Eziyet ile İşkence Suçu Arasındaki Fail ve Fiil Farkı

Kanuni Dayanak

TCK 94/2, işkencenin çocuğa, savunamayacak kişiye, gebe kadına veya görevi nedeniyle avukata/diğer kamu görevlisine karşı işlenmesini sekiz yıldan on beş yıla kadar hapisle cezalandırır. TCK 96/2 ise çocuğa, savunamayacak kişiye, gebe kadına, üstsoy-altsoya, analık-babalık veya eşe karşı eziyette üç yıldan sekiz yıla kadar hapis öngörür.

Fail Bakımından Temel Fark

TCK 6/1-c’ye göre kamu görevlisi, kamusal faaliyetin yürütülmesine atama, seçilme veya başka bir yolla sürekli, süreli ya da geçici olarak katılan kişidir. Bu nedenle yalnızca kadro unvanına değil, yürütülen faaliyetin kamusal niteliğine bakılır.

Fiil, Amaç ve Sistematiklik Farkı

İşkence için mutlaka bilgi alma veya ikrar elde etme amacı aranmaz. TCK 94’teki sonuçlardan birini doğuran davranışın görev nüfuzuyla işlenmesi yeterlidir. Eziyette ise farklı nitelikteki hareketler belli bir süre boyunca ortak baskı düzeninin parçaları hâline gelir.

Ceza ve Nitelikli Hâller

• İşkence temel şekli: 3–12 yıl; kadına karşı ise alt sınır 5 yıldan az olamaz.
• İşkence TCK 94/2: Sayılan mağdurlara karşı 8–15 yıl.
• Cinsel yönden taciz şeklinde işkence: TCK 94/3 uyarınca 10–15 yıl.
• Eziyet temel şekli: 2–5 yıl; kadına karşı alt sınır 2 yıl 6 aydan az olamaz.
• Eziyet TCK 96/2: Sayılan mağdur/yakınlık hâllerinde 3–8 yıl.

İşkence sonucu ağır netice doğarsa TCK 95’teki neticesi sebebiyle ağırlaşmış hâller ayrıca uygulanır. Eziyette ağır yaralanma veya ölüm sonucunda TCK 23, yaralama ve öldürme hükümleri somut kast ve nedenselliğe göre ayrıca incelenir.

Nezarethanede görev nüfuzuyla darp ve aşağılama

Görevli polislerin gözaltındaki kişiye itiraf elde etmek veya cezalandırmak amacıyla acı ve aşağılama doğuran davranışlarda bulunması TCK 94 kapsamındadır. Özel amaç ispatlanamasa da görev nüfuzunun kötüye kullanılması ve maddi unsur oluşmuşsa işkence suçu gündemdedir.

Görev dışı aile içi sistematik baskı

Kamu görevlisinin evde eşini haftalar boyunca aç bırakması, kilitlemesi ve aşağılaması görevin sağladığı nüfuz kullanılmadan gerçekleşmişse sırf memur olması nedeniyle işkence sayılmaz; TCK 96/2-b kapsamında eziyet değerlendirilir.

Özel kişinin kamu görevlisine yardım etmesi

Kamu görevlisinin işkence fiiline bilerek yardım eden özel kişi, TCK 94/4 nedeniyle kamu görevlisi gibi cezalandırılır. Bu özel iştirak hükmü, eziyet suçunda yoktur.

Delil ve Etkili Soruşturma

İşkence iddiasında nezarethane kamera kayıtları, doktor muayeneleri, giriş-çıkış ve görev çizelgeleri, araç takip verileri, kelepçe/emanet kayıtları ve tanık beyanları derhâl korunmalıdır. Muayenenin kolluk baskısından uzak ve ayrıntılı yapılması; yaraların yaşı, yeri ve anlatımla uyumunun kayda geçirilmesi önemlidir.

Eziyet dosyasında ise olayların kronolojisi, tekrar düzeni, mesajlar, sağlık kayıtları ve çevre tanıkları sistematikliği kurar. Her iki suç resen soruşturulur ve uzlaştırmaya tabi değildir.

Mersin’de İşkence veya Eziyet İddiasında Başvuru

1. Acil sağlık muayenesi talep edin; bulguların ayrıntılı yazılmasını sağlayın.
2. Kamera ve kurum kayıtlarının silinmeden korunması için savcılığa açık delil listesi sunun.
3. Fail aynı kolluk birimindeyse başvuruyu doğrudan Mersin Cumhuriyet Başsavcılığına yapın ve bağımsız delil toplama talep edin.
4. Mağduriyet aile içi şiddetle bağlantılıysa 6284 sayılı Kanun tedbirlerini ayrıca isteyin.

Eziyet ile İşkence Arasındaki Fark İçin Üç Aşamalı Test

Eziyet ile işkence arasındaki fark yalnız yapılan hareketin ne kadar ağır olduğuna bakılarak belirlenmez. Önce failin TCK anlamında kamu görevlisi olup olmadığı, sonra davranışın kamu görevinin icrasıyla bağlantısı ve son olarak fiillerin insan onuruyla bağdaşmayan bir süreç oluşturup oluşturmadığı incelenir. Bu üç aşamadan biri atlanırsa aynı olay yanlış maddeye yerleştirilebilir.

1. Fail testi: Kişi TCK m.6/1-c anlamında kamusal faaliyetin yürütülmesine atama, seçilme veya başka suretle sürekli, süreli ya da geçici katılıyor mu?
2. Görev bağlantısı testi: Kötü muamele görev sırasında mı, görev dolayısıyla mı veya görevin sağladığı yetki ve nüfuz kullanılarak mı gerçekleştirildi?
3. Fiil bütünü testi: Davranışlar bedensel/ruhsal acı veren, algılama veya irade yeteneğini etkileyen ya da aşağılayan, insan onuruyla bağdaşmayan bir bütün oluşturuyor mu?

Kamu görevlisi olmayan kişinin sistematik kötü muamelesi TCK 96 eziyet olabilir. Kamu görevlisinin tamamen özel hayatındaki ve göreviyle ilgisiz fiili de sırf unvan nedeniyle TCK 94 olmaz. Buna karşılık özel kişi, kamu görevlisinin görev bağlantılı işkence fiiline katılırsa TCK 94/4 gereğince kamu görevlisi gibi cezalandırılır.

TCK Anlamında Kamu Görevlisi Kimdir?

TCK m.6, kamu görevlisini yalnız memur kadrosunda çalışanlarla sınırlamaz. Kamusal faaliyetin yürütülmesine atama, seçilme veya herhangi bir suretle sürekli, süreli ya da geçici olarak katılan kişi ceza hukuku anlamında kamu görevlisi olabilir. Bu nedenle iş sözleşmesinin adı, kurumun bütçe türü veya bordrodaki unvan tek başına nihai değildir.

Kolluk, infaz koruma, askerî görevli veya kamu sağlık personeli tipik örneklerdir; fakat her somut olayda kişinin hangi kamusal faaliyeti yürüttüğü gösterilmelidir. Özel güvenlik, özel hastane çalışanı veya yüklenici personelin statüsü ise gördüğü işin niteliği, verilen kamu yetkisi ve özel mevzuat üzerinden ayrıca incelenir. “Devlet binasında çalışıyor” veya “üniforma giyiyor” demek tek başına yeterli değildir.

Kamu Görevlisinin Her Kötü Muamelesi İşkence midir?

Hayır. TCK 94, kamu görevlisinin görevini yaparken kişiye karşı insan onuruyla bağdaşmayan ve maddede belirtilen sonuçlara yol açan davranışlarını düzenler. Görevin sağladığı gözaltı, cezaevi, denetim, sorgu, bakım veya otorite ilişkisi işkence suçunun ayırıcı bağlamıdır.

Kamu görevlisi komşusuyla tamamen özel bir park yeri tartışmasında sistematik kötü muamelede bulunursa fiil otomatik olarak işkence olmaz. TCK 96, yaralama, tehdit veya başka suçlar olayın şartlarına göre incelenir. Buna karşılık görevli kimliğini, silahını, kurum aracını, resmî bilgiyi veya mağdur üzerindeki denetim yetkisini kullanıyorsa “özel tartışma” savunması görev bağlantısını kendiliğinden ortadan kaldırmaz.

Özel Kişi İşkence Suçundan Sorumlu Olabilir mi?

TCK 94/4, işkence suçunun işlenişine iştirak eden diğer kişilerin de kamu görevlisi gibi cezalandırılacağını düzenler. Dolayısıyla özel kişi, kamu görevlisiyle ortak suç işleme kararı içinde fiili birlikte gerçekleştirir, azmettirir veya yardım ederse sırf kamu görevlisi olmadığı için TCK 94 dışında kalmaz.

Ancak olay yerinde bulunmak, kamu görevlisini tanımak veya sonradan olayı öğrenmek tek başına iştirak değildir. Kişinin işkence fiiline yönelik ortak iradesi ve somut katkısı ispatlanmalıdır. Mağduru tutmak, kayıt cihazını kapatmak, araç sağlamak, failin çağrısıyla tehditte bulunmak veya delilleri önceden planlanan biçimde gizlemek gibi davranışlar katkının niteliğine göre değerlendirilir.

