Kanuni Dayanak: TCK 94 ve CMK 160

TCK 94/5, işkence suçunun ihmali davranışla işlenmesinde ceza indirimi yapılmayacağını; TCK 94/6 ise bu suçta zamanaşımı uygulanmayacağını düzenler.

Adli Muayene ve Rapor Nasıl Yapılmalıdır?

Muayene mümkün olan en kısa sürede, mağdurun anlatımını serbestçe verebildiği güvenli ortamda yapılmalıdır. Hekim; her lezyonun yerini, ölçüsünü, rengini, şeklini ve olası oluş mekanizmasıyla uyumunu kaydetmeli; gerekli görüntüleme ve branş konsültasyonlarını istemelidir.

İşkence fiziksel iz bırakmadan da ruhsal acı, algılama/irade etkisi veya aşağılama ile oluşabilir. Bu nedenle “darp izi yoktur” cümlesi ruhsal ve diğer deliller incelenmeden nihai sonuç değildir.

Kamera Kayıtlarının Derhâl Korunması

1. Olaydan önce ve sonraki makul zaman aralığını yazın.
2. Nezarethane içi, koridor, giriş-çıkış, araç, asansör ve çevre kameralarını ayrı sayın.
3. Ham dosyanın hash değeriyle kopyalanmasını ve özgün cihaz kaydının korunmasını isteyin.
4. Kamera yok/bozuk denirse bakım, arıza, log, satın alma ve imha kayıtlarını talep edin.
5. Görüntüde kesinti varsa kesintinin teknik nedeninin bilirkişiyle incelenmesini isteyin.

Etkili Soruşturmanın Kontrol Listesi

İddia, hakkında şikâyet bulunan birimdeki görevlilerce araştırılıyorsa bağımsızlık ve delil güvenliği sorunu doğabilir. Savcı delil toplama işlemlerini doğrudan yönetmeli; kayıtların şüphelilerin erişiminden korunmasını sağlamalıdır.

İlk Rapor Eksikse veya Kamera Kaydı Yoksa

İlk rapor yüzeysel ise kontrol muayenesi, uzman görüşü ve önceki sağlık kayıtları istenebilir. Morlukların gecikmeli görünmesi, ruhsal belirtilerin zaman içinde belirginleşmesi ve ağrı tarifinin tetkikle desteklenmesi mümkündür. Gecikme ve önceki eksikliğin nedeni dosyada açıklanmalıdır.

Kamera kaydı yoksa dosya sona ermez. Görev ve vardiya listeleri, nezarethane defteri, doktor sevk saati, araç GPS/veri kayıtları, HTS, kartlı geçiş, tanık, fotoğraf ve sonraki sağlık başvuruları çapraz biçimde karşılaştırılır.

Tamamlayıcı Deliller

• Yakalama, gözaltı, üst arama ve teslim-tesellüm tutanakları
• Nezarethane defteri, yemek ve ilaç kayıtları
• Avukat görüşme saatleri ve görüşme öncesi/sonrası gözlemler
• 112 kayıtları, ambulans ve hastane giriş saatleri
• Kıyafet, kan/biolojik örnek, kırılan eşya ve olay yeri incelemesi
• Mağdurun olay hemen sonrasında gönderdiği mesajlar ve aramalar

Şüpheli Açısından Soruşturmanın Güvenceleri

Etkili soruşturma yalnız mağdur anlatımını doğrulamaya çalışmak değildir. CMK 160/2 uyarınca lehe deliller de toplanmalıdır. Vardiya kaydı, kamera görüntüsü, görev emri, sağlık raporundaki uyumsuzluk ve alternatif oluş mekanizması araştırılmalıdır.

Delillerin hukuka uygun elde edilmesi, dijital dosyanın bütünlüğü ve teşhisin usulü denetlenmelidir. Kamu görevlisi sıfatının yanında fiilin görevin sağladığı nüfuzla işlenip işlenmediği ayrıca gösterilmelidir.

