Mersin Şirket Yetkilisinin Dolandırıcılık Suçunda Şahsi Sorumluluğu

Şirket müdürü veya ortağı olmak, şirketin her işlemi nedeniyle ceza sorumluluğu doğurmaz. TCK m.20 başkasının fiilinden cezalandırmayı yasaklar; m.21 suçun kanuni unsurlarının bilerek ve istenerek gerçekleştirilmesini arar. Dolandırıcılıkta sözleşme ihlalinden önce, hileyle aldatılan kişinin zarara yol açan tasarrufu ve bu fiille bağlantılı kişisel katkı ortaya konulmalıdır. Ticaret sicili, kişinin sıfatını gösterir; hileyi ve kastı tek başına kanıtlamaz.

Ödenmeyen ticari borç hangi koşulda dolandırıcılık incelemesine girer?

TCK m.157 bakımından araştırılan olgu yalnız paranın geri verilmemesi değildir. Hileli davranışın ne olduğu, kimin bu davranış nedeniyle aldandığı, aldanmanın hangi ödeme veya mal teslimini doğurduğu ve haksız yararın kime geçtiği belirlenir. Teslimin gecikmesi, nakit sıkışıklığı veya alacağın tahsil edilememesi tek başına bu unsurları karşılamaz. Ceza şikâyeti, şirket borcunun yöneticiden tahsili için otomatik bir araç değildir.

Sözleşme kurulurken sunulan kapasite, stok, ruhsat, teminat veya temsil belgesi hakkında sahtelik iddiası varsa belgeyi kimin hazırladığı ve kullandığı araştırılır. Gerçek olmayan bilginin ödeme kararına etkisi ayrıca gösterilir. Sonradan ortaya çıkan ticari başarısızlıkla başlangıçtaki aldatma karıştırılmaz. Buna karşılık sözleşme veya fatura bulunması, ondan önceki hileyi kendiliğinden ortadan kaldırmaz; hukuki belge de aldatıcı düzenin parçası olarak kullanılmışsa içeriği incelenir.

Sonraki para hareketi, önceki kastın yerine geçmez

Şirket hesabından yöneticinin hesabına transfer, işlem nedeni ve dayanak belgeyle birlikte değerlendirilir. Ücret, avans, borç ödemesi veya açıklamasız çıkış aynı kabul edilmez. Bir ödemenin kişisel hesaba gitmesi önemli bir araştırma verisidir; fakat tek başına sözleşme kurulurken dolandırıcılık kastı bulunduğunu kesinleştirmez. Ödeme öncesi yazışmalarla sonraki kullanım arasındaki bağlantı kurulmalıdır.

TCK m.158/1-h yalnız sicildeki müdürle sınırlı değildir

Bu bent, tacir veya şirket yöneticisi olan ya da şirket adına hareket eden kişilerin ticari faaliyetleri sırasında işledikleri dolandırıcılığı; ayrıca kooperatif yöneticilerinin kooperatif faaliyeti kapsamındaki fiillerini düzenler. Şirket adına hareket eden kişiyle şirket yöneticisi aynı kavram değildir. Bir kimsenin sicilde müdür görünmemesi, fiilen şirket adına yürüttüğü hileli işlemin araştırılmasını engellemez.

Önce dolandırıcılığın temel unsurları, sonra failin bentteki sıfatı ve ticari faaliyet bağlantısı saptanır. Şirket yöneticisinin her özel yaşam işlemi sırf mesleki unvanı nedeniyle bu bent kapsamına sokulmaz. Şirket adına hareket ettiğini iddia eden kişinin gerçekten böyle bir ilişkisi bulunup bulunmadığı, temsil ve fiilî faaliyet kayıtlarıyla araştırılır. Sahte bir kurumsal kimlik kullanılması ile mevcut şirket adına yürütülen gerçek temsil ilişkisi ayrı açıklanır.

Yalnız m.158/1-h bakımından kanuni ceza üç yıldan on yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezasıdır. Aynı olayda bilişim sisteminin araç olarak kullanıldığı m.158/1-f gibi başka bir nitelikli hâl de gerçekleşmişse onun özel yaptırım kuralları ayrıca dikkate alınır. Şirket dosyası olduğu gerekçesiyle bütün bentlerin veya bütün cezaların birlikte uygulanacağı söylenemez.

İmzayı atan, talimatı veren ve parayı kullanan kişi ayrı ayrı değerlendirilir

TCK m.37, suçun kanuni tanımındaki fiili birlikte gerçekleştirenlerin faillik sorumluluğunu; m.38 azmettirmeyi; m.39 yardım etmeyi düzenler. Hileli belgeyi kimin hazırladığı, müşteriye kimin sunduğu, gerçeğe aykırı açıklamayı kimin yaptığı ve ödemeyi kimin yönlendirdiği bu ayrımın maddi temelidir. Ortaklık oranı veya hiyerarşik üstlük, bu fiillerin yerine yazılamaz.

Bir yöneticinin görevi gereği sözleşme imzalamasıyla, belgenin gerçeğe aykırı olduğunu bilerek aldatmaya katılması aynı şey değildir. Bilgi ve irade, olay tarihindeki yazışma, toplantı, talimat ve işlem kayıtlarıyla değerlendirilir. Şirket çalışanının sadece teknik bir ödeme işlemi yapması da hangi amaçla ve hangi bilgiyle hareket ettiği belirlenmeden suç ortaklığı olarak kabul edilmez. TCK m.40’taki bağlılık ve kişisel sorumluluk kuralları her katılan bakımından uygulanır.

Sadece hesap erişimi sağlama için özel indirim

7589 sayılı Kanunla getirilen TCK m.158/4, dolandırıcılığa iştirakin haksız menfaat amacıyla ödeme aracını veya hesabın kullanımını sağlayan zorunlu bilgi ya da araçları başkasına verme fiiliyle sınırlı kalmasını düzenler. Koşulları varsa ceza yarı oranında indirilir. Hileli pazarlama, müşteriyle aldatıcı görüşmeler ve para yönetimine daha geniş katılım, sadece hesap kullandırma fiiliyle aynı değildir. Unvanın şirket müdürü olması bu özel koşulu ne otomatik kurar ne de tek başına ortadan kaldırır.

Görev dönemi, temsil sınırı ve işlem tarihi nasıl eşleştirilir?

İncelemeye şirketin bugünkü yönetici listesiyle değil, isnat edilen fiilin gerçekleştiği tarihteki kayıtlarıyla başlanır. Atama, istifa, azil, yetki değişikliği ve bunların tescil belgeleri dosyaya alınır. Bu belgeler hukuki temsil durumunu açıklar; fiilî işlem katkısı için banka ve iletişim kayıtları da incelenir. Sonradan müdür olmak, önceki yöneticinin işlediği iddia edilen fiilin ceza sorumluluğunu devralmak değildir.

Şirket içi görev dağılımı, ceza sorumluluğundan topluca muafiyet belgesi değildir. Bir kişiye verilen yetki başka kişinin bilerek yaptığı katkıyı ortadan kaldırmaz. Tersine, yalnız muhasebe veya personel görevi bulunan kişinin satıştaki her bilgiyi bildiği varsayılmaz. Her kişinin eriştiği bilgi ile gerçekleştirdiği işlem ayrı gösterilir.

Kurumsal e-postanın görünen göndereni de tek başına yeterli değildir. Ortak kullanılan hesap, vekâleten gönderim veya sonradan değiştirilen kayıt iddiası varsa özgün ileti ve sistem kayıtları incelenir. CMK m.134 kapsamındaki adli cihaz incelemesiyle şirketin kendisinin sunduğu belge farklı elde edilme süreçleridir. Hukuka uygunluk, kaynağın doğrulanması ve bütünlük birlikte değerlendirilir.

Tüzel kişiye hapis cezası verilmez; güvenlik tedbirinin ayrı koşulları vardır

TCK m.20/2, tüzel kişiler hakkında ceza yaptırımı uygulanamayacağını belirtir; kanunda öngörülen güvenlik tedbirlerini saklı tutar. Dolandırıcılık suretiyle yararına haksız menfaat sağlanan tüzel kişiler bakımından TCK m.169 bu tedbirlere özel olarak yer verir. Bu sonuç, yöneticinin yerine şirketin sanık olarak hapse veya adli para cezasına mahkûm edilmesi değildir.

TCK m.60/1’deki izin iptali için kamu kurumunun verdiği izne dayalı özel hukuk tüzel kişisi, organ veya temsilcinin iştiraki, iznin verdiği yetkinin kötüye kullanılması, tüzel kişi yararına kasıtlı suç ve mahkûmiyet koşulları birlikte aranır. Her şirketin ticaret siciline kayıtlı olması, bu şartların tamamının gerçekleştiği anlamına gelmez. Müsadere m.60/2, ölçüsüz sonuçların değerlendirilmesi m.60/3 çerçevesinde ele alınır.

Soruşturmada şirket yönetimine kayyım atanması, malvarlığına el koyma ve hüküm sonunda güvenlik tedbiri farklı kurumlardır. TCK m.60, şirketin bütün kayıtlarını isteme veya herhangi bir aşamada kayyım atama yetkisinin kaynağı değildir. Her koruma tedbiri kendi usul hükmüne, kapsamına ve kararına dayanmalıdır. Şirketin borcunun bulunması bu tedbirlerin otomatik olarak uygulanmasını sağlamaz.

Şikâyette ve savunmada hangi hususlar ayrı yazılır?

Suçtan zarar gören, sözleşme tarafını ve ödeme yaptığı şirketi belirttikten sonra şikâyet ettiği gerçek kişinin somut fiilini açıklar. Bütün ortakları yalnız ortak oldukları için aynı cümleyle suçlamak yerine her kişiyle ilgili belge gösterilir. Kimliği bilinmeyen işlem yapan için tespit talebi yazılır. CMK m.160/2 gereğince savcılık yalnız aleyhe değil lehe delilleri de toplar; başlangıçta bildirilen tek yönlü anlatımla yetinilmez.

Yönetici savunmasında olay tarihindeki görev, ilgili bilgiye erişim, imza veya onay ve paranın kullanımındaki rol açıklanır. Borcun kabul edilmesi ile suçun kabul edilmesi ayrı konulardır. Gerçek bir borca ilişkin ödeme planı sunmak, başlangıç hilesinin varlığını kendiliğinden ispatlamaz. Buna karşılık gerçek dışı belge oluşturularak sonradan savunma kurulamaz; özgün kayıtlar korunur.

Zararın giderilmesi TCK m.168 kapsamında kendi zaman ve pişmanlık koşullarıyla değerlendirilir. Şirketin yaptığı ödemenin hangi kişinin iradesini yansıttığı ve hangi zararı karşıladığı açıklanmalıdır. Şikâyetten vazgeçme, nitelikli dolandırıcılık soruşturmasını kendiliğinden bitiren genel bir yol değildir. Ticari alacağın tahsili, ceza sorumluluğu ve etkin pişmanlık talepleri ayrı takip edilir.

Başvurunun yapılması için ilk görüşmede belge hazırlığı; kayıt incelemesi için işletme defteri ve e-postalara el koyma; soruşturma kapatılmışsa takipsizlik kararına itiraz rehberleri birlikte kullanılmalıdır.

Hukuki dayanaklar

TCK m.20-21, 37-40, 60, 157-158, 168-169; CMK m.134, 158, 160-161 ve 217; 7589 sayılı Kanun m.13 ve geçici m.1/6-7. Suç tarihi ile kesinleşme ve infaz aşaması, lehe kanun ve geçiş incelemesinde ayrı dikkate alınır.