Sözleşmedeki Koşulu Ölen Tarafın Mirasçısı Yerine Getirebilir mi? TBK 174

Sözleşmedeki koşul, ölen tarafın bizzat yerine getirmesi gereken bir davranış değilse mirasçısı onun yerine geçebilir. Türk Borçlar Kanunu’nun 174. maddesi bu sonucu açıkça düzenler. Ölüm, koşulun kendiliğinden gerçekleşmesi anlamına gelmez. Mirasçı, kişisel davranış zorunluluğu bulunmayan koşulun yerine getirilmesinde ölen tarafın yerini alır; koşulun içeriği ve sözleşmenin diğer geçerlilik şartları korunur.

İnceleme üç ayrı soruya dayanır: Sözleşme ölümden sonra devam ediyor mu, koşuldaki davranış mutlaka ölen kişiye mi bağlı ve işlemi yapacak mirasçı tereke bakımından yetkili mi? Bu sorular yanıtlanmadan yalnız mirasçılık belgesine dayanılarak koşulun tamamlandığı söylenemez. TBK 174, bütün sözleşmeleri ölümden sonra devam ettiren veya her mirasçıya tek başına tasarruf yetkisi veren genel bir hüküm değildir.

TBK 174 hangi koşulu düzenler?

TBK 170, sözleşmenin hüküm ifade etmesini gerçekleşip gerçekleşmeyeceği bilinmeyen bir olguya bağlayan geciktirici koşulu düzenler. TBK 173 ise sona ermesi belirsiz bir olgunun gerçekleşmesine bırakılan sözleşmedeki bozucu koşulu ele alır. TBK 174, bu düzenlemelerden sonra, koşulun yerine getirilmesinde ölen tarafın yerini kimin alabileceğine ilişkin ortak kuralı getirir.

Her sözleşme yükümlülüğü koşul değildir. Ödeme borcu, teslim borcu, onay kaydı, süre ve sözleşmenin etkisinin bağlandığı belirsiz olay birbirinden ayrılmalıdır. TBK 19 uyarınca sözleşmenin yorumunda tarafların gerçek ve ortak iradesi esas alınır. Metinde koşul kelimesinin kullanılması, kaydın hukuki niteliğini tek başına belirlemez. Önce hangi olayın hangi sözleşme sonucuna bağlandığı saptanır.

Koşul bir davranışa bağlıysa o davranışın kim tarafından yapılmasının amaçlandığı incelenir. TBK 174’ün mirasçıya tanıdığı imkân, bizzat yerine getirilmesi gerekmeyen davranış içindir. Sözleşmenin metni, amacı ve davranışın niteliği birlikte okunur. Kişinin adı sözleşmede yer aldığı için bütün yükümlülükler kişisel sayılmaz; mirasçı bulunduğu için de kişisel nitelik ortadan kalkmaz.

Ölüm koşulu gerçekleşmiş hâle getirir mi?

Hayır. TBK 174, ölüm olayına koşulun gerçekleşmiş sayılması sonucunu bağlamaz. Hüküm, kişisel davranış zorunluluğu bulunmayan durumda mirasçının ölen tarafın yerine geçmesine izin verir. Koşul için aranan işlem, belge veya davranış hâlâ yerine getirilmelidir. Ölüm kaydı, bu davranışın tamamlandığını gösteren belgenin yerine kullanılamaz.

Geciktirici koşulda TBK 170’in sözleşmenin hüküm doğurmasına ilişkin düzeni korunur. Taraflar başka türlü kararlaştırmamışsa sözleşme koşul gerçekleştiği andan başlayarak hüküm ifade eder. Mirasçının sonradan tamamladığı davranışın tarihi, mirasbırakanın ölüm tarihiyle aynılaştırılmaz. Ölüm, mirasçılık ve koşulun gerçekleşmesi dosyada ayrı olaylar olarak gösterilir.