Özel kişinin kamu görevlisinden bağımsız olarak kendi amacıyla uyguladığı sistematik şiddet TCK 96 olabilir. Aynı mağdura aynı zaman diliminde farklı kişilerin davranışları varsa kimin kamu görevi bağlantılı ortak sürece katıldığı, kimin bağımsız hareket ettiği ayrıştırılmalıdır.

Emir Veren, Fiili Uygulayan ve Göz Yumanın Sorumluluğu

İşkence dosyasında bütün görevliler aynı rolü üstlenmeyebilir. Bir kişi fiili doğrudan uygularken diğeri emir verebilir, mağduru getirebilir, kapıda bekleyerek kaçışı önleyebilir veya kamerayı kapatabilir. Her davranışın faillik, azmettirme veya yardım etme bakımından niteliği iştirak hükümlerine göre belirlenir.

Salt hiyerarşik üst olmak, alt personelin her fiilinden otomatik ceza sorumluluğu doğurmaz. Üstün emir verip vermediği, olaydan haberdar olduğu, müdahale yetkisi ve somut katkısı araştırılır. Aynı şekilde görevlinin pasif kalması için neticeyi önleme konusunda özel hukukî yükümlülüğü, olayı bilmesi ve müdahale imkânı bulunmalıdır. Ceza sorumluluğu makamla değil kişi bazında fiille kurulur.

• Görev ve komuta zinciri
• Telsiz, telefon ve mesaj talimatları
• Kamera açma-kapama ve erişim kayıtları
• Mağdurun hangi görevlinin denetiminde olduğu
• Olay öncesi hazırlık ve sonrasındaki delil davranışı
• Her kişinin müdahale yetkisi ve gerçek imkânı

İşkence, Eziyet ve Kasten Yaralama Karşılaştırması

Adli rapordaki yaralanmanın hafif olması, görev bağlantılı ağır aşağılama ve ruhsal acıyı görünmez kılmaz. Tersine ağır bedensel zarar bulunması da fail ve görev bağlantısı yoksa fiili otomatik işkence yapmaz. Suç vasfı, rapor sonucu ile sınırlı olmayan bütüncül hukukî değerlendirmedir.

1. Gözaltında bilgi almak için darp ve aşağılama

Kolluk görevlisinin kamu gücü ve mağdur üzerindeki denetimi görev bağlantısını gösterir; fiil bütünü TCK 94 kapsamında incelenir.

2. Kamu görevlisinin eşine evde sistematik şiddeti

Davranış kamu göreviyle ilgisiz özel aile ilişkisi içindeyse TCK 96 ve diğer aile içi şiddet suçları değerlendirilir; sırf failin mesleği TCK 94 için yeterli değildir.

3. Görevli, kurum aracında kişisel alacağını tahsil etmek için kötü muamele ediyor

Kurum aracı ve resmî nüfuzun kullanımı görev bağlantısını güçlendirebilir; kişisel saik tek başına işkence vasfını dışlamaz.

4. Özel kişi gözaltındaki mağduru görevlilerle birlikte tutuyor

Ortak karar ve fiilî katkı ispatlanırsa TCK 94/4 uygulanabilir. Yalnız olay yerinde bulunmak yeterli değildir.

5. Amir olay yerine sonradan geliyor

Önceden emir, olay sırasındaki bilgi ve müdahale imkânı yoksa sırf hiyerarşik unvanla sorumluluk kurulamaz. Sonraki delil gizleme ayrı suçları doğurabilir.

6. Özel bakım merkezinde çalışan kişi sistematik aşağılama uyguluyor

Çalışanın TCK anlamında kamu görevlisi olup olmadığı ve gördüğü faaliyetin niteliği incelenir; statü yoksa TCK 96 gündeme gelebilir.

7. Görevli mesai dışında resmî bilgiyle mağduru buluyor

Vardiya dışı olmasına rağmen görevden elde edilen bilgi ve nüfuz kullanılmışsa görev bağlantısı somut delille tartışılır.

8. Aynı kurumda bağımsız iki tekil kavga yaşanıyor

Ortak süreç ve görev amaçlı kötü muamele yoksa olaylar ayrı yaralama veya tehdit olarak değerlendirilebilir; yalnız aynı mekân sistematik işkenceyi göstermez.

İşkence–Eziyet Ayrımında Hangi Deliller Belirleyicidir?

Fail sıfatı için atama ve görev belgesi; görev bağlantısı için nöbet, tutanak, emir, giriş-çıkış ve kurum kayıtları; fiilin kendisi için adli rapor, kamera, tanık ve mağdur beyanı birlikte toplanmalıdır. Kamera yalnız olay odasını değil, giriş, koridor, araç ve teslim noktalarını da kapsamalıdır.

