YİD Hammadde Üretim İzninde Çevre ile Uyum Bedeli ve Devlet Hakkı | Maden Yönetmeliği m.61 (2026)
Maden Yönetmeliği m.61 hangi hammadde izinlerine uygulanır?
M.61’in özel hedefi, 3996 sayılı Kanun kapsamındaki yap-işlet-devret kamu yatırımlarında hammadde temin sorumluluğu sözleşmeyle görevli şirkete bırakılan hammadde üretim izinleridir. Kamu kurumunun doğrudan kendi faaliyeti ile YİD modeli birbirinden ayrılır. Görevli şirket özel hukuk tüzel kişisi olmakla birlikte kamu yatırımına özgü hammadde izin rejiminden yararlandığı için çevre ile uyum bedeli ve Devlet hakkı bakımından Yönetmelikteki özel mali kurallara tabidir.
Bu nedenle m.61, sitedeki genel “maden Devlet hakkı” konusundan farklı bir arama niyetine sahiptir. Burada odak, ticari bir maden işletmesinin genel Devlet hakkı hesabı değil; kamu projesi için verilen YİD hammadde üretim izninde yıllık Ocak-Haziran takvimi, kullanılacak miktarın hesabı ve bildirim eksikliğinin sonuçlarıdır.
YİD şirketi çevre ile uyum bedelini ne zaman öder?
Maden Yönetmeliği m.61 uyarınca görevli şirket, hammadde üretim izin süresi boyunca her yıl Ocak ayı sonuna kadar çevre ile uyum bedelini yatırır. Bu bedel, m.53’teki başvuru sisteminde ruhsat bedelinin yüzde 30’u üzerinden tanımlanan çevre ile uyum güvencesinin yıllık devamıdır. YİD modelinde ruhsat taban bedeli ile ruhsat bedelinin belirli kısmı alınmaz; buna karşılık çevre ile uyum yükümlülüğünü güvence altına alan yüzde 30’luk bedel önem taşır.
Çevre ile uyum bedeli yalnız bir mali harç gibi görülmemelidir. M.66’da izin sona erdiğinde sahanın çevre ile uyumlu hâle getirilmesi, emniyet tedbirlerinin alınması ve görevli şirketin bu yükümlülüğü yerine getirmemesi hâlinde masrafların emanetteki tutardan karşılanması düzenlenir. Bu sebeple Ocak ayı ödeme takvimi saha kapanışı ve rehabilitasyon sorumluluğuyla doğrudan bağlantılıdır.
Devlet hakkı ne zaman ödenir?
YİD hammadde üretim izin sahasında kamu yatırımında kullanılan hammadde miktarı için hesaplanan Devlet hakkı her yıl Haziran ayı sonuna kadar ödenir. Devlet hakkının hesabında Maden Kanunu m.14 ve Yönetmelikteki ocak başı satış fiyatı sistemi esas alınır. Hammadde ticari olarak üçüncü kişiye satılmasa bile, kamu yatırımında kullanılan miktar üzerinden kanuni mali yükümlülük doğar.
Haziran sonu ödeme takvimi, Nisan sonundaki m.60 faaliyet raporu süreciyle birlikte yönetilmelidir. Bir önceki yılın üretim, sevkiyat ve kullanım verileri Nisan ayında teknik raporla kesinleştirildiğinde Devlet hakkı hesabı için güvenilir miktar tabanı oluşur. Teknik ve mali birimlerin birbirinden farklı tonajlarla çalışması eksik ödeme riskini artırır.
YİD hammadde üretim izninde Devlet hakkı nasıl hesaplanır?
Hesabın temelinde kamu yatırımında kullanılan hammadde miktarı ve ilgili hammaddenin ocak başı satış fiyatı bulunur. Ocak başı satış fiyatı, madenin sahadaki ham değerini ifade eden ve Yönetmeliğin 85. maddesinde ayrıntılı biçimde düzenlenen hesaplama kavramıdır. MAPEG’in ilan ettiği emsal fiyatlar, aynı piyasadaki satışlar ve madenin özellikleri bu değerin belirlenmesinde önem taşır.
Hammadde projesinde kullanılan malzemenin bedelsiz olarak kamu yatırımına tahsis edilmesi, ocak başı satış fiyatının “sıfır” kabul edilmesini sağlamaz. Kanun, Devlet hakkını ekonomik değer üzerinden hesaplar. Bu yüzden görevli şirketin üretim kayıtları, sevk fişleri, proje teslim miktarları ve kullanılan malzeme cinsi doğru olmalıdır.
Üretim ile kullanım miktarı aynı değilse hangi veri esas alınır?
Hammadde izin sahasında yıl içinde üretilen miktarın tamamı aynı yıl kamu projesinde kullanılmayabilir; bir bölümü stokta kalabilir. M.61’in Devlet hakkı düzenlemesi kamu yatırımında kullanılan hammadde miktarını esas alır. Bu nedenle üretim, sevkiyat, stok ve fiilî kullanım kayıtlarının ayrı tutulması gerekir. Stokta kalan miktarın sonraki yıl kullanılması hâlinde kayıt zinciri bunu gösterebilmelidir.