Mersin’de İşkence İddiasında Başvuru

Dilekçe Mersin Cumhuriyet Başsavcılığına doğrudan verilebilir. Olay yeri, saat aralığı, görevli birim ve korunacak kayıtlar ayrı başlıklar hâlinde yazılmalıdır. Acil sağlık ihtiyacında 112 aranmalı; muayenede anlatımın rapora eksiksiz geçirilmesi istenmelidir.

İşkence İddiasında İlk 6, 24 ve 72 Saat Neden Belirleyicidir?

İşkence iddiasında adli rapor ve kamera kaydı, fiziksel bulgular değişmeden ve dijital kayıtlar silinmeden korunmalıdır. İlk amaç mağdurun sağlık ve güvenliğidir; delil toplamak için tedavi geciktirilemez. Sağlık ihtiyacı giderilirken muayenenin olay anlatımı, bütün vücut bulguları ve ruhsal yakınmaları kapsaması istenir.

Bazı morluklar ilk muayenede belirgin olmayabilir. Bu nedenle yeni bulgu ortaya çıkarsa tarihli fotoğraf ve kontrol muayenesi yapılması önemlidir. İlk raporun eksikliği sonraki raporu değersiz kılmaz; fakat iki muayene arasındaki süre ve arada yeni bir olay olup olmadığı açıklanmalıdır.

Adli Muayene Raporunda Hangi Bilgiler Bulunmalıdır?

Rapor yalnız “darp ve cebir izine rastlanmadı” veya “BTM ile giderilir” cümlesinden ibaret olmamalıdır. Muayenenin tarihi-saati, muayeneyi isteyen makam, kişinin kimliği, olay anlatımı, yakınmaları, önceki hastalık ve yaralanma, tüm bulguların yeri-boyutu-rengi, ruhsal durum, yapılan tetkikler ve uzman sevki kaydedilmelidir.

Kişi ağrı bildiriyor fakat görünür iz yoksa ağrının yeri, hareketle değişimi, hassasiyet ve gerekli görüntüleme belirtilmelidir. Baş, boyun, ağız, göz, kulak, gövde ve ekstremiteler sistematik biçimde incelenmeli; mahrem bölgelerin muayenesi tıbbi gereklilik, onam ve uygun uzmanlıkla yürütülmelidir.

• Muayenenin başlangıç ve bitiş saati
• Mağdurun kendi sözleriyle kısa olay anlatımı
• Her lezyonun anatomik yeri, ölçüsü, biçimi ve rengi
• Fotoğraf çekildiyse dosya kimliği ve saklama bilgisi
• Ruhsal belirti, bilinç, yönelim ve kaygı gözlemi
• Görüntüleme, laboratuvar ve konsültasyon sonuçları
• İddia edilen mekanizma ile bulguların tıbbi uyumu
• Kontrol muayenesi ve tedavi önerisi

Hekim “işkence suçu oluşmuştur” şeklinde hukukî hüküm kurmaz. Tıbbi bulguyu, olası oluş mekanizmasını ve iddiayla uyumunu açıklar. Suç vasfı, tüm delilleri değerlendiren savcılık ve mahkemeye aittir.

Muayenenin Gizliliği ve Bağımsızlığı Nasıl Sağlanır?

Kişi sağlık çalışanına olayını güvenle anlatabilmelidir. Güvenlik ihtiyacının zorunlu kıldığı istisna dışında muayenenin mahremiyeti korunmalı; görevlinin duyabileceği ortam mağdurun serbest anlatımını etkileyebilir. Muayenede tercüman gerekiyorsa bağımsız ve uygun dil desteği sağlanmalıdır.

Raporun kolluğa veya ilgili makama iletilme usulü mevzuata uygun yürütülmeli, kişinin sağlık verileri gereksiz kişilerle paylaşılmamalıdır. Mağdurun rapor içeriğini öğrenme ve usulüne uygun örneğini talep etme hakkı, soruşturmanın gizliliği ve sağlık mevzuatı çerçevesinde değerlendirilir.