Bozucu koşulda da TBK 173’ün sonucu esas alınır. Koşul gerçekleşince sözleşmenin hükümleri sona erer; aksi kararlaştırılmadıkça veya işin niteliğinden anlaşılmadıkça bu sona erme geçmişe etkili olmaz. Mirasçının davranışıyla koşulun gerçekleşmesi, geçmişteki bütün işlemlerin otomatik biçimde hükümsüzleştiği şeklinde açıklanamaz.

Bizzat yapılması gereken davranış nasıl belirlenir?

Kişisel davranış zorunluluğunun dayanağı açık gösterilmelidir. Tarafın özel becerisi, kişisel kararı veya şahsına özgü niteliği sözleşme bakımından esas alınmışsa, mirasçının aynı sonuca yönelik başka davranışı özdeş kabul edilmez. İnceleme, mirasçının ekonomik olarak aynı bedeli sağlayıp sağlamadığıyla sınırlanmaz. Tarafların hangi davranışı koşul yaptıkları belirleyicidir.

Sözleşmede davranışın kimin tarafından yapılacağı açıkça düzenlenmişse bu kayıt okunur. Kayıt belirsizse TBK 19 çerçevesinde gerçek ve ortak irade araştırılır. Ön görüşmeler, sözleşme ekleri ve tarafların açıklamaları bu kapsamda değerlendirilir. Mirasçının sonradan yaptığı tek taraflı açıklama, kurulmuş sözleşmenin koşulunu kendiliğinden değiştirmez.

TBK 174’ün şartı bulunmadığında, kişisel davranışı mirasçının yapması yeterli sayılmaz. Bunun sözleşmenin tamamı üzerindeki sonucu ise koşulun türü, gerçekleşme imkânı ve sözleşmenin diğer hükümleri incelenerek belirlenir. Maddede bulunmayan bir otomatik sonuç, yalnız ölümden hareketle üretilmez. Özellikle kişisel davranış koşuluyla sözleşmenin ölüm nedeniyle sona ermesi ayrı hukuki sorunlardır.

Önce sözleşmenin ölümden sonra devam ettiği doğrulanır

Mirasçının koşulu yerine getirmesinden söz etmek için, işlem yapılacak sözleşmenin hukuki durumu belirlenmelidir. TBK 174 her sözleşme türüne ait özel sona erme hükmünü kaldırmaz. Ölümle sona ermiş sözleşmeyi, yalnız bu maddeye dayanarak bütün hükümleriyle sürdürmek doğru değildir. Koşul incelemesinden önce sözleşmenin türü ve özel kanun hükmü kontrol edilir.

TBK 486, yüklenicinin kişisel özellikleri göz önünde tutularak yapılan eser sözleşmesinin onun ölümüyle kendiliğinden sona ermesini düzenler. Kanundaki kişisel özellik şartı yok sayılarak bütün eser sözleşmelerinin ölümle sona erdiği de söylenemez. Özel hükmün uygulanması, sözleşmenin o kişi esas alınarak yapılmış olmasına bağlıdır.

Aynı madde, iş sahibinin tamamlanan kısımdan yararlanabilmesi hâlinde bu kısmı kabul etmesini ve karşılığını vermesini öngörür. Böyle bir sözleşmenin tasfiyesindeki bedel sorunu, TBK 174 uyarınca koşulu mirasçının tamamlamasından farklıdır. Tamamlanan bölüm, sözleşmenin devamı ve yeni bir edim üstlenilmesi birbirine karıştırılmadan değerlendirilir.

Vekâlet sözleşmesinde ölümün özel sonucu

TBK 513’e göre sözleşmeden veya işin niteliğinden aksi anlaşılmadıkça vekâlet, vekilin ya da vekâlet verenin ölümüyle kendiliğinden sona erer. Bu nedenle vekâlet ilişkisindeki bir koşulu incelerken, önce bu özel hükmün sözleşmeye etkisi belirlenir. Vekâlet sözleşmesinin kapsamı, vekil ile vekâlet veren arasındaki ilişkinin hukuki temelini açıklar.

TBK 513’ün ikinci fıkrası ayrıca menfaatlerin tehlikeye düşmesini önleyen devam yükümlülüğünü düzenler. Vekâletin sona ermesi vekâlet verenin menfaatlerini tehlikeye düşürüyorsa, kanunda belirtilen kişiler işleri görebilecek duruma gelinceye kadar ifaya devam edilir. Bu geçiş yükümlülüğü, sözleşmenin bütün koşullarının mirasçılar eliyle süresiz olarak devam ettiği anlamına gelmez.

Dosyada sözleşmenin olağan devamı ile sona erme sonrası gerekli geçiş işlemi ayrılmalıdır. Hangi hükme dayanıldığı belirtilmeden yalnız mirasçı sıfatıyla işlem yapmak yetki sorununu çözmez. TBK 174’teki koşulu yerine getirme imkânı da sözleşmenin ve temsil ilişkisinin güncel durumundan bağımsız okunamaz.

Mirasçılık sıfatı ve belge neyi gösterir?

TMK 575 uyarınca miras ölümle açılır. TMK 599’a göre mirasçılar mirası ölümle bir bütün olarak kanun gereğince kazanırlar; kanundaki ayrık durumlar saklı kalmak üzere malvarlığı hakları doğrudan geçer ve borçlardan kişisel sorumluluk doğar. Bu genel intikal düzeni, kişiye sıkı biçimde bağlı her davranışın da mirasçı tarafından yapılabileceğini göstermez.

TMK 598’de düzenlenen mirasçılık belgesi, mirasçılık sıfatının ortaya konulmasını sağlar. TBK 174 bakımından belgeyi sunan kişinin gerçekten mirasçı olup olmadığı önemlidir. Ancak mirasçılık belgesi, sözleşme koşulunun kişisel olmadığını veya gerçekleştiğini ayrıca hükme bağlamaz. Sıfatı gösteren belge ile koşulun tamamlandığını gösteren belge farklı işlev görür.

Mirasçılık belgesinin geçersizliği her zaman ileri sürülebilir. Bu nedenle belgede yer alan kişiler ve paylar, sonradan değişmiş bir hukuki durum varsa güncel kayıtlarla birlikte incelenir. Belge düzenlenme tarihiyle mirasın açıldığı tarih birbirine karıştırılmaz. Ölümden sonra belgenin alınması, kanuni intikal tarihini ileri taşımaz.

Birden fazla mirasçı varsa biri tek başına davranabilir mi?

TMK 640, birden fazla mirasçı bulunması hâlinde paylaşmaya kadar terekedeki bütün hak ve borçları kapsayan miras ortaklığı oluştuğunu düzenler. Mirasçılar terekeye elbirliğiyle sahip olur. Sözleşme veya kanundan doğan temsil ya da yönetim yetkisi saklı kalmak üzere, terekeye ait haklar üzerinde birlikte tasarruf edilir.

TBK 174’te mirasçı kelimesinin kullanılması, her mirasçıya terekenin tamamı hakkında tek başına karar verme yetkisi tanımaz. Koşul için gereken davranış bir tasarruf işlemi içeriyorsa TMK 640’taki yetki düzeni dikkate alınır. İşlemin yalnız maddi bir davranış mı, hak üzerinde tasarruf mu, yoksa koruma istemi mi olduğu ayrıca belirlenir.

Miras ortaklığında tek başına işlem yapılması bu ayrımı açıklar. Koşulu tamamlamak amacıyla imzalanacak belgenin bütün mirasçıları bağladığı, sadece imza sahibinin mirasçı olmasına dayanılarak kabul edilmez. Temsil yetkisi kullanılıyorsa dayanağı ve kapsamı işlem belgesinde gösterilir.

Koruma istemi ile tasarruf yetkisi ayrılır

TMK 640, mirasçılardan her birine tereke haklarının korunmasını isteme imkânı tanır ve sağlanan korumadan bütün mirasçıların yararlanacağını belirtir. Bu düzenleme, tereke hakkını korumakla onun üzerinde tek başına tasarruf etmenin aynı yetki olmadığını gösterir. Koşul beklenirken hakkın korunması için yapılan başvuru, koşulun bizzat tamamlandığı anlamına da gelmez.

Mirasçılardan birinin istemi üzerine sulh mahkemesi, paylaşmaya kadar miras ortaklığına temsilci atayabilir. Miras ortaklığına temsilci atanması, ortaklığın işlem yapma düzenine ilişkin ayrı bir konudur. Temsilci atanması koşulun içeriğini değiştirmez; atanmış kişinin hangi işlemleri yapabileceği yetki kapsamıyla birlikte incelenir.

Koşul için belirlenen süre ölümle yeniden başlar mı?

TBK 174, ölüm hâlinde mirasçıya yeni bir kanuni tamamlama süresi vermez. Koşula bağlı tarih veya dönem varsa sözleşmenin ilgili kaydı incelenir. Mirasçılık belgesinin alınması, tarafların ölümden haberdar olması ve koşulun yerine getirilmesi için tanınan süre ayrı olaylardır. Bunlardan biri kendiliğinden diğerinin başlangıç tarihi yerine geçirilemez.

Sürenin değiştirilmesi kararlaştırılacaksa bu, koşulu eski içeriğiyle tamamlamaktan ayrı bir sözleşme değişikliğidir. Kanunen yazılı şekle bağlı sözleşmelerde değişikliğin şekli bakımından TBK 13 gözetilir; kanundaki tamamlayıcı yan hüküm ayrımı korunur. Mirasçının tek taraflı olarak yeni tarih bildirmesi, karşı tarafın bağlı olduğu süreyi otomatik değiştirmez.

Koşulu yerine getirmek ile borcu ifa etmek

TBK 83, alacaklının borcun bizzat borçlu tarafından ifasında menfaati bulunmadıkça şahsen ifa zorunluluğu olmadığını düzenler. TBK 174 ise ölen tarafın koşuldaki davranışını mirasçının yerine getirmesine ilişkindir. Birincisi borcun ifasını, ikincisi koşula bağlanmış davranışta kişinin yerini almayı ele alır. İki madde aynı soru için birbirinin yerine yazılmaz.

Sözleşmede mirasçı tarafından yapılan ödeme veya teslimin hangi işlevi olduğu açıkça gösterilmelidir. Bir işlem mevcut borcu sona erdiren ifa niteliğinde olabilir; başka bir kayıt sözleşmenin hüküm doğurmasını belirleyen koşula ilişkindir. İşlemin adı değil, tarafların bağladığı hukuki sonuç değerlendirilir. Koşulun gerçekleşmesiyle bütün borçların aynı anda ifa edildiği kabul edilmez.

Tereke borcundan sorumluluk ayrı değerlendirilir

TMK 641, mirasçıların tereke borçlarından müteselsilen sorumlu olduğunu düzenler. Bu sorumluluk, koşulu kimin yerine getirebileceği veya tereke hakkı üzerinde kimin tasarruf edebileceği sorusunu tek başına çözmez. Borcun dış ilişkide istenebilmesi ile miras ortaklığının kendi hakları üzerinde işlem yapması farklı konulardır.

Mirasçının koşuldaki davranışı yerine getirmesi, belgede bulunmayan bağımsız kişisel borcu üstlendiği anlamına otomatik olarak gelmez. Buna karşılık yeni bir sözleşme veya ayrıca borç üstlenme açıklaması varsa bunun kendi hükümleri incelenir. Eski koşulun tamamlanması ile yeni yükümlülük kurulması, imzalanan belgede birbirinden anlaşılmalıdır.

Mirası ret hakkı sürerken yapılan işlemler

TMK 605, yasal ve atanmış mirasçıların mirası reddedebileceğini düzenler. TBK 174’teki yerine geçme imkânı, mirasın reddine ilişkin kuralları kaldırmaz. İşlem yapacak kişinin mirasçılık durumu ve ret konusu belirlenmelidir. Mirası reddetmiş kişinin sırf önceki mirasçılık belgesine dayanarak tereke adına işlem yapması doğru bir yetki incelemesi oluşturmaz.

TMK 610, ret süresi dolmadan tereke işlemlerine kanunda belirtilen biçimde karışılmasının ret hakkına etkisini düzenler. Olağan yönetim ve işlerin yürütülmesi için gerekli olan dışındaki işler, tereke malını gizleme veya kendine mal etme ayrı değerlendirilir. Zamanaşımı ya da hak düşümünü önlemek için dava veya takip yapılmasının ret hakkını kaldırmayacağı ise maddede açıkça belirtilmiştir. Koşul için yapılan işlem, bu ayrımlar gözetilerek nitelenir.

Vasiyetnamedeki koşul aynı hükme mi bağlıdır?

Mirasbırakanın sağlığında taraf olduğu sözleşmedeki koşulla vasiyetnamesine koyduğu koşul farklı başlangıç noktalarına sahiptir. TBK 174, sözleşme tarafının ölümü üzerine mirasçının onun yerine geçmesini düzenler. TMK 515 ise mirasbırakanın ölüme bağlı tasarruflarını koşullara veya yüklemelere bağlamasını ele alır. Bir metinde mirasçı kelimesi bulunması bu iki kurumu aynılaştırmaz.

Vasiyette koşul ve yüklemenin yerine getirilmesi ölüme bağlı tasarrufun kendi düzenini açıklar. Önce belgenin yaşayanlar arasında sözleşme mi, ölüme bağlı tasarruf mu olduğu belirlenmelidir. Vasiyetnamedeki görevin yerine getirilmemesine ait sonuçlar, doğrudan TBK 174’e taşınmaz.

Koşulun gerçekleştiği hangi belgelerle gösterilir?

HMK 190 ve 194 uyarınca hakkın dayandığı somut olaylar ve bunları gösteren deliller açıkça ilişkilendirilir. Sözleşmenin koşul metni, ölüm kaydı, mirasçılık belgesi, gerekli temsil belgeleri ve davranışın tamamlandığını gösteren kayıt ayrı sunulur. Böylece mirasçının sıfatı, yetkisi ve fiilen yapılan işlem birbirinden denetlenir.

HMK 199 kapsamındaki belge niteliği, elektronik yazışmanın veya başka kaydın tek başına bütün uyuşmazlığı çözdüğü anlamına gelmez. Belgenin hangi olguyu gösterdiği belirtilmelidir. Mirasçılık belgesi koşulun tamamlandığını; koşula ilişkin teslim kaydı da bütün mirasçıların temsil edildiğini kendiliğinden kanıtlamaz. Farklı ispat konuları aynı belgeye yüklenmez.

Koşul dürüstlüğe aykırı biçimde engellenmiş veya sağlanmışsa TBK 175’in ayrı şartları incelenir. Hukuka veya ahlaka aykırı davranışı sağlama amacıyla konulan koşulda TBK 176 gözetilir. Mirasçının yerine geçmesi, geçersiz işlem veya yasak koşul sorununu ortadan kaldırmaz. Her sonuç kendi kanuni dayanağıyla açıklanmalıdır.

Sık sorulan sorular

Resmî kaynaklar

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu: 13, 19, 83, 170, 173–176, 486 ve 513. maddeler. 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu: 515, 575, 598–599, 605, 610 ve 640–641. maddeler. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu: 190, 194 ve 199. maddeler. Güncel resmî kanun hükümleri Adalet Bakanlığı Mevzuat Bilgi Sisteminden kontrol edilmiştir.

İstanbul ve Mersin ofisleri

Sorunuzu iletin

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →