AB’de Sınır Ötesi Adli Yardım: Türk Vatandaşı Nasıl Başvurur?

Bir AB ülkesinde yasal olarak yaşayan Türk vatandaşı, başka bir bağlı üye devletteki hukuk veya ticaret davası için sınır ötesi adli yardım isteyebilir. 2003/8/AT sayılı Direktif m.4, yasal ikamet eden üçüncü ülke vatandaşlarının ayrım yapılmadan değerlendirilmesini düzenler. Yardım otomatik değildir: kişinin ekonomik durumu, uyuşmazlığın niteliği ve gerekli giderler m.3–8 çerçevesinde incelenir. Başvurunun iletilmesiyle yardımın kabul edilmesi farklı işlemlerdir.

Bu rehber, Türkiye’deki baro veya mahkeme adli yardımını değil, bir AB ülkesinde yaşayan kişinin başka üye devlette yargıya erişimini ele alır. Almanya’dan Hollanda’daki davaya hazırlanan kişi bakımından hangi devletin hangi gideri karşılayacağı, formun nereye verileceği ve tercümenin nasıl düzenleneceği açıklanır. Türk vatandaşlığı tek başına engel değildir; yalnız Türkiye’de yaşamak da Direktifin ülkeler arası ikamet koşulunu sağlamaz. Resmî kaynak kontrolü: 25 Ekim 2026.

Sınır ötesi uyuşmazlık hangi bağlantıyla belirlenir?

2003/8/AT sayılı Direktif m.2, yardım isteyen kişinin yerleşim yeri veya mutad meskeninin, mahkemenin bulunduğu veya kararın icra edileceği üye devletten başka bir üye devlette bulunmasını arar. Kontrol, yardım başvurusu yapıldığı anda gerçekleştirilir. Tarafların farklı pasaport taşıması, sözleşmenin yabancı dilde olması veya ödemenin avro cinsinden istenmesi bu ikamet bağlantısının yerine geçmez.

Dava ile yardım dosyası aynı yetki sorusunu çözmez. Yardım isteyen kişinin başka ülkede yaşaması, davasını istediği Avrupa mahkemesinde açabileceği anlamına gelmez. Esas uyuşmazlığa bakacak mahkeme önceden belirlenir; adli yardım o yargılamaya veya icra işlemine bağlanır. Görev ve milletlerarası yetki hakkında uyuşmazlık varsa yardım talebinde bu aşama doğru açıklanır. Henüz açılmamış dava için hazırlık yapıldığı da açıkça belirtilir.

Avrupa Komisyonunun resmî sayfası, Direktifin Danimarka dışındaki AB üyesi devletler arasında uygulandığını belirtir. Danimarka’nın bazı devletlerle ilişkisi farklı uluslararası düzenlemelere dayanır. Türkiye ise bu AB içi mekanizmanın üye devleti değildir. Bu kapsam sınırı, dışarıda kalan kişinin hiçbir ulusal yardım veya sözleşmesel imkândan yararlanamayacağı sonucunu doğurmaz; uygulanacak ayrı yol ayrıca araştırılır.

Gerçek kişi, şirket ve yasal ikamet ayrımı

M.3/1’deki hak gerçek kişilere yöneliktir. Bir şirketin nakit sıkıntısı içinde olması, tüzel kişiyi bu madde kapsamındaki doğal kişi yardımına dönüştürmez. Şirket ortaklarının kişisel mali durumu ile şirketin dava masrafı da aynı hesap değildir. Tüzel kişilere ulusal hukukta başka destek bulunup bulunmadığı ayrı sorudur. Başvuruda kimin davacı veya davalı olduğu, yardımın hangi kişi için istendiğiyle aynı olmalıdır.

M.4, AB vatandaşlarının yanında üye devlette yasal olarak ikamet eden üçüncü ülke vatandaşlarını da kapsar. Yalnız Türk vatandaşı olması, yasal ikamet eden başvuranın bu sistemden dışlanması için gerekçe değildir. Buna karşılık yasal ikamet koşulu ve m.2’deki sınır ötesi bağlantı belgelenmelidir. Seyahat amacıyla geçici bulunma, yerleşim veya mutad mesken kaydıyla açıklamasız biçimde eşitlenmemelidir.

Yardım yalnız davayı açan kişiye özgü değildir. Davalı da savunma giderlerini karşılayamıyorsa kapsam içindeki şartlarla başvurabilir. Tebliğ edilmiş dava evrakı, cevap tarihi ve istenen yardımın hangi işlem için gerekli olduğu sunulur. Yardım başvurusunun hazırlanması, esas dosyada yapılması gereken savunmayı kendiliğinden gerçekleştirmez. Mahkeme takvimi ile yardım makamındaki inceleme birbirinden ayrı izlenmelidir.

Medeni ve ticari konular ile kapsam dışındaki işlemler

M.1/2, medeni ve ticari konuları mahkemenin kurumsal niteliğinden bağımsız olarak kapsar; vergi, gümrük ve idari konuları dışarıda tutar. Bu nedenle talebin kamu kurumuna yönelmiş olması tek başına yeterli sınıflandırma değildir. Kamu kurumuyla özel hukuk sözleşmesinden doğan uyuşmazlığın niteliği ile idari işleme itiraz ayrı değerlendirilir. Ceza soruşturmasında müdafi sağlanması da bu medeni adli yardım Direktifiyle aynı usul değildir.

Özel uluslararası aile mekanizmaları ayrıca dikkate alınmalıdır. Çocuk nafakasında 2007 Lahey Sözleşmesinin hukuki yardım düzeni farklı koşullar içerir. Dosyanın nafaka olması, her zaman yalnız genel gelir testi uygulanacağı anlamına gelmez. Hangi aracın ilgili devletler ve talep bakımından geçerli olduğu belirlenir; bir mekanizmanın özel koruması diğerinin genel özetiyle daraltılmaz.

Gelir testi yalnız aylık maaşa bakılarak yapılmaz

M.5, yargılama giderlerini kısmen veya tamamen karşılayamayan kişinin ekonomik durumunun nesnel ölçütlerle incelenmesini ister. Gelir, sermaye ve aile durumu ile başvurana mali bakımdan bağımlı kişilerin kaynakları değerlendirmeye dahildir. Bu nedenle sadece son maaş bordrosunu gönderip bütün mali incelemenin tamamlandığını kabul etmek doğru değildir. İstenen bilgi, ilgili ülkenin formu ve gerçek aile bütçesiyle birlikte hazırlanır.

Gelirin dönemi, düzenli veya geçici oluşu, varlıklar ve giderlerin dayanakları ayrı gösterilmelidir. Aynı harcama farklı başlıklarda iki kez yazılmaz. Kullanılamayan veya üzerinde yük bulunan bir malvarlığı ileri sürülüyorsa hukuki durumu belgelenir; sırf kişinin erişemediğini söylemesiyle kaydın yok sayılması beklenmez. Başvuru gerçek mali durumu açıklamalıdır. Eksik veya yanlış bilgi, yardımın kabulünü ve sonradan geri istenmesini etkileyebilir.

Gelir sınırını aşan kişi yine yardım alabilir mi?

M.5/3, devletlerin ekonomik eşikler belirlemesine izin verir. Ancak m.5/4 önemli bir istisna getirir: başvuran, yaşadığı ülkeyle davanın görüldüğü ülke arasındaki yaşam maliyeti farkı nedeniyle giderleri karşılayamadığını ispatlıyorsa, sınırı aşması tek başına yardımı engelleyemez. İki ülkenin gelir rakamlarını yalnız döviz kuruyla çevirmek bu incelemenin tamamı değildir. Gerçek mali yük ve dava gideri birlikte açıklanmalıdır.

