Komisyoncu Ayıplı veya Hızla Bozulan Mal İçin Ne Yapmalı? Özen Borcu | TBK 534 | 2026
Kısa ve net cevap: 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.534, satılmak üzere komisyoncuya gönderilen eşya bakımından özel bir özen borcu kurar. Eşya açıkça ayıplıysa komisyoncu; vekâlet verenin taşıyıcıya karşı haklarını korumak için gereken işlemleri yapmalı, zararı tespit ettirmeli, eşyayı olabildiğince koruma altına almalı ve vekâlet vereni hemen bilgilendirmelidir. Bu görevleri ihmal ederse kendi özensizliğinden doğan zarardan sorumlu olur. Eşya kısa sürede bozulabilecek nitelikteyse komisyoncu, vekâlet vereni hemen bilgilendirmek koşuluyla eşyayı satmakla yükümlüdür.
TBK m.534 Hangi Durumları Düzenler?
TBK m.534 iki farklı riskli durumu aynı maddede düzenler. Birinci durum, satılmak üzere komisyoncuya gönderilen eşyanın teslim anında açıkça ayıplı olmasıdır. İkinci durum ise eşyanın kısa sürede bozulabilecek nitelikte bulunmasıdır. Her iki durumda da komisyoncunun pasif kalmasına izin verilmez.
Açık ayıp hâlinde kanun komisyoncunun yapacağı işleri tek tek sayar. Taşıyıcıya karşı vekâlet verenin haklarının korunması için gereken yapılmalı, zarar tespit edilmeli, eşya mümkün olduğu ölçüde korunmalı ve vekâlet verene hemen bilgi verilmelidir. Bu görevler, komisyoncunun satışı gerçekleştirmeden önce dahi doğabilir.
Kısa sürede bozulabilecek eşya bakımından ise kanun daha ileri bir sonuç öngörür. Komisyoncu yalnız koruma tedbiri almakla yetinmez; vekâlet vereni hemen bilgilendirmek şartıyla malı satmak zorundadır. Bunun amacı malın değerinin tümüyle kaybolmasını önlemektir.
Bu özel hüküm, komisyoncunun genel olarak özenli davranma yükümlülüğünü somut olaylara bağlar. Malların teslim, depolama, taşıma ve satış süreçleri günlük ticari iş görünümünde olsa da TBK m.534 belirli risklerde doğrudan hukuki görev yüklediği için işletme prosedürünün kanuna uygun kurulması gerekir.
Açık Ayıplı Eşya Ne Anlama Gelir?
TBK m.534 açıkça ayıplı eşya ifadesini kullanır. Buradaki düzenlemenin amacı, komisyoncunun teslim aldığı maldaki gözle fark edilebilir veya normal teslim kontrolünde ortaya çıkabilecek belirgin sorunu görmezden gelmemesidir. Ambalajın yırtılması, dışarıdan görülen kırılma, ıslanma, eksiklik veya taşıma sırasında belirgin biçimde oluşmuş zarar bu incelemenin konusu olabilir.
Komisyoncunun görevi uzman laboratuvar incelemesi yapmak değildir; ancak normal ticari özenle fark edilen belirgin zarar karşısında hareketsiz kalamaz. Eşyayı hiç kontrol etmeden depoya almak ve daha sonra taşıyıcıya karşı hakların kullanılmasını imkânsız hâle getirmek, m.534 bakımından risk yaratır.
Açık ayıp ile sonradan teknik incelemeyle ortaya çıkan gizli ayıp aynı değildir. TBK m.534’ün ilk fıkrası özellikle açık ayıplı gönderiyi hedefler. Gizli ayıp ortaya çıktığında ise sözleşmenin niteliği, satış ve taşıma belgeleri ile genel sorumluluk hükümleri ayrıca değerlendirilir.
Teslim anında yapılacak kayıt mümkün olduğunca objektif olmalıdır. Malın miktarı, ambalaj durumu, dıştan görülen hasar, teslim saati ve taşıma belgesindeki açıklamalar birlikte tutulmalıdır. Fotoğraf veya video kaydı yardımcı delil olabilir; fakat tutanak ve taşıma belgesine düşülen kayıtların yerini tamamen tutmaz.
Taşıyıcıya Karşı Hakların Korunması İçin Ne Yapılmalı?
TBK m.534, açık ayıp hâlinde komisyoncuya vekâlet verenin taşıyıcıya karşı haklarının korunması için gereken işlemleri yapma görevi yükler. Bu kural önemlidir; çünkü taşıma ilişkisinden doğan ihbar ve tespit işlemleri zamanında yapılmazsa hak kaybı riski ortaya çıkabilir.
Komisyoncu taşıma belgesini kontrol etmeli, teslim sırasında görülen hasarı kayıt altına almalı ve gerekiyorsa taşıyıcıya çekince bildirmelidir. Taşıma türüne göre uygulanabilecek özel kanun veya uluslararası sözleşmelerin bildirim ve zamanaşımı hükümleri ayrıca uygulanır. TBK m.534 bu özel düzenlemelerin yerine geçmez; komisyoncuya vekâlet verenin bu haklarını koruma görevi yükler.
Taşıyıcının temsilcisiyle birlikte tutanak düzenlenmesi mümkünse hasarın niteliği ve miktarı açıkça yazılmalıdır. “Hasarlı teslim” gibi genel bir ifade yerine hangi koli, paket, ürün veya parçanın ne şekilde zarar gördüğü belirlenmelidir. Sonradan uyuşmazlık çıkarsa ayrıntılı tutanak tazminat hesabının dayanağı olur.
Taşıyıcıya karşı hakların korunması ile hasarın nihai sorumlusunun belirlenmesi aynı aşama değildir. Komisyoncu ilk tedbirleri alarak delilin kaybolmasını önler; taşıma sözleşmesindeki sorumluluk ve tazminat hesabı daha sonra ayrıca değerlendirilir.
Komisyoncu Zararı Nasıl Tespit Ettirmeli?
Kanun, komisyoncunun zararı tespit ettirmesini açık görev olarak sayar. Bunun amacı, eşyanın teslim anındaki durumunun ve ekonomik kaybın sonradan tartışmalı hâle gelmesini önlemektir. Tespit yöntemi malın türüne ve zararın niteliğine uygun olmalıdır.
Ticari mallarda bağımsız ekspertiz, teknik servis kaydı, sayım tutanağı, kalite kontrol raporu veya taşıyıcıyla ortak hasar tutanağı kullanılabilir. Bozulabilir ürünlerde sıcaklık kaydı, son kullanma tarihi, soğuk zincir verisi veya depolama şartları da zararın nedeninin anlaşılmasında önem taşır.
Zarar tespitinin geciktirilmesi, özellikle malın daha sonra başka yere taşınması, kullanılması, onarılması veya imha edilmesi hâlinde delil sorununa yol açar. Komisyoncu önce delili güvence altına almalı, ardından malı koruma ve satış için gereken işlemi yürütmelidir.
Tespit masrafı vekâlet verenin yararı için gerekli biçimde yapılmışsa komisyon ilişkisindeki gider hesabında değerlendirilir. Bu nedenle ekspertiz ve saklama masraflarının faturaları ayrı dosyalanmalıdır.
Komisyoncu Malı Nasıl Koruma Altına Almalı?
TBK m.534, açık ayıplı eşyanın “olabildiğince” koruma altına alınmasını ister. Bu ifade, komisyoncunun mevcut şartlar içinde zararın büyümesini önleyecek makul ve etkili tedbirleri almasını gerektirir. Hasarlı malın yağmur altında bırakılması, güvenli depoya alınmaması veya bozulmayı artıracak koşullarda tutulması özen borcuna aykırı olabilir.
Koruma tedbiri malın özelliğine göre değişir. Elektronik ürün kuru ve güvenli alana alınmalı; gıda ürünü gerekiyorsa uygun sıcaklıkta tutulmalı; kırılabilir mal yeniden ambalajlanmalı; eksilme riski bulunan ürün sayılıp mühürlenmelidir. Tedbirin maliyeti ile malın değeri arasında makul denge kurulmalıdır.
Komisyoncu mal üzerinde değişiklik yaparken delili yok etmemelidir. Onarım, yeniden paketleme veya imha gerekiyorsa önce hasarın fotoğrafı, tutanağı ve varsa ekspertiz kaydı alınmalıdır. Vekâlet verenin karar verebileceği zaman varsa durum bildirilmeli ve talimat istenmelidir.
Koruma görevi, sigorta yaptırma görevinden farklıdır. TBK m.533’e göre sigorta talimata bağlıdır; buna karşılık m.534 kapsamındaki açık ayıplı malı koruma borcu kanundan doğar.
Vekâlet Verene Hangi Bilgiler Hemen Bildirilmelidir?
Komisyoncu açık ayıp veya hızlı bozulma riski tespit ettiğinde vekâlet vereni hemen bilgilendirmelidir. Bildirim, karar vermeye elverişli içerikte olmalıdır. Malın tanımı, zarar türü, miktarı, teslim tarihi, taşıyıcı bilgisi, alınan koruma tedbiri ve gerekiyorsa satış için mevcut zaman açıkça belirtilmelidir.
Sadece “mal hasarlı geldi” mesajı yeterli yönetim bilgisi sağlamaz. Vekâlet veren yeni talimat verecekse hangi seçeneklerin bulunduğunu bilmelidir. Ürünün geri gönderilmesi, onarımı, indirimli satışı, muhafazası veya taşıyıcıya yöneltilecek talep bakımından gereken temel veri aynı bildirimde sunulmalıdır.
Hızla bozulan eşya bakımından satış yükümlülüğü doğduğunda bildirim satıştan önce yapılması mümkün olan en erken aşamada gönderilmelidir. Kanun satış borcunu vekâlet vereni hemen bilgilendirme koşuluna bağlar. Komisyoncu bu koşulu işletme prosedüründe ayrı bir acil durum bildirimi olarak düzenlemelidir.
Hızla Bozulan Malda Komisyoncu Satmak Zorunda mı?
Evet. TBK m.534 ikinci fıkra, satılmak üzere gönderilen eşyanın kısa sürede bozulabilecek nitelikte olması hâlinde komisyoncunun vekâlet vereni hemen bilgilendirmek koşuluyla eşyayı satmakla yükümlü olduğunu düzenler.
Bu hüküm, malın değerinin bekleme nedeniyle yok olmasını önler. Komisyoncunun sırf yeni talimat gelmediği gerekçesiyle hızla bozulan malı değersizleşene kadar bekletmesi kanunun amacıyla bağdaşmaz. Ancak satış kararı verilirken malın gerçekten kısa sürede bozulabilecek nitelikte olduğuna ilişkin kayıt tutulmalıdır.
Bozulma riski gıda, çiçek, canlı ürün, belirli kimyasal madde veya depolama ömrü çok kısa başka ürünlerde ortaya çıkabilir. Ürünün teknik özellikleri, üretici saklama talimatı, sıcaklık kayıtları ve teslim tarihi bu niteliğin ispatında kullanılabilir.
Satış sonrasında gerçekleşen fiyat, alıcı, miktar ve masraflar vekâlet verene açıkça bildirilmelidir. Acil satış yetkisi, hesap verme borcunu ortadan kaldırmaz.
Komisyoncu Özen Borcuna Uymazsa Ne Olur?
TBK m.534, açık ayıplı eşya bakımından komisyoncunun gereken işlemleri yapmaması hâlinde, özensizliğinden doğan zarardan sorumlu olacağını açıkça düzenler. Sorumluluk değerlendirilirken hangi görevin yerine getirilmediği ve bunun hangi zarara yol açtığı somutlaştırılmalıdır.
Taşıyıcıya süresinde çekince verilmemesi nedeniyle tazminat hakkının zayıflaması, hasarlı malın korunmaması nedeniyle zararın büyümesi, zarar tespitinin yapılmaması nedeniyle delilin kaybolması veya gerekli bildirimin gecikmesi bu incelemenin konusu olabilir.
Zararın tamamının otomatik olarak komisyoncuya yüklenmesi doğru değildir. Komisyoncunun ihlaliyle talep edilen zarar arasında nedensellik kurulmalıdır. Mal zaten teslimden önce tamamen değersiz hâle gelmişse, komisyoncunun sonraki davranışının hangi ek zararı oluşturduğu ayrı hesaplanır.
Taraflar sözleşmede süreç ayrıntılarını düzenleyebilir; ancak komisyoncunun kanuni özen yükümlülüğünü fiilen anlamsız hâle getiren bir kayıt uyuşmazlıkta ayrıca geçerlilik denetimine konu olur. En güvenli yöntem, m.534 görevlerini sözleşmeye operasyonel adımlar hâlinde aktarmaktır.
TBK 534 İçin Hangi Belgeler Saklanmalı?
Teslim tutanağı ve taşıma belgesi başlangıç belgesidir. Malın teslim tarih ve saati, koli veya parça sayısı, ambalaj durumu ve dıştan görülen hasar açık yazılmalıdır. Taşıyıcı temsilcisinin imzası alınabiliyorsa kayıt güçlenir.
Fotoğraf, video, ekspertiz raporu, teknik servis kaydı, sıcaklık veya nem verisi, depo giriş belgesi ve yeniden ambalajlama kaydı zararın tespiti ve koruma tedbirinin ispatı için kullanılabilir. Vekâlet verene gönderilen bildirim ve verdiği yeni talimat aynı dosyada tutulmalıdır.
