Zaman Çarteri Sözleşmesi Nedir? Time Charter, Teknik ve Ticari Yönetim – TTK m.1131-1137 | 2026

Zaman çarteri sözleşmesinin kanuni tanımı nedir?

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.1131, zaman çarterini deniz ticareti sözleşmeleri içinde bağımsız bir sözleşme tipi olarak düzenler. Tahsis eden, donatılmış bir geminin ticari yönetimini belirli süre ve ücret karşılığında tahsis olunana bırakır. Bu tanımın merkezinde geminin mülkiyetinin veya teknik zilyetliğinin devri değil, ticari yönetim yetkisinin süreli olarak tahsis olunana verilmesi bulunur.

Uygulamada “time charter” başlığını taşıyan sözleşmeler ayrıntılı standart formlarla hazırlanır. Ancak sözleşmenin hukuki niteliği yalnız başlığından belirlenmez. Teknik yönetimin kimde kaldığı, kaptanın hangi talimatlara tabi olduğu, yakıt ve liman giderlerini kimin ödediği, ticari rota ve yük kararını kimin verdiği birlikte incelenir. TTK m.1131’in yapısı bu fiilî ve sözleşmesel ayrımı esas alır.

Zaman çarteri ile gemi kira sözleşmesi arasındaki temel fark nedir?

Gemi kirasında TTK m.1119 uyarınca geminin kullanımının kiracıya bırakılması söz konusudur. Zaman çarterinde ise donatılmış geminin yalnız ticari yönetimi tahsis olunana bırakılır; teknik yönetim tahsis edende kalır. Bu ayrım mürettebat, bakım, klas, sigorta, yakıt, operasyon ve üçüncü kişi taleplerinin risk dağılımını doğrudan etkiler.

Bareboat charter’da kiracı çoğu zaman gemiyi kendi personel ve organizasyonuyla işletirken time charter’da kaptan ve mürettebat tahsis edenin teknik organizasyonu içinde kalır. Tahsis olunan ise hangi lawful trade’de, hangi limana ve hangi yükle gidileceği gibi ticari talimatları sözleşme sınırları içinde verir. Gemi kira sözleşmesi rehberi bu iki modelin kira tarafını ayrıntılı açıklar.

Zaman çarterinde geminin zilyedi kimdir?

TTK m.1131/2 açık bir kural getirir: geminin teknik yönetimini elinde bulunduran tahsis eden geminin zilyedi sayılır. Bu hüküm, time charter’ın bareboat charter’dan temel ayrımlarından biridir. Ticari yönetim tahsis olunana geçse de geminin teknik hâkimiyeti ve zilyetliği tahsis edende kalır.

Zilyetliğin tahsis edende kalması, tüm ticari risklerin de tahsis edene ait olduğu anlamına gelmez. TTK m.1135 ticari işletme giderlerini tahsis olunana yükler; m.1137 ise ticari yönetim nedeniyle tahsis edenin uğradığı zararları tahsis olunanın sorumluluk alanına bırakır. Bu nedenle teknik zilyetlik ile ekonomik/ticari risk ayrımı yapılmalıdır.

Zaman çarter partisi düzenlemek zorunlu mudur?

TTK m.1132’ye göre taraflardan her biri giderini vererek sözleşme şartlarını içeren bir zaman çarter partisi düzenlenmesini ve verilmesini isteyebilir. Kanun bu belgeyi tarafların talep edebileceği sözleşme dokümanı olarak öngörür. Ticari uygulamada yüksek değerli time charter ilişkilerinin ayrıntılı yazılı charter party ile kurulması ispat ve risk yönetimi bakımından vazgeçilmezdir.

Fixture recap, standart form, rider clauses, addendum ve e-posta değişiklikleri tek bir sözleşme dosyasında tutulmalıdır. Standart form ile rider clause çelişiyorsa hangi metnin öncelikli olduğuna dair order of precedence maddesi yararlı olur. Tahkim, hukuk seçimi ve bildirim hükümleri de açıkça yazılmalıdır.

TTK m.1133’e göre tahsis edenin teknik borçları nelerdir?

Tahsis eden geminin teknik yönetimini üstlenir. Kanun, belirlenen gemiyi kararlaştırılan tarih ve yerde hazır bulundurma; sözleşme süresince gemiyi denize ve yola elverişli ve sözleşmedeki amaca uygun halde tutma yükümlülüğünü açıkça tahsis edene verir. Bu yükümlülük yalnız teslim anında değil sözleşme süresince devam eder.

Makine bakımı, klas ve sertifikaların korunması, teknik personel, emniyet ekipmanı ve zorunlu survey’ler teknik yönetimin merkezindedir. Tahsis olunanın yanlış yakıt sağlaması veya ticari talimatıyla teknik zarar doğurması halinde sorumluluk ayrımı ayrıca yapılır; teknik yönetimin tahsis edende olması tahsis olunanın kendi ticari kusurunu ortadan kaldırmaz.

Denize ve yola elverişli olma neden ayrı ölçütlerdir?

Denize elverişlilik geminin yapısal ve teknik olarak denizin olağan tehlikelerine dayanabilmesini; yola elverişlilik planlanan seferi güvenli ve uygun şekilde gerçekleştirecek donanım, personel, belge ve hazırlığa sahip olmasını ifade eder. TTK m.1133 bunların yanında sözleşmede belirtilen amaca uygunluğu da arar. Böylece time charter’da tahsis edenin teknik performans borcu çok katmanlıdır.

Örneğin gemi genel olarak denize elverişli olduğu halde sözleşmedeki belirli rota için sertifika veya teknik kapasite eksikliği taşıyabilir. Bu durumda ticari kullanılabilirlik etkilenir ve m.1136’daki ücret kesintisi tartışması doğabilir. Teslim ve dönemsel class status kayıtları bu nedenle önemlidir.

Geminin ticari yönetimi kime aittir?

TTK m.1134, geminin ticari yönetimini tahsis olunana verir. Ticari yönetim; sözleşme sınırları içinde geminin hangi ticari seferlerde kullanılacağı, hangi limanlara gideceği, hangi yük veya müşteri için çalışacağı gibi ekonomik kararları kapsar. Ancak bu yetki geminin teknik emniyetini veya hukuka uygunluk sınırlarını aşamaz.

Tahsis olunan ticari talimat verirken safe port, lawful cargo, sanctions, war risk ve trading limits hükümlerine uymalıdır. Sözleşmede izin verilmeyen veya gemiyi tehlikeye atan talimat, ticari yönetim hakkının içinde değildir. Tahsis eden de teknik gerekçeyi bahane ederek sözleşmedeki meşru ticari talimatları keyfî biçimde reddedemez.

Kaptan tahsis olunanın talimatlarına uymak zorunda mı?

Evet. TTK m.1134/2, kaptanın tahsis olunanın geminin ticari yönetimine ilişkin ve zaman çarteri sözleşmesi çerçevesinde verdiği bütün talimatlara uymak zorunda olduğunu açıkça düzenler. Bu hüküm, time charter’ın operasyonel işleyişinin merkezidir. Kaptan teknik olarak tahsis edenin organizasyonunda kalsa da ticari talimatlarda tahsis olunana uyar.

Bunun sınırı sözleşme, emniyet ve hukuktur. Kaptan, unsafe port veya hukuka aykırı yükleme talimatını sırf ticari talimat olduğu için uygulamak zorunda değildir. Talimat reddedilecekse gerekçe yazılı ve teknik olarak belgelenmelidir; aksi halde tahsis olunan gecikme zararını ileri sürebilir.

Yakıtı kim sağlar?

TTK m.1135, geminin ticari işletilmesinden doğan tüm giderleri tahsis olunana yükler ve özellikle makinelerin düzenli işlemesini sağlayacak nitelik ve miktardaki yakıtın sağlanması için gerekli giderleri açıkça zikreder. Dolayısıyla time charter’da bunker tedariki tahsis olunanın temel mali yükümlülüklerinden biridir.

Ancak yakıtın teknik uygunluğu kritik önemdedir. Sözleşmedeki spesifikasyonu karşılamayan bunker ana makinede hasara yol açarsa tahsis olunan yalnız yakıt bedeli değil, teknik zarar ve off-hire sonucu bakımından da sorumlulukla karşılaşabilir. Bunker delivery note, fuel analysis ve sample chain of custody düzenli tutulmalıdır.

Liman, acente ve kanal giderlerini kim öder?

TTK m.1135’in ticari işletilmeden doğan tüm giderler kuralı gereğince liman, acente, kanal, kılavuzluk ve benzeri ticari sefer giderleri kural olarak tahsis olunanın alanındadır. Buna karşılık geminin teknik bakım, mürettebat ücreti ve teknik işletme maliyetleri tahsis edenin teknik yönetimi kapsamında olabilir. Charter party bu paylaşımı ayrıntılandırır.

Tek bir fatura içinde hem teknik hem ticari kalemler bulunuyorsa ayrım yapılmalıdır. Örneğin limanda teknik arıza nedeniyle yapılan ekstra römorkaj ile normal yanaşma römorkajı farklı sebebe dayanabilir. Masrafın adı değil nedeni önemlidir.

Tahsis ücreti ne zaman ödenir?

TTK m.1136’ya göre tahsis ücreti, geminin ticari yönetiminin sözleşme şartları çerçevesinde fiilen tahsis olunana bırakıldığı günden başlayarak aylık ve peşin ödenir. Bu hüküm zaman çarterinde ödeme başlangıcını teknik teslimden ziyade ticari yönetimin fiilen devrine bağlar.

Taraflar charter party’de farklı ödeme periyodu belirleyebilir; kanuni kural sözleşmenin uygulanmasıyla birlikte değerlendirilir. Delivery certificate ve ticari talimatın başladığı tarih-saat ücret hesabının temel delilidir.

Gemi kullanılamazsa tahsis ücreti ne zaman kesilir?

TTK m.1136/2, geminin hareketsiz kaldığı sürenin en az yirmi dört saati geçmiş olması şartıyla, ticari bakımdan yararlanılabilir durumda olmadığı süre için ücret ödenmeyeceğini düzenler. Bu, time charter hukukundaki kanuni off-hire benzeri mekanizmadır. İki şart birlikte önemlidir: en az 24 saatlik hareketsizlik ve ticari kullanılamazlık.

Sırf geminin hızının düşmesi her zaman bu hükmü doğurmaz. Ana makine arızası, gerekli sertifika eksikliği veya teknik nedenle geminin sefer yapamaması somut olayda kullanılamazlık yaratabilir. Başlangıç ve bitiş zamanı engine log, acente kayıtları, class/survey ve yazışmalarla belirlenmelidir.

Sözleşmedeki off-hire maddesi m.1136’dan farklı olabilir mi?

Uluslararası standart time charter formları off-hire olaylarını çok ayrıntılı düzenleyebilir. Personel eksikliği, makine arızası, dry-dock, detention, speed deficiency veya başka olaylar için farklı hesap yöntemleri öngörülebilir. Bu özel hükümler TTK m.1136 ile birlikte yorumlanır ve hangi hükmün somut olaya uygulanacağı belirlenir.

Taraflar kesinti hesabında net loss of time veya period basis gibi farklı yöntemler kullanabilir. Türk hukuku uygulanan sözleşmede kanuni hüküm ile standart form arasında uyumsuzluk varsa emredicilik ve sözleşme serbestisi ayrıca değerlendirilmelidir.

Tahsis edenin ücret alacağı hangi teminatlarla korunur?

TTK m.1136/3, tahsis edene tahsis olunana ait taşınır ve kıymetli evrak üzerinde TMK m.950-953 uyarınca hapis hakkı; tahsis olunana ödenecek navlun üzerinde alacak rehni ve TTK m.1201 uyarınca hapis hakkı tanır. Bu yapı, gemi kira sözleşmesindeki m.1128 teminat mekanizmasına benzer fakat zaman çarteri ilişkisinin taraflarına uygulanır.

Navlun borçlusuna alacak rehni bildirilmemişse borçlu tahsis olunana yaptığı ödeme ile borcundan kurtulur. Bu nedenle temerrüt halinde bildirim hızı önemlidir. Hangi navlun alacağının tahsis olunana ait olduğu taşıma sözleşmeleri ve faturalar üzerinden belirlenmelidir.

Tahsis olunan ticari yönetim yüzünden doğan zarardan sorumlu mudur?

Evet. TTK m.1137/1 tahsis olunanın geminin ticari yönetimi dolayısıyla tahsis edenin uğradığı zararlardan sorumlu olduğunu açıkça düzenler. Unsafe port talimatı, uygun olmayan yük, yaptırım ihlali veya yanlış bunker tedariki gibi ticari kararların gemiye veya tahsis edene zarar vermesi bu hükmün değerlendirme alanına girebilir.

Sorumluluk için zararın ticari yönetimle nedensellik bağı kurulmalıdır. Tahsis edenin kendi teknik bakım kusurundan doğan arızayı tahsis olunana yüklemesi mümkün değildir. Her olayda teknik ve ticari sebep ayrıştırılmalıdır.

Zaman çarterinde gemi nasıl iade edilir?

TTK m.1137/2, tahsis olunanın sözleşme sonunda gemiyi sözleşmede belirlenen yerde ve hâlde iade etmekle yükümlü olduğunu düzenler. Time charter’da zilyetlik tahsis edende kaldığı için iade, geminin ticari yönetiminin sona ermesi ve geminin kararlaştırılan yerde sonraki kullanım için serbest kalması anlamında değerlendirilir.

Redelivery notice, son sefer planı, bunker ROB, liman yeri ve saat açıkça kayıt altına alınmalıdır. Geminin teknik kondisyonu tahsis edenin sorumluluk alanında olsa da tahsis olunanın ticari kullanımıyla verdiği zararlar ayrıca talep edilebilir.

Geç iadede neden iki kat tahsis ücreti ödenir?

TTK m.1137, zaman çarteri sona erdiği halde geminin ticari yönetimi zamanında iade edilmezse gecikilen dönem için sözleşmenin bittiği tarihte ödenmesi gereken tahsis ücretinin iki katının ödenmesini öngörür. Gemi kirasındaki m.1129’dan farklı olarak burada ilk on beş gün için ayrı normal oran yoktur; zaman çarterinde gecikme dönemi doğrudan iki kat ücret rejimine tabidir.

Tahsis eden daha yüksek zararını ispat ederse fazlasını da talep edebilir. Bu fark iki sözleşme tipinin birbirine karıştırılmaması açısından önemlidir. Bareboat charter’da m.1129; time charter’da m.1137 uygulanır.

Gemi kirası ve zaman çarterinde geç iade farkı nedir?

Gemi kirasında TTK m.1129 ilk on beş gün için kira bedeli oranında, sonraki süre için iki kat kira bedeli oranında tazminat öngörür. Zaman çarterinde TTK m.1137 ise gecikilen zaman dilimi için bittiği tarihteki tahsis ücretinin iki katını esas alır. Her iki hüküm de daha yüksek gerçek zarar ispatına izin verir.

Bu nedenle sözleşmenin nitelendirilmesi para hesabını doğrudan değiştirir. Tarafların sözleşmeye “charter” yazması yeterli değildir; teknik yönetim ve ticari yönetim dağılımına bakılmalıdır. Gemi kirasında geç iade rehberi m.1129 hesabını ayrı açıklar.

Time charter uyuşmazlığında hangi belgeler toplanmalıdır?

Charter party, fixture recap, rider clauses, delivery/redelivery certificates, voyage orders, bunker delivery notes, fuel analysis, hire invoices, bank records, off-hire notices, engine/deck log, class reports, Statement of Facts ve kaptan yazışmaları temel dosyadır. Ticari yönetim talimatları ile teknik arıza kayıtları ayrı klasörlerde tutulmalıdır.

Uyuşmazlık “kim sorumlu?” sorusundan önce “olayın sebebi teknik mi ticari mi?” sorusuyla çözülmelidir. Teknik sebep tahsis edene, ticari yönetim sebebi tahsis olunana yönelen sorumluluk rejimini tetikleyebilir.

Mersin Limanı time charter operasyonlarında nelere dikkat edilmelidir?

Mersin’de yanaşma, kılavuzluk, römorkaj, terminal ve yük operasyonları tahsis olunanın ticari sefer planıyla bağlantılıdır. Bu giderlerin sözleşmedeki dağılımı açık olmalı; acente talimatının kim adına verildiği belirlenmelidir. Geminin teknik arıza nedeniyle berth kaybetmesi ise farklı maliyet dağılımı doğurabilir.

Statement of Facts, Notice of Readiness, bunker kayıtları ve liman hareket zamanları off-hire, ticari gecikme ve redelivery hesabında kritik delildir. Liman yanaşma ordinosu ve kılavuz kaptan rehberleri yerel operasyon bakımından tamamlayıcıdır.

İlgili içerikler

• Gemi kira sözleşmesi ve bareboat charter
• Gemi kira bedeli ve teminatları
• Gemi kirasında geç iade
• Navlun sözleşmesi
• Deniz ticareti hukuku için iletişim

Resmî kaynak

• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu – m.1131-1137

Sık Sorulan Sorular