Pazarlamacılık Sözleşmesi: Ücret ve Komisyon | TBK 448–460

Kısa ve net cevap

Pazarlamacılık sözleşmesi, ticari işletmenin dışında ve işveren hesabına sürekli satış aracılığı yapılmasını konu alan özel bir hizmet sözleşmesidir. Türk Borçlar Kanunu’nun 448–460. maddeleri; pazarlamacının temsil yetkisini, ücretini, müşteri çevresini, komisyonunu, harcamalarını ve sözleşme sonundaki haklarını düzenler. Komisyon karşılığında çalışmak, gerekli iş giderlerinin çalışana yüklenmesine izin vermez. İşverenin müşteriden tahsil edemediği alacağı pazarlamacıya otomatik olarak ödeten sözleşme kaydı da geçerli değildir. Kanunda açıkça belirtilen istisnalar kendi şartları içinde uygulanır.

Uyuşmazlığın çözümünde önce fiilî çalışma biçimi belirlenir; ardından bölge tahsisi, komisyon hesabı, siparişlerin iletilme tarihleri ve gider belgeleri ayrı ayrı incelenir. Bu yazının konusu, genel satış primi uygulaması değil, TBK 448 kapsamındaki pazarlamacılık ilişkisidir.

1. Pazarlamacılık sözleşmesi hangi çalışmaları kapsar?

TBK 448, işverenin ticari işletmesinin dışında yürütülen sürekli bir aracılık faaliyetini esas alır. Çalışan, işveren hesabına müşteri ziyaretleri yapar; satış veya başka işlemlerin kurulmasına aracılık eder. İşlemi bizzat yapma yetkisi ise yazılı anlaşmaya dayanır. Bu nedenle yalnızca kartvizitte “pazarlama uzmanı”, “satış temsilcisi” veya “bölge sorumlusu” yazması hukuki nitelendirmeyi tamamlamaz.

İncelemede çalışanın kimin hesabına hareket ettiği, faaliyetini işletme dışında yürütüp yürütmediği, işin sürekliliği ve karşılığında ücret alıp almadığı belirlenmelidir. Görev tanımı ile fiilî uygulama birlikte değerlendirilir. Sadece tek bir satış için verilen aracılık görevi ile sürekli saha çalışması aynı sözleşme modeli değildir. İşletme içindeki reklam, içerik veya kampanya yönetimi de sırf pazarlama adı taşıdığı için bu özel hükümlere girmez.

Bu ayrım, alacağın hesabını doğrudan etkiler. Genel bir performans primi ile TBK 455’te düzenlenen münhasır bölge komisyonu aynı hukuki temele dayanmaz. İşyerinin lojistik alanında faaliyet göstermesi de tek başına pazarlamacılık sözleşmesi bulunduğunu göstermez. Genel prim uyuşmazlıkları için lojistik çalışanının prim ve komisyon alacağı başlıklı yazı ayrıca incelenebilir.

Uygulama yöntemi: Dosyanın ilk sayfasında unvan yerine gerçek görev, işveren, faaliyet yeri, çalışma dönemi ve ücret sistemi yazılmalıdır. Böylece uyuşmazlık daha başlangıçta yanlış bir sözleşme türünün içine yerleştirilmez.

2. Sözleşmede hangi kayıtlar bulunmalı, pazarlamacının yetkisi nedir?

TBK 449; süre, sona erme koşulları, pazarlamacının yetkileri, ücret ve gider ödeme düzeninin sözleşmede belirlenmesini öngörür. Taraflardan birinin yerleşim yerinin yurt dışında olması hâlinde uygulanacak hukuk ve yetkili mahkeme de düzenleme konusudur. Bu başlıklardaki eksiklikler, kanun hükümleri ve alışılmış hizmet koşullarıyla tamamlanır. Dolayısıyla bu madde, her sözleşme unsurundaki eksikliği bütün ilişkinin geçersizliği sonucuna bağlamaz.

Bununla birlikte kanunun özel olarak yazılı anlaşma aradığı konular birbirinden ayrılmalıdır. İşlemi işveren adına bizzat kurma yetkisi, komisyon ağırlıklı ücret sistemi ve müşterinin borcuna ilişkin sınırlı garanti gibi düzenlemelerin kendilerine özgü şartları vardır. “Sözleşmemiz sözlü olduğu için hiçbir hakkımız yok” yaklaşımı da “sözlü onay bütün özel şartları karşılar” yaklaşımı da doğru değildir.

TBK 450 ve 452 uyarınca pazarlamacı, haklı bir ayrılma sebebi bulunmadıkça ziyaret talimatına uyar; siparişleri gecikmeden işverene iletir ve müşteri çevresindeki önemli gelişmeleri bildirir. İşverenin izni olmadan kendi hesabına veya üçüncü kişi hesabına işlem yapamaz. İşlem yapma yetkisi bulunan çalışan da fiyatı ve diğer koşulları işverenin rızası dışında değiştiremez.

Tahsilat yetkisi özellikle ayrıca kontrol edilmelidir. Satış sözleşmesi kurmaya yetkili olmak, müşteriden para toplamaya veya ödeme tarihini değiştirmeye tek başına yetmez; TBK 452 özel yetki arar. Yetki belgesi, tahsilat makbuzu ve şirketin bildirdiği ödeme kanalları birbiriyle uyumlu olmalıdır. Sadakat yükümlülüğünün genel çerçevesi için TBK 396 kapsamında işçinin sadakat borcu yazısına bakılabilir.

3. Pazarlamacının ücreti ve komisyonu nasıl belirlenir?

TBK 454 bakımından ücret, belirli bir tutardan veya belirli tutara eklenen komisyondan oluşur. Ücretin tamamını ya da önemli bölümünü komisyona bağlayan anlaşmanın geçerliliği için yazılı olması ve komisyonun çalışmanın uygun karşılığını oluşturması gerekir. Sadece sözleşmeye bir yüzde yazılması bu ikinci koşulun yerine geçtiği anlamına gelmez. Çalışmanın kapsamı, satış imkânı, tahsis edilen müşteri grubu ve uygulanan hesap sistemi birlikte değerlendirilir.

Deneme süresi bakımından aynı madde iki aylık üst sınır getirir. Deneme dönemindeki ücret düzenlemesi, çalışmanın karşılıksız hâle getirilmesi veya hizmet ilişkisindeki emredici ücret korumalarının kaldırılması için kullanılamaz. Deneme şartı, süresi ve ücret hesabı iş ilişkisinin diğer kayıtlarından ayrıştırılmalıdır.

TBK 455, komisyon hesabında münhasır yetki ile paylaşılan yetki arasında temel bir ayrım yapar. Belirli bölge veya müşteri çevresi yalnızca bir pazarlamacıya bırakılmışsa, o alandaki işveren işlemleri de komisyon hesabına girer. Yetki başkalarıyla paylaşılıyorsa çalışanın bizzat yaptığı veya aracılık ettiği işlemler esas alınır. Bu nedenle sadece “satışı kimin sisteme girdiği” üzerinden hesap yapılması yeterli değildir.

Komisyon ödeme zamanı geldiğinde işlem değeri kesinleşmemişse kanun, önce alışılmış en düşük değer üzerinden ödeme yapılmasını; kalan kısmın ise en geç işin yerine getirilmesinde ödenmesini düzenler. Değerin henüz kesin olmaması, komisyonun süresiz bekletilmesini haklı kılan genel bir gerekçe değildir.

Hesap cetvelinde işlem numarası, müşteri, sipariş tarihi, kapsam, komisyon oranı, hesap tabanı, ödeme tarihi ve yapılan ödeme ayrı sütunlarda tutulmalıdır. Brüt satış, net satış, iade ve iskonto kalemlerinin hangisinin esas alındığı da açıkça belirtilmelidir. Bu cetvel hukuki değerlendirmenin yerine geçmez; tartışmanın hangi işlem veya hesap kalemi üzerinde olduğunu görünür kılar.

4. İşveren aynı bölgeye başka pazarlamacı atayabilir mi?

TBK 453 uyarınca belirli bölge veya müşteri çevresi için yetki verilmiş ve aksine yazılı anlaşma yapılmamışsa, işveren aynı alanı başka bir pazarlamacıya açamaz. Ancak kendi adına doğrudan işlem yapabilir. İşverenin doğrudan satış yapabilmesi ile bu satıştan komisyon ödenip ödenmeyeceği farklı meselelerdir. İkinci mesele TBK 455’teki münhasır yetki kuralıyla çözülür.

Bu nedenle bölge tahsis belgesi yalnızca şehir adından oluşmamalıdır. Kapsamdaki müşteriler, satış kanalları, mevcut müşteriler ve sonradan eklenen hesaplar kayıt altına alınmalıdır. Bir müşterinin merkezinin başka şehirde, teslim yerinin bölgede bulunması gibi bağlantılarda hangi işlemin hangi tahsise girdiği sözleşme ve fiilî çalışma kayıtlarından belirlenir. Şirket içi muhasebe kodu tek başına sözleşmedeki hak alanını değiştirmez.

Bölge veya müşteri çevresi hükmünü değiştirmeyi gerektiren bir sebep varsa TBK 453 işverene özel bir değişiklik yetkisi tanır. Bununla birlikte pazarlamacının tazminat ve haklı nedenle sona erdirme hakları saklıdır. Bu hüküm, müşteri portföyünün her durumda gerekçesiz ve karşılıksız biçimde daraltılabileceği anlamına gelmez. Önceki ve sonraki müşteri listeleri ile değişikliğin tarihi, gerekçesi ve komisyona etkisi birlikte dosyalanmalıdır.

5. Müşterinin ödemediği borç pazarlamacıdan istenebilir mi?

TBK 451’in temel kuralı hayırdır. Müşterinin ödeme yapmamasını veya diğer edimlerini yerine getirmemesini pazarlamacıya yükleyen garanti anlaşmaları kesin hükümsüzdür. Müşteri alacağının tahsil masraflarını çalışana yükleyen kayıt da aynı yasak kapsamındadır. Müşteri riskinin işverenin ticari alacağından çıkarılıp doğrudan personel borcuna dönüştürülmesi, yalnızca bir sözleşme imzasıyla geçerli hâle gelmez.

Kanundaki ilk istisna, pazarlamacının kendi müşteri çevresiyle yaptığı işlemlere ilişkindir. Burada yazılı üstlenme, uygun bir ek komisyon ve her işlem için işverenin zararının dörtte birini aşmayan sorumluluk sınırı birlikte aranır. Bu şartlar sırayla denetlenmelidir. Genel satış komisyonunun bulunması, ayrıca aranan uygun ek komisyonun kararlaştırıldığını kendiliğinden göstermez.

İkinci istisna sigorta sözleşmelerine aracılık eden pazarlamacılar içindir. Ödenmeyen primin tahsili amacıyla dava veya icra takibine başvurulursa, bu amaçla yapılan giderlerin en fazla yarısının karşılanması yazılı biçimde üstlenilebilir. Bu düzenleme, prim borcunun yarısının pazarlamacıdan istenmesine izin veren bir hüküm değildir. Sınırlandırılan kalem tahsil için yapılan dava veya takip masrafıdır.

Garanti yasağı ile çalışanın kendi kusurlu davranışı nedeniyle sorumluluğu da karıştırılmamalıdır. Yetkisiz işlem, gerçeğe aykırı rapor veya talimata aykırı hareket iddiası, kendi hukuki şartları ve delilleriyle incelenir. TBK 400’deki kusura dayanan işçi sorumluluğu, müşterinin sırf ödeme yapmamasından doğan otomatik garantiyle aynı şey değildir. Ayrıca komisyonun doğumu ve işlem ifa edilmediğinde durumu, TBK 404 ve pazarlamacılığın özel hükümleri birlikte değerlendirilerek belirlenir.

6. Yol, konaklama ve araç giderleri komisyona dâhil edilebilir mi?

TBK 457, harcamaların sabit ücrete veya komisyona tamamen ya da kısmen dâhil edilmesini geçersiz sayar. Bu nedenle “yüksek komisyon verildiği için bütün saha masrafları çalışana aittir” kaydıyla gider ödeme borcu ortadan kaldırılamaz. Ücret emeğin karşılığıdır; gerekli iş giderinin iadesi farklı bir alacak kalemidir.

Özel düzenlemenin tamamlanmasında TBK 414–416 ve 469 önem taşır. İşin gerektirdiği harcamalar ve işyeri dışındaki çalışmada zorunlu geçim giderleri işverence karşılanır. Yazılı bir gider düzenlemesinde günlük, haftalık veya aylık götürü ödeme öngörülmesi mümkündür; ancak götürü ödeme zorunlu harcamaları karşılamalıdır. Gerçek iş giderini karşılayan ayrı masraf ödemesi ile gideri maaşın içine gizlemek aynı uygulama değildir.

İşverenle anlaşarak kullanılan taşıtın işletme ve olağan bakım giderleri, iş için kullanım oranında değerlendirilir. Çalışanın kendi motorlu aracını anlaşmayla işte kullanması hâlinde TBK 415; ilgili vergi, zorunlu mali sorumluluk sigortası primi ve uygun yıpranma karşılığını da hizmette kullanım ölçüsünde düzenler. Kişisel kullanım ile iş kullanımı ayrılmadan bütün araç giderlerinin tek kalemde yazılması sağlıklı bir hesap oluşturmaz.

Gider dosyasında tarih, ziyaret edilen müşteri, görev bağlantısı, harcama belgesi ve ödenen avans bulunmalıdır. Düzenli masraf yapan çalışana TBK 416 kapsamında en az ayda bir uygun avans verilmesi gerekir. Aynı anda birden fazla işveren hesabına faaliyet varsa, TBK 457 uyarınca aksi yazılı olarak düzenlenmedikçe harcamalara eşit katılma kuralı uygulanır. Tek bir iş seyahatinin bedeli birden fazla kez tahsil edilecek şekilde çoğaltılamaz.

7. Pazarlama faaliyetinin engellenmesi ücret hakkını nasıl etkiler?

TBK 456 için iki koşul birlikte aranır: Pazarlamacının kendi kusuru olmadan pazarlama işini yürütememesi ve bu durumda da kanun veya sözleşme gereğince ücret ödenmesinin gerekmesi. Her satış düşüşü bu hükümdeki imkânsızlıkla aynı değildir. İşin yürütülememesinin sebebi, süresi ve ücret ödeme dayanağı önce belirlenmelidir.

Koşullar gerçekleştiğinde hesap, sabit ücret ile komisyon kaybı nedeniyle uygun tazminat üzerinden yapılır. Komisyon ücretin beşte birinden azsa, komisyon kaybı için tazminat ödenmeyeceği yazılı olarak kararlaştırılabilir. Yazılı istisna bulunmadan yalnızca komisyonun düşük olduğu ileri sürülerek kayıp kaleminin tamamı dışlanamaz.

Çalışan faaliyeti yürütemediği hâlde ücretinin tamamını alıyorsa, işverenin istemi üzerine işletmede yapabileceği ve kendisinden beklenebilecek işleri yerine getirmekle yükümlüdür. Önceki komisyon dönemleri, müşteri ziyaretlerinin durduğu tarihler ve işverenin verdiği alternatif görevler bu değerlendirmede ayrı kayıtlar olarak tutulmalıdır.

8. Fesih sonrasında bekleyen siparişler ve komisyon ne olur?

TBK 460, sözleşmenin sona ermesini bütün komisyonların silinmesi sebebi saymaz. Pazarlamacının yaptığı veya aracılık ettiği işlemler ile sözleşme bitmeden işverene ilettiği siparişler, kabul ve yerine getirme zamanının sonradan gelmesi gerekçesiyle hesap dışında bırakılamaz. Bu nedenle siparişin müşteriden alındığı tarih kadar işverene hangi tarihte ulaştığı da önem taşır.

Fesih günü açık sipariş listesi hazırlanmalı; her kayıtta iletilme zamanı, kabul durumu, teslim ve ödeme aşaması gösterilmelidir. TBK 460’ın sona ermeye ilişkin koruması, TBK 404’teki komisyonun doğumu ve işlem ifa edilmediğinde uygulanacak kurallardan bağımsız, her müşteri talebine koşulsuz ödeme vaadi olarak okunmamalıdır. Sırf teslimin işten ayrılmadan sonra yapılması ile işlemin hiç kurulmamış olması birbirinden farklıdır.

TBK 459’daki iki aylık özel fesih süresi de bütün pazarlamacılar için tek tip bildirim süresi değildir. Komisyonun sabit ücretin en az beşte birini oluşturması, önemli mevsimlik dalgalanmalardan etkilenmesi ve maddede açıklanan çalışma sürekliliği ile fesih dönemi koşulları birlikte değerlendirilir. Bu maddedeki oran sabit ücret üzerinden kurulmuştur; TBK 456’daki ücret oranıyla karıştırılmamalıdır.

Sözleşme sonunda örnekler, modeller, fiyat tarifeleri, müşteri kayıtları ve diğer belgeler iade sürecine alınır. TBK 458 belirli alacaklar için hapis hakkı tanımakla birlikte araç ve taşıma belgeleri, fiyat tarifeleri, müşteri kayıtları ve diğer belgelerin alıkonulmasını yasaklar. Kanuni güvence hakkı, müşteri veri tabanını ödeme baskısı amacıyla elde tutma veya tahsil edilmiş parayı kişisel harcamada kullanma yetkisi değildir. İade tutanağı ile alacak hesabı birbirinden ayrı hazırlanmalıdır.

9. Ücret ve komisyon uyuşmazlığı için hangi belgeler hazırlanmalı?

İlk grup belge ilişkinin hukuki temelini gösterir: Sözleşme, ekleri, görev tanımı, müşteri veya bölge tahsisi, ücret değişiklikleri ve temsil yetkisi. İkinci grup satış sürecini gösterir: Sipariş iletileri, kabul kayıtları, faturalar, teslim kayıtları, iptaller ve iadeler. Üçüncü grup ise hesap ve ödeme belgeleridir: Komisyon cetvelleri, bordrolar, banka hareketleri, masraf formları ve avans mahsupları.

HMK 190 ve 194 bakımından hangi olaydan hangi hakkın çıkarıldığı ve hangi belgenin o olayı ispatladığı somutlaştırılmalıdır. Sadece çok sayıda yazışma sunmak yerine, her alacak döneminin dayanağı gösterilmelidir. Komisyon oranının hangi belgeye dayandığı, hangi satışa uygulandığı ve işverenin ne kadar ödeme yaptığı birbirini takip eden bir hesap zinciri oluşturmalıdır.

Elektronik yazışma ve müşteri yönetim sistemi kayıtları HMK 199 kapsamında belge niteliğindedir. Ancak her ekran görüntüsü kendiliğinden kesin delil değildir. Kaydın kaynağı, bütünlüğü, tarihi, aidiyeti ve ilgili işlemi gerçekten gösterip göstermediği incelenir. Hukuka aykırı elde edilen deliller bakımından HMK 189/2’deki yasak ayrıca geçerlidir. İşten ayrıldıktan sonra kapatılmış hesaba yetkisiz erişmek, delil toplama yöntemi olarak benimsenmemelidir.

TBK 404’ün hesap verme ve inceleme hükümleri, komisyonun dayanak kayıtları için önemlidir. Hesabı tutma yükümlülüğü sözleşmeyle çalışana verilmemişse işverenin dönemsel yazılı hesap yükümlülüğü bulunmaktadır. Personel dosyasının düzeni yönünden işçi özlük dosyası ve belge düzeni yazısı da tamamlayıcıdır. Belge düzeni ile verilerin hukuka uygun tutulması birlikte ele alınmalıdır.

10. Arabuluculuk, görevli mahkeme ve zamanaşımı

Pazarlamacılık ilişkisi, Türk Borçlar Kanunu’nun hizmet sözleşmeleri bölümünde düzenlenir. 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.5/1-a, bu bölümdeki sözleşmelere tabi çalışanlarla işverenler arasındaki iş ilişkisinden doğan hukuk uyuşmazlıklarını iş mahkemelerinin görev alanına alır. İşverenin ticaret şirketi olması, bu ücret alacağı davasını tek başına ticaret mahkemesinin görevi hâline getirmez.

İşçi veya işveren alacağı ve tazminatına ilişkin dava öncesinde 7036 m.3/1 uyarınca arabulucuya başvurulması gerekir. Başvuruda sabit ücret, komisyon ve masraf talepleri ayrı başlıklarla; ilgili dönemleriyle belirtilmelidir. Uzlaşma sağlanamazsa son tutanak ve hesap belgeleriyle dava süreci değerlendirilir. Görüşmelerdeki gizlilik hakkında arabuluculukta gizlilik kuralı yazısı ayrıca yol gösterir.

Ücret ve dönemsel ücret niteliğindeki komisyon alacakları bakımından TBK 147/1 beş yıllık zamanaşımı öngörür; başlangıç TBK 149 uyarınca her alacağın muacceliyetine göre belirlenir. Bütün alacakların işten ayrılma günü doğduğu varsayımıyla tek başlangıç tarihi kullanılamaz. Masraf ve farklı tazminat kalemleri de yalnızca aynı dosyada ileri sürüldüğü için otomatik olarak aynı süreye tabi tutulmamalıdır.

7036 m.3/17 gereğince arabuluculuk bürosuna başvurudan son tutanağın düzenlenmesine kadar zamanaşımı durur ve hak düşürücü süre işlemez. Bu durma etkisi ile TBK 154’teki kesilme nedenleri birbirinden farklıdır. Tek başına ödeme ihtarnamesi göndermek, kanunda sayılan bir kesilme nedeni değildir. Bu nedenle süre takvimi ihtar, arabuluculuk ve dava tarihleri ayrı gösterilerek hazırlanmalıdır.

11. Mersin bağlantılı pazarlamacılık dosyalarında inceleme

Mersin’de yürütülen saha çalışmasına ilişkin dosyada bölgenin hangi ilçe veya müşteri grubunu kapsadığı, işverenin merkezinin nerede olduğu ve fiilî ziyaret düzeni öncelikle ortaya konulmalıdır. Aynı çalışanın farklı şehirlerde müşteri ziyaret etmesi, bütün işlemleri tek bir bölge tahsisi içinde değerlendirmeyi kendiliğinden haklı kılmaz. Bölge listesi ile gerçek satış kayıtları birlikte okunmalıdır.

7036 m.6 kapsamında yetkili mahkeme belirlenirken davalının dava tarihindeki yerleşim yeri ile işin veya işlemin yapıldığı yer bağlantısı dikkate alınır. Bir yazıda Mersin adının geçmesi ya da avukatın Mersin’de bulunması, uyuşmazlık bakımından tek başına mahkeme yetkisi oluşturmaz. Türkiye’nin farklı yerlerindeki dosyalar Mersin’den takip edilebilse de başvuru yeri kanuni yetki kurallarına göre seçilir.

Dosya incelemesinin çıktısı, genel bir “prim ödenmedi” anlatımı yerine dönem ve işlem bazlı alacak tablosu olmalıdır. Sözleşme niteliği, bölge koruması, komisyon hakkı, müşteri garantisi, masraf iadesi ve fesih sonrasındaki siparişler ayrı değerlendirildiğinde, arabuluculuk talebi ile dava dilekçesinin dayanakları birbirine uygun hazırlanır.

Sık sorulan sorular

Kanun dayanakları ve resmî kaynaklar

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu – Adalet Bakanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi: Pazarlamacılık için m.448–460; tamamlayıcı hizmet hükümleri için m.400, 404, 414–416 ve 469; süreler için m.147, 149 ve 154. İlgili hükümlerin kabul edilen metni ayrıca TBMM’nin resmî kanun metninden okunabilir.

7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu – Adalet Bakanlığı PDF: Dava şartı arabuluculuk m.3/1, sürelerin durması m.3/17, görev m.5 ve yetki m.6. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu – TBMM: Hukuka aykırı delil m.189/2, ispat yükü m.190, somutlaştırma m.194 ve belge m.199.

TBMM bağlantıları kanunların kabul edilen metinlerini gösterir. İşlem veya uyuşmazlık tarihine uygulanacak metin belirlenirken sonraki değişiklikler ve yürürlük hükümleri ayrıca kontrol edilmelidir. Bu yazı kişisel dosya incelemesi yerine geçmez; sözleşme ve işlem belgeleri görülmeden kişiye özgü alacak miktarı veya dava sonucu belirlenemez.