Muayeneye götüren görevlinin aynı zamanda iddia edilen fail olması, bağımsızlık algısını zedeler. Mümkün olan hâllerde farklı ekip, güvenli ulaşım ve sağlık personelinin serbest değerlendirmesi sağlanmalıdır. Hekime ne yazacağı konusunda talimat verilemez.

Fiziksel İz Yoksa İşkence İddiası Dayanaksız mı Sayılır?

Hayır. Bazı kötü muamele yöntemleri belirgin iz bırakmayabilir; bazı bulgular geç ortaya çıkabilir veya muayene gecikmesi nedeniyle kaybolabilir. Ruhsal acı, aşağılama ve irade üzerinde baskı fiziksel lezyon olmadan da gerçekleşebilir. Bu nedenle “iz yok” sonucu soruşturmanın sona ermesi için otomatik gerekçe değildir.

Bunun karşısında yalnız iddia da mahkûmiyet için otomatik yeterli değildir. Beyanın ayrıntısı ve tutarlılığı; kamera, görevli listesi, giriş-çıkış, müdafi görüşü, sağlık kaydı, tanık ve iletişim verileriyle karşılaştırılır. Muayenenin ne kadar geciktiği ve iddia edilen yöntemin iz bırakma özelliği tıbbi uzmanlıkla açıklanır.

Kamera Kaydı Nasıl Muhafaza Edilmeli ve İncelenmelidir?

Yalnız olayın geçtiği oda değil; bina girişi, koridor, merdiven, nezarethane, ifade odası, araç, hastane kabul ve teslim noktaları araştırılmalıdır. Mağdurun hangi dakikada kimin denetimine girdiği, ne zaman sağlık muayenesine götürüldüğü ve görünümündeki değişiklik ancak bütün rota izlendiğinde anlaşılabilir.

Ham kayıt, sistemden dışa aktarılan kopya, cihaz/sunucu bilgisi, kamera numarası, tarih-saat ayarı ve kaydı alan görevli tutanakla korunmalıdır. Telefonla ekrandan çekilmiş kısa video asıl kaydın yerine geçmez. Sistem saati gerçek saatten farklıysa kalibrasyon yapılmalı; farklı kameraların zamanları tek çizelgede eşleştirilmelidir.

Kayıt bulunmadığında yalnız “kamera çalışmıyordu” beyanıyla yetinilmemeli; bakım sözleşmesi, arıza bildirimi, depolama kapasitesi, sistem logu ve sorumlu personel araştırılmalıdır. Yokluk her zaman delil gizleme anlamına gelmez, fakat nedeni denetlenebilir olmalıdır.

Adli Rapor ile Kamera Tek Zaman Çizelgesinde Nasıl Birleştirilir?

Yakalama saati, araca bindirme, kuruma giriş, nezarethane, ifade, müdafi görüşü, sağlık muayenesi, sevk ve salıverme/tutuklama anları aynı tabloda gösterilmelidir. Her aşamada kişinin kimlerin denetiminde olduğu ve sağlık görünümünün değişip değişmediği yazılır.

Örneğin ilk muayenede bulgu yok, ikinci muayenede morluk varsa iki muayene arasındaki tüm hareketler ve görevliler araştırılır. İlk muayeneden önceki olay iddiası da morluğun geç belirginleşmesi ihtimali nedeniyle uzman değerlendirmesi gerektirir. Kamera, tıbbi sonucu tek başına açıklamaz; rapor da fail kimliğini tek başına göstermez.

112, hastane otomasyon, nezarethane defteri, kolluk tutanağı, telsiz ve kamera saatleri farklı olabilir. Çizelgede her kaynağın kendi saati ve kalibre edilmiş ortak saat ayrı sütunda gösterilirse sahte çelişkiler önlenir.

İstanbul Protokolü 2022 Ne Sağlar?

OHCHR tarafından yayımlanan İstanbul Protokolü, işkence ve diğer kötü muamelenin etkili soruşturulması ve belgelenmesine ilişkin uluslararası kılavuzdur. Tıbbi ve psikolojik değerlendirmenin yöntemi, görüşme, bulguların kaydı ve iddia ile uyum analizi konusunda standart sunar.

Protokol Türk Ceza Kanunu’nun yerine geçen bir suç tanımı veya her raporu geçersiz kılan otomatik şekil şartı değildir. Somut soruşturmada ulusal mevzuat uygulanır; Protokol raporun ve araştırmanın derinliğini değerlendirmede güçlü mesleki rehber sağlar.

Raporun Protokole uygunluğu yalnız form başlığından anlaşılmaz. Görüşmenin güvenli ortamda yapılması, bütün vücut ve ruhsal değerlendirmenin kaydı, bulgu ile iddia arasındaki uyum ve izlenebilir belge zinciri önemlidir.

Etkili Soruşturmanın Asgari Unsurları

Anayasa Mahkemesi kötü muamele yasağının usul boyutunda soruşturmanın resen, bağımsız, makul hızlı ve sorumluları belirlemeye elverişli olmasını arar. Şikâyet yapılmasa bile kötü muameleyi gösteren yeterli kesin belirti varsa yetkili makamların harekete geçmesi gerekebilir.

İddia edilen görevlilerin kendi fiillerini araştırması bağımsızlık sorunu yaratabilir. Delil toplama ve karar süreci hiyerarşik/pratik bağımsızlık güvenceleriyle yürütülmelidir. Mağdurun başvuru ve delil talepleri incelenmeli; reddedilen talebin gerekçesi açıklanmalıdır.

Etkili soruşturma mahkûmiyet garantisi değildir. Makul tüm adımlar atıldıktan sonra yeterli şüphe oluşmayabilir. Ancak kamera istenmeden silinmiş, görevli listesi alınmamış veya rapordaki çelişki açıklanmamışsa sonuç kararı eksik araştırmaya dayanabilir.

Mağdur ve Şüpheli Açısından Delil Güvenliği

Mağdur, kıyafet ve fotoğrafları değiştirmeden korumalı; sosyal medyada yaymak yerine yetkili makama sunmalıdır. Sağlık başvuruları, ağrı ve ruhsal belirtiler ile olay anlatımı tutarlı biçimde kaydedilmelidir. Kamera için yer, yön ve saat aralığıyla yazılı muhafaza talebi yapılmalıdır.

Şüpheli görevli de lehine kayıtların korunmasını isteme hakkına sahiptir. Vücut kamerası, telsiz, görev ve müdahale tutanağı, kuvvet kullanım emri, sağlık raporu ve olay yeri görüntüsü toplanmalıdır. Genel “görev gereği zor kullanıldı” savunması yerine zor kullanmanın kanunî sebebi, gerekliliği ve orantısı somutlaştırılmalıdır.

“Direndi, Zor Kullanıldı” Açıklaması Nasıl Denetlenir?

Kolluğun veya kurum görevlisinin kanundan doğan zor kullanma yetkisi bulunabilir; ancak yetki amaç, gereklilik, kademelilik ve orantı sınırları içinde kullanılmalıdır. Şüphelinin direnmesi her kuvveti otomatik olarak hukuka uygun yapmaz. Direncin ne olduğu, hangi anda başladığı ve sona erdiği, kullanılan aracın türü, süre ve mağdurun sağlık durumu belirlenmelidir.

Tutanakta yalnız “mukavemet gösterdi” yazması yeterli açıklama değildir. Mağdurun hangi hareketi yaptığı, kaç görevlinin müdahale ettiği, sözlü uyarı ve daha hafif yöntemlerin uygulanıp uygulanmadığı, kelepçenin neden ve ne kadar süre kullanıldığı belirtilmelidir. Görevlilerin kendi yaralanma raporları, yırtılan kıyafet, araç ve ortam hasarı ile kamera kaydı da olayın dinamiğini gösterebilir.

İşkence suçunun nitelendirilmesi yalnız zor kullanmanın orantısızlığına dayanmaz; TCK 94’ün fail, görev bağlantısı ve insan onuruyla bağdaşmayan fiil unsurları ayrıca incelenir. Orantısız kuvvet başka suç veya anayasal kötü muamele oluşturabilir. Savcılık alternatif suç vasıflarını delile göre açık tutmalıdır.

Soruşturma Dosyası İçin On Maddelik Denetim Listesi

1. Mağdurun tüm sağlık muayeneleri ve ham görüntüleri alınmış mı?
2. İlk rapor ile sonraki bulgular arasındaki fark uzman tarafından açıklanmış mı?
3. Olay yerinin yalnız merkezi değil bütün giriş-çıkış rotası kameraları istenmiş mi?
4. Kamera saatleri hastane, telsiz ve tutanak saatleriyle kalibre edilmiş mi?
5. Olay anındaki görev, vardiya ve komuta listesi kesinleştirilmiş mi?
6. Mağdurun ilk anlatımı ile sonraki beyanları arasındaki farkların nedeni araştırılmış mı?
7. Şüphelilerin ifadeleri birbirinden bağımsız, somut rol ve zaman üzerinden alınmış mı?
8. Zor kullanma iddiasında direnç, kademelilik ve sona erme anı incelenmiş mi?
9. Kayıp kayıt için arıza, silme, saklama süresi ve erişim günlüğü araştırılmış mı?
10. Lehe ve aleyhe belirleyici delil talepleri gerekçeli biçimde karara bağlanmış mı?

Bu listenin bir maddesindeki eksiklik her zaman soruşturmayı bütünüyle etkisiz kılmaz; eksikliğin olayın aydınlatılmasına etkisi değerlendirilir. Buna karşılık kısa sürede silinecek temel kameranın hiç istenmemesi veya mağdurun sağlık bulgusunun açıklatılmaması sonuç üzerinde belirleyici olabilir.

Takipsizlik kararına itiraz edilecekse “eksik soruşturma” genel sözü yerine hangi delilin neyi göstereceği, ne zaman istendiği ve neden sonuca etkili olduğu açıklanmalıdır. Şüpheli de toplanmayan lehe görüntü veya kayıt nedeniyle savunmasının zedelendiğini somutlaştırabilir. Denetlenebilir dosya, her iki tarafın temel delil talebine gerekçeli cevap verir.

Tanıkların olaydan hemen sonra gördüğü sağlık ve davranış değişimi ayrıca önemlidir. Tanık doğrudan kötü muameleyi görmemiş olsa bile mağdurun kuruma giriş ve çıkış hâli arasındaki farkı, yürüme biçimini, kıyafeti veya ilk sözlerini anlatabilir. Bu gözlem fiilin kim tarafından işlendiğini tek başına göstermez; kamera ve denetim zinciriyle birlikte değerlendirilir.

Kıyafet veya biyolojik örnek bulunuyorsa muhafaza, paketleme ve teslim zinciri uzman usulüne göre yürütülmelidir. Kişinin evde yıkadığı veya kamuya açık ortamda el değiştiren eşyanın ispat değeri değişebilir. Her transferde teslim eden, alan, tarih ve mühür bilgisi kayda geçirilmelidir.

İşkence Suçu Hakkında İlgili Rehberler

• TCK 94 işkence suçu ve cezası
• İşkence suçunda kamu görevlisi fail şartı
• İşkence suçunda sistematiklik ve süreklilik
• Nitelikli işkence hâlleri
• İşkence, eziyet ve yaralama farkı

Resmî ve Birincil Kaynaklar