Alman ZPO §1078/3 de farklı yaşam maliyetleri nedeniyle dava giderinin hiç, kısmen veya ancak taksitle karşılanabilmesini özel olarak düzenler. Bu hüküm, yabancı ülkede yaşayan kişinin sırf daha yüksek nominal gelire sahip diye kendiliğinden dışlanmamasını sağlar. Sonuç bütün yüksek gelirli başvuranlara koşulsuz yardım verilmesi değildir; mali yetersizliğin bu farkla bağlantısı kanıtlanmalıdır.

M.5/5, başka bir mekanizmanın somut dosyada giderleri etkili biçimde karşılamasını da dikkate alır. Bir hukuki koruma sigortası ileri sürülüyorsa poliçenin gerçekten bu davayı, ülkeyi ve aşamayı kapsayıp kapsamadığı gösterilir. Sadece sigorta kartının bulunması bütün masrafın karşılandığını kanıtlamaz. Öte yandan gerçek ve kullanılabilir başka gider desteği gizlenmez; yardımın karşılanmamış bölümle ilişkisi açıklanır.

Mali yetersizlik davanın hukukî dayanağı incelemesini kaldırmaz

M.6/1, açıkça dayanaksız görünen davalara ilişkin yardım taleplerinin reddedilebilmesine izin verir. Başvuranın mali durumunun zayıf olması, her iddia için sınırsız kamu kaynağı kullanılacağı anlamına gelmez. Yardım dilekçesinde uyuşmazlık, talep sonucu ve temel deliller anlaşılır biçimde sunulur. Mahkemenin veya yardım makamının davayı bütün ayrıntısıyla yeniden yazması beklenmez; dosyanın hukuki dayanağı başvurudan görülebilmelidir.

M.6/3, davanın kişi açısından önemini ve belirli hâllerde uyuşmazlığın niteliğini dikkate alır. Ticari faaliyet veya serbest meslekten doğan talebin bulunması, bütün serbest çalışanların otomatik kapsam dışı olduğu şeklinde okunmamalıdır. Gerçek kişi kapsamı, ekonomik koşul ve hukuki esas incelemesi ayrıdır. Yardım talebinin kabulü de davanın mutlaka kazanılacağına ilişkin ön hüküm değildir.

Davanın görüldüğü devlet hangi yardımı sağlar?

M.3/2, dava öncesi sulha yönelik hukuki danışmayı, mahkemede yardım ve temsili, yargılama giderinden muafiyet veya gider desteğini kapsar. M.7, sınır ötesi uyuşmazlıkla doğrudan ilgili tercüman ve gerekli belge tercümelerini ayrıca düzenler. Mahkeme veya yetkili makamın istediği ve uyuşmazlığın çözümü için gerekli olan belgeler esas alınır. Bütün kişisel arşivin çevrilmesi, sadece dosya uluslararası diye otomatik gider kapsamına girmez.

Karşı tarafın yargılama gideri ayrı incelenmelidir. M.3/2, yardım alan kişi davayı kaybettiğinde karşı taraf giderinin karşılanmasını, aynı durumda mahkeme ülkesinde yaşayan yardım alan kişiye tanınacak kapsama bağlar. Bu nedenle “adli yardım alırsam kaybettiğimde hiçbir ödeme yapmam” şeklinde mutlak bir sonuç kurulamaz. Yardım kararının gider kapsamı ve ilgili ulusal hükümler birlikte okunur.

Yolculuk masrafı ve uzaktan katılım

M.7/c uyarınca yol gideri için yalnız başka ülkede dava bulunması yeterli değildir. Kişinin fiziken hazır olması kanun veya mahkemece gerekli görülmeli; mahkeme, kişinin başka yöntemle yeterli biçimde dinlenemeyeceğine karar vermelidir. Bu şartlar sağlanmadan alınmış her uçak bileti veya otel giderinin sonradan karşılanacağı varsayılmaz. Önce katılım biçimi ve gerekli giderin yardım kapsamındaki yeri belirlenir.