Ancak “stokta kaldı” beyanı, sevk fişi ve imalat verileriyle desteklenmelidir. Saha dışına çıkarılmış fakat proje kullanım kaydında bulunmayan malzeme ayrıca incelenir. Proje dışı kullanım veya satış varsa m.64’teki ağır yaptırım rejimi gündeme gelir. Dolayısıyla mali hesabı doğru yapmak için malzemenin fiziksel hareketi baştan sona izlenmelidir.
Devlet hakkı eksik veya geç ödenirse ne olur?
M.61, süresinde ödenmeyen veya eksik ödenen Devlet hakkı için Maden Kanunu m.14’ün ilgili yaptırım hükmüne gönderme yapar. İdari para cezasının yanında eksik mali yükümlülüğün tamamlanması gerekir. İzin sahibi, ödeme eksikliğini yalnız “faizle kapatılacak bir borç” gibi görmemelidir; üretimin devamına etki eden idari sonuçlar da vardır.
Eksik ödeme tespit edildiğinde MAPEG’in bildirdiği tutar, hesap dayanaklarıyla birlikte kontrol edilmelidir. Üretim miktarı, ocak başı satış fiyatı veya kullanım dönemi konusunda maddi hata varsa süresinde belgeyle açıklanmalıdır. Ancak uyuşmazlık ileri sürülmesi, yürürlükteki tahsil ve yaptırım süreçlerini kendiliğinden durdurmaz.
Üç aylık tamamlama süresi nedir?
Yönetmelik, Devlet hakkı eksikliğinin giderilmesi için üç aylık bir tamamlama süreci öngörür. Bu süre içinde gerekli ödeme yapılmazsa hammadde üretim faaliyeti durdurulur. Dolayısıyla üç aylık süre, mali yükümlülüğün ertelenebileceği serbest dönem değil; eksikliğin giderilmesi için son idari imkândır.
Süre hesabında MAPEG bildiriminin tebliğ tarihi dikkatle kaydedilmelidir. KEP/UETS sisteminin aktif tutulması burada da kritik önemdedir. Şirket içindeki muhasebe, hukuk ve proje yönetimi birimleri bildirimi aynı anda görmeli; ödeme, itiraz veya düzeltme için gerekli belge akışı gecikmeden başlatılmalıdır.
Bildirilmeyen üretim veya sevkiyat tespit edilirse ceza nedir?
M.61, kayıt dışı veya bildirilmeyen üretim ve sevkiyat için daha ağır bir yaptırım öngörür. Tespit edilen miktar için ödenmesi gereken Devlet hakkı tahsil edilir; buna ek olarak bildirilmeyen miktara isabet eden Devlet hakkının beş katı tutarında idari para cezası uygulanır. Ayrıca fiilin niteliğine göre Maden Kanunu m.10’un yedinci ve sekizinci fıkralarındaki gerçeğe aykırı/yanıltıcı beyan ve haksız edinim sonuçları gündeme gelir.
Bu nedenle üretim kayıtlarının yalnız yaklaşık tonajla tutulması kabul edilebilir bir yönetim biçimi değildir. İmalat haritası, kantar, sevk fişi, stok ve şantiye teslim kayıtlarının aylık mutabakatı yapılmalıdır. Bildirilmeyen üretim, sonradan “sehven rapora girmedi” açıklamasıyla yaptırımsız hâle gelmez; somut kayıtlar ve ihlalin niteliği değerlendirilir.
M.10 kapsamında ruhsat/izin bakımından ek risk var mı?
Evet. Yönetmeliğin m.61’de m.10’un yedinci ve sekizinci fıkralarına gönderme yapması, bildirilmeyen üretimin yalnız para borcu olarak görülmemesi gerektiğini gösterir. Gerçeğe aykırı veya yanıltıcı beyanların tekrarı, Maden Kanununda daha ağır ruhsat ve izin sonuçları doğurabilir. Hammadde izin sahibi ve fiilî işletmeci, teknik ve mali beyanların doğruluğunu birlikte sağlamak zorundadır.
Şirket yönetimi açısından en güvenli yaklaşım, beyanı hazırlayan teknik personel ile ödeme yapan mali birimin aynı veri setini kullanmasıdır. Sonradan farklı tonajların ortaya çıkması, hangi kaydın doğru olduğunu ispatlamayı güçleştirir. Yıl içi veri bütünlüğü, yaptırım riskini azaltan temel unsurdur.
Geciken Devlet hakkına hangi gecikme zammı uygulanır?
Süresinde ödenmeyen Devlet hakkı bakımından 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanunun 51. maddesindeki gecikme zammı uygulanır. Bu tutar, Devlet hakkının aslı ve idari yaptırımlardan ayrı mali sonuçtur. Ödeme geciktikçe amme alacağı niteliğindeki borç büyür.
