılabilir bölümün tenfizini de açıkça talep etmeyi değerlendirmelidir.

Yetki Aşımını Kim İspatlar?

Aleyhine tenfiz istenen taraf ispatlar. MÖHUK m.62/2, m.62/1-g bendindeki ret sebebinin ispat yükünü hakkında tenfiz istenen tarafa yükler.

Bu nedenle borçlu taraf tahkim şartını, tahkimde ileri sürülen talepleri ve hakem kararının hüküm fıkrasını karşılaştırarak somut kapsam aşımını göstermelidir. Sadece “hakemler yetkisini aştı” demek yeterli değildir.

Tenfiz isteyen taraf ise tahkim şartının geniş kapsamını, görev belgesini, tarafların taleplerini ve hakem kurulunun yetki kararını dosyaya koyarak ret iddiasına cevap verebilir.

MÖHUK m.61 uyarınca tahkim sözleşmesi veya şartının aslı/onaylı örneği zaten tenfiz başvurusunun zorunlu belgelerindendir. Bu belge kapsam tartışmasının da merkezindedir.

Tenfiz Mahkemesi Kapsam İncelemesinde Esasa Yeniden Girer mi?

Hayır. Mahkeme tahkim anlaşmasının kapsamını ve hakem kararının bu kapsam içinde kalıp kalmadığını inceler; ancak hakemlerin sözleşmeyi maddi hukuk bakımından doğru yorumlayıp yorumlamadığını veya zarar hesabını doğru yapıp yapmadığını yeniden değerlendirmez.

Yetki incelemesi ile esas incelemesi arasındaki sınır korunmalıdır. Örneğin “bu tazminat talebi tahkim şartının kapsadığı sözleşmeden mi doğuyor?” sorusu yetkiyle ilgilidir. “Tazminat miktarı doğru hesaplandı mı?” sorusu ise esasa ilişkindir.

Kamu düzeni itirazında olduğu gibi yetki aşımı ret sebebi de hakem kararına karşı gizli bir temyiz yolu değildir.

Hakem kurulunun kendi yetkisi hakkında karar vermiş olması dosyada önemlidir; ancak tenfiz mahkemesinin New York Sözleşmesi ve MÖHUK’taki sınırlı ret incelemesini ortadan kaldırmaz.

Tenfiz Dosyasında Kapsam Aşımı Kontrol Listesi

1. Tahkim şartının tam ve onaylı metnini çıkarın.
2. Tahkim anlaşmasına uygulanacak hukuku belirleyin.
3. Davacının tahkim talebini ve nihai talep sonucunu listeleyin.
4. Davalının karşı dava veya mahsup taleplerini ayrı gösterin.
5. Görev belgesi ve yetki kararlarını inceleyin.
6. Hakem kararının her hüküm kalemini tahkim kapsamıyla eşleştirin.
7. Kapsam dışı olduğu iddia edilen bölümün ayrılabilir olup olmadığını belirleyin.
8. Üçüncü kişiler veya bağlı şirketler varsa tahkim anlaşmasıyla bağlarını belgeleyin.
9. Tahkim sırasında yetki itirazının ne zaman yapıldığını dosyalayın.
10. MÖHUK m.62/2’deki ispat yüküne göre somut belge seti hazırlayın.

En Sık Yapılan Hatalar

• Tahkim anlaşmasının geçersizliği ile kapsam aşımını aynı ret sebebi sanmak.
• Hakem kararının esasındaki hukuki hatayı yetki aşımı gibi sunmak.
• Tahkim şartının tam metnini değil yalnız bir cümlesini incelemek.
• Birden fazla sözleşmedeki farklı uyuşmazlık çözüm hükümlerini gözden kaçırmak.
• Karşı dava ve mahsup taleplerinin kapsamını ayrı değerlendirmemek.
• Üçüncü kişinin tahkim anlaşmasına halefiyet veya devir yoluyla bağlı olup olmadığını araştırmamak.
• Kapsam dışı bölüm ayrılabiliyorsa kısmi tenfiz ihtimalini değerlendirmemek.
• MÖHUK m.62/2’de ispat yükünün aleyhine tenfiz istenen tarafta olduğunu gözden kaçırmak.

Resmî ve İlgili Kaynaklar

• 5718 sayılı MÖHUK – m.62
• 1958 New York Sözleşmesi – m.V/1-c
• Geçersiz Tahkim Anlaşması – MÖHUK m.62
• Tenfiz İçin Zorunlu Belgeler – MÖHUK m.61

Sık Sorulan Sorular

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →