İş Sağlığı ve Güvenliğinde Risklerden Korunma İlkeleri Nelerdir? 6331 m.5 | 2026

6331 m.5 Neden Önemlidir?

İş sağlığı ve güvenliğinde yalnızca “bir tedbir alınmış olması” yeterli değildir; alınan tedbirin risk yönetimi hiyerarşisine uygun olması gerekir. 6331 m.5, işverenin hangi tür tedbiri önce düşünmesi gerektiğini emredici ilkelerle gösterir. Bu nedenle bir iş kazası veya meslek hastalığı incelemesinde yalnızca koruyucu ekipman verilip verilmediği değil, daha etkili teknik veya organizasyonel tedbirlerin mümkün olup olmadığı da değerlendirilir.

Madde 5, Kanunun 4. maddesindeki genel işveren yükümlülüğünün uygulama yöntemidir. İşveren m.4 uyarınca sağlık ve güvenliği sağlamakla yükümlüdür; m.5 ise bu yükümlülüğü yerine getirirken önleme yöntemlerini hangi mantıkla seçmesi gerektiğini belirler. Risk değerlendirmesi de bu ilkelerden bağımsız değildir. 6331 m.10 kapsamında belirlenen riskler, m.5’teki koruma hiyerarşisine göre kontrol altına alınmalıdır.

Örneğin gürültülü bir makinede çalışanlara kulak koruyucu verilmesi gerekli olabilir. Ancak makinenin daha sessiz modelle değiştirilmesi, kaynağın kabin içine alınması veya ses yalıtımı yapılması mümkünken yalnızca kulaklık verilmesi m.5’in “kaynağında mücadele” ve “toplu korunmaya öncelik” yaklaşımını karşılamaz.

1. Risklerden Kaçınmak Ne Demektir?

Risklerden kaçınma, tehlikeli faaliyetin hiç yapılmaması veya risk doğuran unsurun süreçten çıkarılmasıdır. Kontrol hiyerarşisinin en etkili aşamasıdır. Bir işlemin aynı sonucu daha güvenli yöntemle verebilmesi halinde yüksek riskli yöntemde ısrar edilmemelidir.

Yüksekte çalışma örneğinde, montaj işlemi zeminde tamamlanıp parçanın bütün halinde kaldırılması mümkünse çalışanın uzun süre yüksekte çalışmasının önüne geçilebilir. Kimyasal temizlikte tehlikeli solvent kullanımına ihtiyaç yoksa işlem su bazlı veya mekanik yöntemle yapılabilir. Ağır yük elle taşınmak zorunda değilse mekanik kaldırma ekipmanı kullanılabilir. Bu örneklerde amaç riski yönetmekten önce riski doğuran işi ortadan kaldırmaktır.

Riskten kaçınmanın uygulanabilirliği işin teknik gereği ile birlikte değerlendirilir. Ancak maliyet veya alışkanlık tek başına daha güvenli bir yöntemin reddedilmesini haklı hale getirmez. İşveren, uygulanabilir daha güvenli seçeneği araştırmak ve kararını işyerinin gerçek risklerine göre vermek zorundadır.

2. Kaçınılması Mümkün Olmayan Riskleri Analiz Etmek

Bir risk tamamen ortadan kaldırılamıyorsa ikinci adım riskin bilimsel ve sistematik biçimde analiz edilmesidir. Risk değerlendirmesinde tehlikenin ortaya çıkma olasılığı, doğurabileceği zararın ağırlığı, maruz kalabilecek kişi sayısı, maruziyet süresi ve mevcut kontrol tedbirlerinin yeterliliği dikkate alınır.

Analiz yalnızca masa başında hazırlanan puan tablosu değildir. Gerekli durumlarda ortam ölçümleri, teknik kontroller, çalışan görüşleri, ramak kala kayıtları, geçmiş kaza verileri, sağlık gözetimi sonuçları ve üretici talimatları incelenir. Gürültü için ölçüm, kimyasal için maruziyet değerlendirmesi, kaldırma ekipmanı için periyodik kontrol, elektrik için tesisat ve topraklama incelemesi gerekebilir.

Risk analizi bir defalık değildir. İşyerinin taşınması, ekipmanın değişmesi, yeni kimyasal kullanılması, üretim yönteminin değişmesi, iş kazası meydana gelmesi veya yeni bir tehlikenin ortaya çıkması değerlendirmeyi etkiler. Riskin niteliği değiştiğinde kontrol tedbiri de yeniden ele alınmalıdır.

3. Risklerle Kaynağında Mücadele Etmek

Kaynağında mücadele, riskin çalışanla temas ettiği son noktada değil tehlikenin doğduğu yerde kontrol edilmesidir. Bu ilke iş sağlığı ve güvenliğinin temelidir. Makinedeki hareketli parçanın koruyucu içine alınması, tozun lokal emiş sistemiyle oluştuğu noktada çekilmesi, gürültü kaynağının izole edilmesi ve otomasyonla tehlikeli bölgeye insan girişinin azaltılması kaynağa yönelik tedbirlerdir.

Risk kaynağında kontrol edildiğinde aynı anda çok sayıda çalışan korunur ve insan hatasına bağımlılık azalır. Kişisel koruyucu donanım ise doğru seçilmesi, doğru takılması, bakımının yapılması ve kesintisiz kullanılması şartına bağlıdır. Bu nedenle kaynağa yönelik mühendislik tedbirleri mümkün olduğunda daha üst sırada yer alır.

Bir kaynak atölyesinde yalnızca kaynakçıya maske verilmesi yeterli değildir. Kaynak dumanının etkin havalandırma ile uzaklaştırılması, yanıcı maddelerin ortamdan çıkarılması, paravanla diğer çalışanların ışın maruziyetinin önlenmesi ve yangın riskinin yönetilmesi gerekir. Kişisel ekipman bu sistemin tamamlayıcısıdır.

4. İşi Kişiye Uygun Hale Getirmek

6331 m.5, işyerlerinin, iş ekipmanlarının, çalışma şekli ve üretim metotlarının seçiminde işi çalışanlara uygun hale getirme ilkesini benimser. Özellikle monoton çalışma ve önceden belirlenmiş üretim temposunun sağlık ve güvenlik üzerindeki olumsuz etkileri önlenmeli veya en aza indirilmelidir.

Ergonomi bu ilkenin görünür alanıdır. Çalışma tezgahının yüksekliği, ekran konumu, tekrarlayan hareket, yük kaldırma sıklığı, vardiya düzeni ve dinlenme ihtiyacı çalışanın fiziksel ve psikososyal kapasitesiyle uyumlu olmalıdır. İşin tasarımı insanın sınırlarını görmezden gelemez.

Bu ilke, “çalışan işe uyum sağlar” anlayışının tersidir. İşveren, makul teknik ve organizasyonel düzenlemelerle işi insana uygun hale getirir. Genç, yaşlı, engelli, gebe veya emziren çalışanlar gibi özel politika gerektiren gruplar bakımından risk değerlendirmesi ayrıca kişisel koşulları gözetmelidir.

5. Teknik Gelişmelere Uyum Sağlamak

İşveren, yıllar önce yeterli kabul edilen tedbiri süresiz biçimde kullanamaz. Daha güvenli ekipman, otomatik koruma sistemi, daha etkili sensör, daha düşük emisyonlu teknoloji veya uzaktan kontrol imkânı yaygınlaştığında işyerindeki tedbirlerin yeterliliği yeniden değerlendirilmelidir.

Teknik gelişmelere uyum, her yeni cihazın satın alınması anlamına gelmez; mevcut riskin teknik olarak daha güvenli yöntemle makul biçimde kontrol edilip edilemediğinin sürekli değerlendirilmesi anlamına gelir. Eski makinede koruyucunun olmaması, “makine böyle üretildi” gerekçesiyle kabul edilemez. Uygun koruyucunun sonradan takılması, ekipmanın modernize edilmesi veya güvenli ekipmanla değiştirilmesi gerekebilir.

Dijital izleme sistemleri de bu kapsamdadır. Gaz ölçüm sensörü, forklift yaya algılama sistemi, enerji izolasyon kilitleri veya makine emniyet röleleri gibi teknolojiler riskin niteliğine göre değerlendirilir. Teknoloji, eğitimin yerini tutmaz; ancak insan hatasına karşı ek güvenlik katmanı sağlar.

6. Tehlikeli Olanı Daha Az Tehlikeli Olanla Değiştirmek

İkame ilkesi özellikle kimyasal maddeler, üretim yöntemleri ve ekipman seçiminde önemlidir. Kanun, tehlikeli olanın tehlikesiz veya daha az tehlikeli olanla değiştirilmesini ister. Kanserojen bir madde yerine daha düşük riskli alternatif mevcutsa teknik ve işletmesel koşullar değerlendirilerek ikame öncelikli olmalıdır.

İkame yalnızca kimyasal değişimi değildir. Yüksek gürültülü makine yerine düşük gürültülü ekipman, açık bıçaklı kesim yerine korumalı otomatik sistem, elle taşıma yerine mekanik taşıma veya yanıcı çözücü yerine daha güvenli temizleme yöntemi ikame örnekleridir.

Yeni seçeneğin kendi riskleri de değerlendirilmelidir. Bir tehlikeyi ortadan kaldırırken daha büyük başka bir risk oluşturulmamalıdır. Bu nedenle ikame kararı risk değerlendirmesiyle birlikte alınır ve değişiklik sonrası yeni risk değerlendirmesi yapılır.

7. Tutarlı ve Genel Bir Önleme Politikası Oluşturmak

İSG, birbirinden kopuk kontrol listelerinin toplamı değildir. 6331 m.5; teknoloji, iş organizasyonu, çalışma şartları, sosyal ilişkiler ve çalışma ortamıyla ilgili faktörlerin etkilerini kapsayan tutarlı ve genel bir önleme politikası geliştirilmesini ister.

Üretim hedefi ile güvenlik kuralı çelişiyorsa, çalışan güvenli olmayan davranışa fiilen zorlanıyorsa veya bakım için yeterli süre verilmiyorsa teknik tedbirler tek başına yeterli olmaz. Güvenli çalışma organizasyonu, vardiya planı, yetki sınırları, bakım programı, satın alma kriterleri ve yöneticilerin performans değerlendirmesi aynı güvenlik politikasının parçaları olmalıdır.

Taşeron çalışanların işyerindeki risklerden haberdar edilmesi, farklı işverenlerin aynı sahadaki faaliyetlerinin koordine edilmesi ve çalışan temsilcilerinin sürece katılması da genel önleme yaklaşımının sonucudur. Tehlikeyi yalnızca “iş güvenliği biriminin işi” saymak kanunun kurduğu sisteme uygun değildir.

8. Toplu Korunma Tedbirleri Neden Önceliklidir?

Kanun, toplu korunma tedbirlerine kişisel korunma tedbirlerinden önce öncelik verilmesini açıkça emreder. Korkuluk, makine muhafazası, lokal havalandırma, fiziksel bariyer, izolasyon, kapalı sistem ve otomatik durdurma gibi toplu tedbirler aynı anda birden çok kişiyi korur ve korumanın çalışanın davranışına bağımlılığını azaltır.

Örneğin yüksekten düşme riskinde uygun korkuluk veya çalışma platformu kurulabiliyorsa yalnızca emniyet kemerine dayanmak doğru hiyerarşi değildir. Toz maruziyetinde kaynağında emiş mümkünse yalnızca solunum maskesi dağıtılması yeterli değildir. Gürültüde kaynak izolasyonu yapılabiliyorsa sadece kulak tıkacı kullanımı nihai çözüm olamaz.

Kişisel koruyucu donanım yine de gerekli olabilir. Toplu tedbir riskin tamamını ortadan kaldırmıyorsa kalan riske karşı uygun KKD seçilir. Buradaki kural “KKD kullanmayın” değil, “KKD’yi daha etkili toplu önlemlerin yerine koymayın” şeklindedir.

9. Çalışanlara Uygun Talimat Verilmesi

Çalışan, karşı karşıya olduğu riski ve güvenli çalışma yöntemini bilmek zorundadır. İşverenin talimatı açık, uygulanabilir ve çalışanın yaptığı işe özgü olmalıdır. Genel bir “dikkatli çalışın” ifadesi, yüksek riskli bir işin güvenli prosedürü yerine geçmez.

Talimat; ekipmanın nasıl kullanılacağını, hangi durumda durdurulacağını, enerji izolasyonunun nasıl yapılacağını, hangi kişisel koruyucu ekipmanın kullanılacağını, arıza halinde kime haber verileceğini ve acil durumda nasıl hareket edileceğini içermelidir. Yabancı çalışanların anlayamayacağı dilde verilen talimatın fiili koruma sağlamayacağı da açıktır.

Talimat eğitimle desteklenir ve uygulaması denetlenir. Eğitim formuna imza alınması, çalışan yanlış yöntemi kullanmaya devam ederken işvereni sorumluluktan kurtaran otomatik bir belge değildir. İşveren m.4 uyarınca alınan tedbirlerin uygulanıp uygulanmadığını izlemek zorundadır.

Risk Kontrol Hiyerarşisi İçin Uygulama Örnekleri

Bu örnekler, koruma hiyerarşisinin pratik sonucunu gösterir. İşveren riskin ağırlığına göre birden fazla tedbiri birlikte uygulayabilir. Esas olan daha düşük seviyedeki önlemi, uygulanabilir daha etkili önlemin yerine koymamaktır.

Resmî Kaynaklar ve İlgili Rehberler

• İSG Genel Müdürlüğü
• İşverenin İSG yükümlülükleri: 6331 m.4
• İş Sağlığı ve Güvenliği Hukuku