Hal Rüsumu 2026: %1 ve %2 Oranı, 5 İş Günü Ödeme ve Muafiyetler | 5957 m.8

Hal rüsumu nedir?

Hal rüsumu, sebze ve meyve ticaretinde 5957 sayılı Kanunla düzenlenen özel bir mali yükümlülüktür. Ticaret Bakanlığı, rüsumu malları satın alanlarca toptan satış bedeli üzerinden toptancı hali bulunan belediye veya işletmelere ödenen meblağ olarak tanımlar.

Rüsum, gelir veya kurumlar vergisiyle aynı hukuki nitelikte değildir. 5957 sayılı Kanunun ticaretin kayıt altına alınmasına ve toptancı hali sisteminin finansmanına ilişkin özel düzenlemesine dayanır. Bu nedenle fatura üzerindeki vergi kalemlerinden ayrı değerlendirilmelidir.

Hal rüsumu HKS bildirim süreciyle doğrudan bağlantılıdır. Bakanlığın güncel açıklamasına göre bildirim işleminin tamamlanmasıyla rüsum tahakkuk eder. Bu sebeple HKS’de ürün, satış yeri, alıcı ve işlem türünün yanlış seçilmesi rüsumun yanlış tahakkuk etmesine yol açabilir.

Toptancı halinde satılan malda rüsum oranı kaçtır?

5957 m.8/1 ve Yönetmeliğin 44. maddesine göre toptancı halinde satılan mallarda hal rüsumu oranı %1’dir. Oran, toptan satış bedeli üzerinden hesaplanır.

Örneğin rüsuma tabi bir mal toptancı halinde 400.000 TL toptan satış bedeliyle satılmışsa, başka bir muafiyet veya indirim yoksa %1 üzerinden 4.000 TL rüsum hesabı yapılır. Hesapta ürünün sonraki perakende satış fiyatı değil, ilgili toptan satış bedeli esas alınır.

Kanun Cumhurbaşkanına piyasa şartlarına göre rüsum oranlarını genel olarak veya mal bazında %90’a kadar azaltma ya da artırma yetkisi tanımaktadır. Bu nedenle işlem tarihinde yürürlükte özel bir karar bulunup bulunmadığı ayrıca kontrol edilmelidir.

Toptancı hali dışında satılan malda rüsum oranı kaçtır?

Aynı hükme göre toptancı hali dışında satılan ve rüsuma tabi mallarda oran %2’dir. HKS sisteminin temel mantığı, mal fiziksel olarak hale girmese de belirli ticari hareketlerin hale bildirilerek izlenmesidir.

Bu sebeple “mal hale hiç girmedi, rüsum doğmaz” yaklaşımı doğru değildir. Kanun bizzat hal dışında satılan mallar için ayrı oran öngörür. Üreticiden doğrudan alınarak hal dışında ticarete konu edilen mal, muafiyet şartı yoksa %2 rüsum kapsamına girebilir.

İşletmeler doğrudan tedarik sözleşmesi yaparken fiyat hesabına rüsum yükünü de dahil etmelidir. Aksi hâlde taraflar arasında “fiyata rüsum dahil miydi?” tartışması çıkabilir; kamuya karşı ödeme yükümlülüğü ise sözleşmedeki fiyat tartışmasından ayrı yürür.

Hal rüsumu hangi bedel üzerinden hesaplanır?

Ticaret Bakanlığının açıklaması ve Yönetmelik, hesabın toptan satış bedeli üzerinden yapılacağını belirtir. Rüsum matrahı perakende satış fiyatı veya işletmenin nihai kârı değildir.

Komisyoncu aracılığıyla satışta HKS’ye girilen satış bedeli, komisyoncu satış belgeleri ve ticari evrakın birbiriyle uyumlu olması gerekir. Bedelin eksik veya gerçeğe aykırı bildirilmesi yalnız rüsum hesabını değil, HKS’nin kayıt ve denetim işlevini de bozar.

Bir ürün partisi farklı alıcılara farklı tarihlerde satılıyorsa her işlem kendi satış bedeli ve bildirim zinciri üzerinden değerlendirilmelidir. Toplam ürün miktarının tek bir varsayımsal fiyatla hesaplanması, gerçek satış kayıtları farklıysa doğru sonuç vermez.

Hal rüsumu ne zaman tahakkuk eder?

Ticaret Bakanlığı açıkça, hal rüsumunun bildirim işleminin tamamlanmasıyla tahakkuk ettiğini belirtmektedir. Bu nedenle tahakkuk anı ile fiili ödeme anı ayrıdır.

HKS bildirimi yapıldığında sistem ilgili işlem için rüsum yükümlülüğünü oluşturur. Daha sonra Yönetmelikteki ödeme süresi içinde ödeme tamamlanmalıdır. Bildirimin iptali veya düzeltilmesi gereken bir hata varsa sistemdeki işlem usulüne uygun şekilde düzeltilmelidir; yanlış tahakkuk görmezden gelinmemelidir.

Rüsumun doğumuna ilişkin kayıtların fatura, irsaliye, künye ve banka ödeme belgeleriyle birlikte saklanması, sonradan yapılacak belediye veya Bakanlık denetiminde önem taşır.

Hal rüsumunu kim öder?

Genel kural, hal rüsumunun malı satın alanlarca ödenmesidir. Yönetmeliğin 44. maddesi bu yükümlülüğü düzenler. Tüccar tarafından yapılan satın alımlarda rüsum tüccar tarafından ödenir.

Komisyoncu, üreticinin malını kendi adına fakat üretici hesabına sattığı için satışta özel bir aracılık rolüne sahiptir. Yönetmelik komisyoncuyu, aracılık ettiği satışlardan tahakkuk eden rüsumun süresinde ödenmesinden alıcıyla birlikte müteselsilen sorumlu tutar.

Bu müteselsil sorumluluk nedeniyle komisyoncunun “rüsum sadece alıcıya aittir” diyerek ödeme sürecini hiç takip etmemesi risklidir. Ancak 2026 yılında HKS’nin ödeme işleyişinde tüccar satışları bakımından önemli bir uygulama değişikliği yapılmıştır.

Hal rüsumu kaç iş günü içinde ödenir?

Sebze ve Meyve Ticareti ve Toptancı Halleri Hakkında Yönetmeliğin 44. maddesine göre hal rüsumu, malı satın alanlarca 5 iş günü içinde ödenir. Bu süre rüsumun HKS’de tahakkuk etmesiyle bağlantılı şekilde izlenmelidir.

İş günü ile takvim günü aynı değildir. Resmî tatil ve hafta sonlarının bulunduğu dönemlerde ödeme tarihi takvim üzerinden ayrıca hesaplanmalıdır. İşletmenin muhasebe ödeme günü haftada bir kez ise, sistem bu 5 iş günlük kanuni süreyi aşmayacak şekilde organize edilmelidir.

Ödeme banka sistemi üzerinden gerçekleştirildiğinde dekont ile HKS tahakkuk numarasının eşleştirilmesi yararlıdır. Birden çok rüsum ödemesi topluca yapılıyorsa hangi tahakkukların kapandığı düzenli biçimde kontrol edilmelidir.

19 Ocak 2026’dan itibaren komisyoncu-tüccar satışlarında ne değişti?

Ticaret Bakanlığı Hal Kayıt Sisteminin 7 Ocak 2026 tarihli resmi duyurusunda önemli bir operasyonel değişiklik açıklanmıştır. Buna göre HKS’de yapılan değişiklikle 19 Ocak 2026 tarihinden itibaren komisyoncuların hal içinde veya hal dışında faaliyet gösteren tüccarlara yaptığı satışlarda hal rüsumu tüccarlar tarafından ödenmektedir.

Duyuru, komisyoncunun market, manav, pazarcı ve diğer kişilere yaptığı satışlarda rüsumun komisyoncu tarafından ödenmesi uygulamasının devam ettiğini de belirtmektedir. Bu nedenle alıcının “tüccar” sıfatı HKS’de ödeme akışını doğrudan etkiler.

İşletmeler eski muhasebe alışkanlıklarını otomatik sürdürmemelidir. 19 Ocak 2026 sonrasında komisyoncu-tüccar işlemlerinde tahakkukun kimin ekranında ve hangi sorumluluk yapısıyla oluştuğu HKS kaydı üzerinden kontrol edilmelidir.

Komisyoncunun müteselsil sorumluluğu devam ediyor mu?

Yönetmeliğe göre komisyoncular, aracılık ettikleri satışlardan dolayı tahakkuk eden rüsumun beş iş günü içinde ödenmesinden malı satın alanlarla birlikte müteselsilen sorumludur. 7 Ocak 2026 tarihli Bakanlık duyurusu, HKS’de tüccar alıcıya yönelik ödeme işleminin kim tarafından yapılacağını açıklayan uygulama düzenlemesidir.

Bu nedenle ödeme ekranındaki teknik sorumluluk ile mevzuattaki müteselsil sorumluluğu birbirine karıştırmamak gerekir. Somut bir gecikme veya tahsil uyuşmazlığında Yönetmeliğin güncel hükmü ve HKS kaydı birlikte incelenmelidir.

Komisyoncu bakımından en güvenli uygulama, aracılık ettiği satışta alıcının sıfatını ve rüsumun süresinde kapanıp kapanmadığını takip etmektir. Özellikle yüksek hacimli günlük satışlarda otomatik raporlama yapılması gecikme riskini azaltır.

Hangi alım satım işlemlerinden hal rüsumu alınmaz?

5957 sayılı Kanun ve Yönetmelik, belirli işlemlerde bildirimde bulunmak şartıyla rüsum muafiyeti öngörür. Ticaret Bakanlığının güncel SSS sayfasında bu muafiyetler açıkça listelenmiştir.

Sınaî üretimde kullanılmak üzere satın alınan mallar, ihraç edilmek üzere satın alınan mallar, Organik Tarım Kanunu kapsamında sertifikalı organik ürünler, iyi tarım uygulamaları kapsamında sertifikalı ürünler, üreticilerce perakende olarak doğrudan tüketiciye satılan mallar ve üretici örgütlerince toptancı hali içinde veya dışında satılan mallar bu kapsamdadır.

Muafiyetin varlığı “HKS’ye hiç bildirim yapmamak” anlamına gelmez. Bakanlık açıkça bildirim şartını vurgular. Muafiyet kodu veya işlem niteliği gerçeğe uygun biçimde sisteme işlenmelidir.

Sınai üretim ve ihracat için alınan mal sonradan iç piyasada satılırsa ne olur?

Kanun bu ihtimali ayrıca düzenler. Sınaî üretimde kullanılmak üzere bildirilmiş fakat fiilen sınaî üretimde kullanılmayan mallar ile ihraç edilmek üzere bildirilmiş fakat ihraç edilmeyen malların iç piyasada satışa sunulan kısmından normal rüsum alınır.

Dolayısıyla ilk bildirim sırasında “ihracat” veya “sanayi” seçeneği kullanılması kalıcı ve koşulsuz muafiyet yaratmaz. Malın gerçek kullanım amacı sonradan değişirse HKS ve rüsum kaydı buna uygun güncellenmelidir.

İhracatçı, gümrük çıkış kayıtlarını; sanayici ise üretimde kullanımını gösteren stok ve üretim kayıtlarını muhafaza etmelidir. Muafiyetin şartlarının gerçekleştiğini ispatlamaya yarayan belgeler denetimde önem taşır.

Organik ve iyi tarım ürünlerinde 2026’da dikkat edilmesi gereken HKS kuralı nedir?

Kanun, Cumhurbaşkanınca aksi kararlaştırılmadıkça sertifikalı organik ve iyi tarım ürünlerinde bildirim şartıyla rüsum muafiyeti tanır. Ancak Ticaret Bakanlığı HKS, yanlış muafiyet bildirimlerini önlemek amacıyla 2025 yılında sistemde ek bir doğrulama mekanizması getirmiştir.

HKS’nin 2 Temmuz 2025 duyurusuna göre 1 Ağustos 2025’ten itibaren organik veya iyi tarım ürünlerine ilişkin ilk bildirimler ürünün üreticisi tarafından yapılabilmektedir. İlk bildirimi takip eden bildirimler ise malı satın alan kişilerce gerçekleştirilebilir.

Bu uygulama 2026 işlemlerinde de önemlidir. Organik olmayan ürünün muafiyetten yararlanmak amacıyla organik olarak bildirilmesi veya üreticinin bilgisi dışında ilk kayıt açılması hukuki ve idari risk taşır.

Gıda güvenilirliği ve kalite analizi yapılan üründe rüsum indirimi var mı?

Evet. Kanun ve Yönetmelik, gıda güvenilirliği ve kalitesi analizlerinin Tarım ve Orman Bakanlığınca yetkilendirilmiş kamu veya özel laboratuvarlarda yapıldığının belgelenmesi hâlinde alınacak hal rüsumunun yarısı oranında uygulanacağını düzenler.

Bu indirim kendiliğinden oluşan genel bir tarife değildir. Analizin yetkili laboratuvarda yapılmış olması ve belgelendirilmesi gerekir. Belgenin hangi ürün partisine ait olduğu açıkça eşleştirilebilmelidir.

Laboratuvar raporu sonradan başka partiye kullanılamaz. Parti numarası, ürün cinsi, miktar ve tarih bilgilerinin HKS kaydıyla uyumu kontrol edilmelidir.

Yanlış muafiyet bildiriminin hukuki riski nedir?

HKS’de gerçeğe aykırı “ihracat”, “sınaî üretim”, “organik” veya “iyi tarım” bildirimi yapmak rüsumun eksik tahakkukuna neden olur. Bu durum yalnız eksik rüsumun tamamlanması değil, 5957 sayılı Kanunun yaptırım hükümleri bakımından da incelenebilir.

Özellikle rüsum ödememek amacıyla organik veya iyi tarım statüsünün yanlış kullanılmasına karşı Bakanlık sistemsel önlem aldığını açıklamıştır. İşletmeler tedarikçiden aldığı sertifikanın geçerliliğini ve ürünle bağlantısını kontrol etmelidir.

Bir hata tespit edildiğinde kayıtların silinmesini beklemek yerine ilgili hal yönetimi veya Ticaret İl Müdürlüğüyle usulüne uygun düzeltme yapılmalı; ödeme ve bildirim belgeleri saklanmalıdır.

Hal rüsumu için 2026 uygulama kontrol listesi

İlk adım, malın nerede satıldığını belirlemektir: toptancı halinde satış için %1, hal dışı satış için %2 temel oran uygulanır. Ardından işlemde kanuni muafiyet veya yarım rüsum şartı bulunup bulunmadığı kontrol edilir.

HKS bildiriminde alıcının sıfatı doğru seçilmeli, özellikle 19 Ocak 2026 sonrası komisyoncu-tüccar satışlarında rüsum ödeme akışı güncel sisteme göre yürütülmelidir. Tahakkuk oluştuktan sonra 5 iş günlük süre izlenmeli ve ödeme belgesi kayıtla eşleştirilmelidir.

Muaf işlemde ihracat, sınaî kullanım, organik/iyi tarım sertifikası veya üretici örgütü statüsünü ispatlayan belgeler saklanmalıdır. Sonradan kullanım amacı değişirse HKS ve rüsum durumu güncellenmelidir.

İlgili içerikler

• Hal Kayıt Sistemi Bildirimi – 5957 m.4
• Hal Komisyoncusu Komisyon Oranı ve 15 İş Günü
• Hal Hakem Heyeti Başvuru Sınırı 2026
• Ticaret hukuku için iletişim

Resmî kaynaklar

• T.C. Ticaret Bakanlığı – Hal Rüsumu SSS
• HKS – 7 Ocak 2026 Komisyoncu ve Tüccarlara Rüsum Tahakkuku Duyurusu
• HKS – Organik ve İyi Tarım Bildirimleri Duyurusu
• T.C. Ticaret Bakanlığı – 5957 Mevzuatı

Sık Sorulan Sorular