Hızlı bozulma nedeniyle satış yapılmışsa satış faturası, fiyat araştırması, alıcı bilgisi, ödeme kaydı ve satışın aciliyetini gösteren ürün verileri saklanmalıdır. Böylece komisyoncu satışın keyfi değil m.534 kapsamındaki koruma amacıyla yapıldığını gösterebilir.
Giderler ayrı kalemler hâlinde belgelendirilmelidir. Ekspertiz, depo, taşıma, yeniden ambalajlama ve acil satış giderlerinin hangisinin vekâlet veren hesabına yazıldığı hesap ekstresinde görünmelidir.
Komisyon Sözleşmesine Özen Borcu Nasıl Yazılmalı?
Sözleşmede teslim kontrolü için sorumlu kişi, kontrol süresi ve kullanılacak tutanak formu belirlenmelidir. Açık ayıp tespitinde taşıyıcıya bildirim, ekspertiz, fotoğraf ve koruma tedbiri için izlenecek sıra yazılmalıdır.
Hızla bozulan mal kategorileri mümkünse ek listede gösterilmeli; depolama şartı, son satış süresi ve acil satış bildirim kanalı belirlenmelidir. Vekâlet verenin acil durum iletişim kişisi ve yedek yetkilisi yazılmalıdır.
Komisyoncunun yaptığı koruma giderlerinin hangi belgelerle hesaba geçirileceği, hangi tutarın üstündeki harcama için ön onay gerektiği ve acil durumda onay beklenmeden yapılabilecek zorunlu harcamalar ayrı düzenlenebilir.
Bu yöntem, m.534’ün soyut özen standardını günlük işletme prosedürüne dönüştürür. Komisyoncu ne yapacağını, vekâlet veren hangi kaydı alacağını ve uyuşmazlıkta hangi belgenin sunulacağını baştan bilir.
Site İçinde İlgili Rehberler
- Alım satım komisyonculuğu – TBK 532
- Komisyoncunun bildirme ve sigortalama borcu – TBK 533
- Belirlenen fiyata aykırı işlem – TBK 535
Resmî Kaynaklar
Sık Sorulan Sorular
1. Komisyoncu teslim aldığı malı kontrol etmek zorunda mı?
TBK m.534 açıkça ayıplı eşya hâlinde komisyoncuya belirli koruma ve tespit görevleri yüklediğinden, normal teslim kontrolünde fark edilecek belirgin zararın görmezden gelinmesi kanuni yükümlülükle bağdaşmaz.
2. Açık ayıp görülürse ilk yapılacak işlem nedir?
Taşıyıcıya karşı hakların korunması için gereken kayıt ve bildirim yapılmalı, zarar tespit edilmeli, eşya korunmalı ve vekâlet verene hemen bilgi verilmelidir.
3. Komisyoncu ekspertiz yaptırmak zorunda mı?
Kanun zararın tespit ettirilmesini ister. Uygun tespit yöntemi malın ve hasarın niteliğine göre seçilir.
4. Sigorta yoksa komisyoncu sorumlu olur mu?
Sigorta borcu TBK m.533’e göre talimata bağlıdır. Ancak sigorta olmaması, m.534 kapsamındaki özen ve koruma görevlerini kaldırmaz.
5. Hızla bozulan mal satılabilir mi?
TBK m.534’e göre komisyoncu, vekâlet vereni hemen bilgilendirmek koşuluyla kısa sürede bozulabilecek malı satmakla yükümlüdür.
6. Vekâlet verenden cevap gelmezse bozulan mal bekletilir mi?
Hayır. Madde hızla bozulabilecek mal için bildirim koşuluyla satış yükümlülüğü kurar; malın değersizleşmesini bekleme sonucu öngörmez.
7. Komisyoncu taşıma hasarından her durumda sorumlu mu?
Hayır. Taşıma hasarının asıl sorumlusu başka kişi olabilir. Komisyoncunun m.534 kapsamındaki sorumluluğu kendi özen borcu ihlaliyle doğan zarara ilişkindir.
8. Hasarlı malın fotoğrafı yeterli mi?
Fotoğraf yararlı delildir; teslim ve hasar tutanağı, taşıma belgesi ve gerektiğinde ekspertizle birlikte kullanılması daha güçlü kayıt oluşturur.
9. Koruma masrafları kimin hesabına yazılır?
Vekâlet verenin yararı için gerekli yapılan giderler TBK m.538 kapsamında ayrıca değerlendirilir ve belgelendirilmelidir.
10. TBK 534 yalnız satılmak üzere gönderilen mala mı uygulanır?
Maddenin özel düzenlemesi satılmak üzere komisyoncuya gönderilen eşya bakımındandır.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