Şirketler, Haziran sonunu yalnız muhasebe ödeme tarihi olarak değil, idari izin sürekliliği açısından kritik bir mevzuat tarihi olarak takvimlemelidir. Resmî tatil, banka işlem süresi veya iç onay prosedürü nedeniyle son gün riskine girilmemesi için ödeme birkaç iş günü önce hazırlanmalı ve MAPEG hesabına geçtiği teyit edilmelidir.
Teknik ve mali kayıtlar nasıl mutabık hâle getirilir?
Her ay sonu imalat miktarı, kantar verisi, sevk fişi toplamı, proje teslim miktarı ve stok birlikte kontrol edilmelidir. Bu beş veri seti arasında oluşan fark aynı ay içinde açıklanırsa yıl sonu raporunda büyük uyumsuzluk birikmez. YİD projelerinde ayrıca yüklenici hakedişlerindeki malzeme miktarı karşılaştırma verisi olarak kullanılabilir.
Nisan ayındaki Ek-25 raporu tamamlandıktan sonra mali birim Haziran Devlet hakkı hesabını aynı onaylanmış veriler üzerinden yapmalıdır. Ocak ayındaki çevre ile uyum bedeli ise ruhsat bedeli güncellemeleriyle birlikte kontrol edilmelidir. Böylece yıllık mali takvim üç adım hâline gelir: Ocak çevre ile uyum, Nisan faaliyet raporu, Haziran Devlet hakkı.
YİD şirketi için yıllık uyum takvimi
- Ocak sonu: yüzde 30 çevre ile uyum bedeli kontrol ve ödeme.
- Yıl boyunca: üretim, sevk, stok ve kullanım kayıtlarının aylık mutabakatı.
- Nisan sonu: önceki yıl Ek-25 faaliyet raporu ve imalat haritası.
- Haziran sonu: kullanılan hammadde için Devlet hakkı ödemesi.
- Her değişiklikte: fiilî işletmeci ve iletişim bilgilerinin m.60 kapsamında güncellenmesi.
- İzin sonu: m.66 kapsamında çevre ile uyum ve saha kapanışı.
Sık Sorulan Sorular
1. M.61 tüm hammadde üretim izin sahiplerine mi uygulanır?
Madde özellikle 3996 sayılı Kanun kapsamındaki YİD projelerinde görevli şirketlerin mali yükümlülüklerini düzenler.
2. Çevre ile uyum bedeli ne zaman ödenir?
Görevli şirket tarafından her yıl Ocak ayı sonuna kadar ödenir.
3. Çevre ile uyum bedeli oranı nedir?
M.53 ve m.61 sistemi içinde ruhsat bedelinin yüzde 30’u oranındaki çevre ile uyum bedeli esas alınır.
4. Devlet hakkı ne zaman ödenir?
YİD hammadde üretim izninde Devlet hakkı Haziran ayı sonuna kadar ödenir.
5. Malzeme satılmıyorsa Devlet hakkı doğmaz mı?
Yanlış. Kamu yatırımında kullanılan hammadde için ocak başı satış fiyatı esaslı Devlet hakkı hesaplanır.
6. Devlet hakkı eksik ödenirse ne olur?
Kanundaki idari yaptırım uygulanır ve eksikliğin tamamlanması için üç aylık süre verilir; tamamlanmazsa üretim durdurulur.
7. Bildirilmeyen üretimin cezası nedir?
Eksik Devlet hakkına ek olarak bildirilmeyen miktarın Devlet hakkının beş katı idari para cezası uygulanır; m.10 kapsamındaki sonuçlar ayrıca değerlendirilir.
8. Geç ödemede gecikme zammı var mı?
Evet. 6183 sayılı Kanunun 51. maddesine göre gecikme zammı uygulanır.
9. Stokta kalan malzeme nasıl izlenmelidir?
Üretim, sevkiyat, stok ve proje kullanım miktarları ayrı tutulmalı; sonraki yıl kullanımı aynı kayıt zinciriyle gösterilmelidir.
10. Devlet hakkı hesabında hangi fiyat kullanılır?
Maden Kanunu m.14 ve Maden Yönetmeliğindeki ocak başı satış fiyatı kuralları uygulanır; fiyatın ayrıntılı belirlenmesi m.85 kapsamındadır.
Resmî Kaynaklar ve İlgili Rehberler
- Maden Yönetmeliği
- 3213 sayılı Maden Kanunu
- MAPEG
- Faaliyet raporu ve imalat haritası – m.60
- Hammadde izin sahası denetimi – m.62
- Ocak başı satış fiyatı – m.85
- Maden Hukuku içerikleri
Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu – Mersin
Madencilik mali yükümlülükleri, Devlet hakkı ve MAPEG işlemlerinde hukuki danışmanlık.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