Kötü muamele iddiasında adli muayene gecikmeden yapılmalı, mağdurun tüm yakınmaları ve ruhsal belirtileri kaydedilmelidir. Görünür iz yoksa başvuru reddedilmemeli; kamera, görevli listesi ve sağlık kayıtları makul hızla korunmalıdır. İstanbul Protokolü 2022, işkence ve kötü muamelenin etkili belgelenmesi için uluslararası yöntem kılavuzudur; Türk ceza maddesinin yerine geçmez fakat muayene ve soruşturma kalitesine rehberlik eder.

Suç Vasfı Baştan Yanlış Kurulursa Soruşturma Nasıl Etkilenir?

Kötü muamele iddiasının yalnız “basit yaralama” olarak kaydedilmesi; görev zinciri, kamera, kurum aracı, sorgu veya disiplin amacı gibi işkence yönünden belirleyici delillerin araştırılmamasına yol açabilir. Tersine her kamu görevlisi şikâyetini doğrudan işkence olarak kabul etmek de kanunilik ve masumiyet karinesini zedeler. Savcılık ilk aşamada alternatif nitelendirmeleri açık tutarak hem fail-görev ilişkisini hem fiilin sürecini araştırmalıdır.

CMK m.160 uyarınca Cumhuriyet savcısı maddi gerçeği araştırırken şüphelinin lehine ve aleyhine delilleri toplar. Görevli listesi, nezarethane teslimi, kamera sisteminin çalışıp çalışmadığı, adli muayene saati, müdafi görüşü ve kurum içi tutanaklar gecikmeden istenmelidir. Kamera kaydı yoksa neden bulunmadığı, saklama süresi, arıza kaydı ve kayıt sistemine kimlerin eriştiği araştırılmalıdır.

Anayasa Mahkemesi kötü muamele yasağının usul boyutunda soruşturmanın bağımsız, makul hızlı ve derinlikli olmasını arar. Bu anayasal yükümlülük, belirli kişinin mutlaka mahkûm edilmesi anlamına gelmez; olayın aydınlatılmasına elverişli bütün makul adımların atılmasını gerektirir. Sonuçta yeterli şüphe yoksa takipsizlik verilebilir, fakat karar toplanmayan belirleyici delilleri yok sayan soyut gerekçeye dayanmamalıdır.

İddianame ve hükümde rol ayrımı

Birden çok şüpheli varsa iddianamede “görevliler birlikte yaptı” gibi toplu ifade yerine her kişinin sıfatı, görev bağlantısı ve katkısı açıklanmalıdır. Mahkeme de doğrudan fiili uygulayan, emir veren, yardım eden ve yalnız sonradan öğrenen kişileri ayrı değerlendirir. Mağdurun tüm kişileri kesin teşhis edemediği durumlarda kamera, vardiya, telsiz ve giriş kayıtları kimlik tespitini destekleyebilir; belirsizlik varsayımla giderilemez.

Suç vasfı değişecekse sanığa ek savunma hakkı tanınmalı, uygulanabilecek ağır netice ve nitelikli hâller açıkça bildirilmelidir. Mağdur tarafı da fiilin yalnız bedensel yaralanma değil görev bağlantılı aşağılama ve ruhsal acı yönlerini somut delillerle ortaya koymalıdır. Böylece vasıf, failin unvanına veya rapordaki tek satıra değil dosyanın bütününe dayanır.

Görev bağlantısının ispatında olaydan önceki temas da önemlidir. Mağdurun hangi işlem nedeniyle kuruma geldiği, kimin talimatıyla bekletildiği, failin hangi resmî bilgiye eriştiği ve fiilden sonra hangi tutanağın düzenlendiği birlikte incelenir. Kötü muamele kurum dışına taşmış olsa bile başlangıcı kamusal yetkiyle kurulmuş denetim ilişkisine dayanıyorsa bu bağ gerekçeli biçimde tartışılmalıdır.

Kamu görevlisinin kişisel saik taşıması işkence vasfını otomatik dışlamaz. Görev yetkisi kişisel intikam için araç hâline getirilmiş olabilir. Tersine kurum içinde kişisel tartışma yaşanması da otomatik görev bağlantısı kurmaz. Saik, yetki, mekân ve mağdur üzerindeki fiilî denetim ayrı olgulardır.

İşkence ve Eziyet Hakkında İlgili Rehberler

• TCK 94 işkence suçu
• TCK 96 eziyet suçu
• İşkence suçunda kamu görevlisi fail şartı
• İşkence suçunda sistematiklik ve süreklilik
• İşkence iddiasında rapor ve kamera kaydı

Resmî ve Birincil Kaynaklar