AB içinde video konferansla tanık dinlenmesi başka bir hukuk aracının şartlarına tabidir. Uzaktan dinleme mümkünken fiziki katılım gereğinin neden bulunduğu dosyada açıklanabilir. Fakat görüntülü bağlantı imkânı bulunduğu için her yolculuk talebi otomatik reddedilir denilemez. Karar, somut dinleme ihtiyacı ve mahkemenin uygun bulduğu yöntem üzerinden verilir.

İkamet devletinin hazırlık ve tercüme gideri

M.8, başvuranın yaşadığı üye devlete ayrı bir görev yükler. Başvuru dava devletine ulaşıncaya kadar yerelde verilen gerekli hukuki danışma ile başvuru ikamet devletindeki makama yapılmışsa yardım formunun ve gerekli destekleyici belgelerin tercümesi bu kapsamda değerlendirilir. Bu hazırlık gideri, dava devletindeki mahkeme temsili ve esasa ilişkin belge tercümesinden ayrılır. Aynı gider iki farklı devletten iki kez talep edilmez.

Hukuki danışma için yerel avukatla yapılan özel sözleşmenin bütün bedelinin kendiliğinden kamu tarafından ödeneceği sonucu çıkarılamaz. Görevlendirme ve yardım usulü ilgili ulusal sistemde belirlenir. Kişi önce özel hizmet satın almışsa geriye dönük ödeme koşulları ayrıca incelenmelidir. Hazırlık aşamasında hangi işin yardım kapsamında sağlandığı yazılı olarak netleştirilir; ücretsiz işlem varsayımıyla masraf yükü oluşturulmaz.

Başvuru iki makam yolundan biriyle yapılır

M.13/1, yardım talebinin kişinin yerleşim veya mutad mesken ülkesindeki gönderen makama ya da mahkemenin bulunduğu veya kararın icra edileceği ülkedeki alıcı makama sunulmasına izin verir. Kişinin mutlaka önce kendi ülkesindeki bir kurumdan olumlu yardım kararı alması gerektiği şeklinde genel bir ön koşul yoktur. Gönderen makam dosyanın hazırlanıp iletilmesine yardım eder; esas yardım kararının yetkisi m.12 uyarınca ilgili dava devletindedir.

Avrupa e-Adalet Portalı iki standart form sunar: adli yardım başvuru formu ve başvurunun iletilmesi formu. Kişisel mali beyanla makamlar arası iletim belgesi aynı değildir. İnternet üzerinde alanları doldurmak, başvurunun mahkemeye veya yetkili kuruma verildiği anlamına gelmez. Tamamlanan form, ilgili makamın kabul ettiği kanal üzerinden gönderilmeli ve alındı kaydı saklanmalıdır.

M.13/2, başvurunun ve gereken eklerin alıcı devletin ilgili resmî dilinde veya kabul ettiğini bildirdiği başka bir dilde hazırlanmasını ister. Sırf İngilizcenin uluslararası iletişimde yaygın olması bütün makamların İngilizce form kabul ettiğini göstermez. Alman ve Hollanda bildirimi arasındaki fark bunun pratik örneğidir. Çeviride gelir, borç, varlık ve bakmakla yükümlü olunan kişi bilgileri anlam değiştirmeden aktarılmalıdır.

On beş gün, yardım kararının kesin süresi değildir

M.13/4, gönderen makamın usulüne uygun tamamlanmış başvuru ve gerekli tercümeli ekleri aldıktan sonra en geç on beş gün içinde dosyayı diğer devlete iletmesini öngörür. Bu süre, yardımın on beş gün içinde mutlaka onaylanacağı anlamına gelmez. Eksik formun ilk verildiği günle tam dosyanın alınması aynı tarih olmayabilir. Talebin hangi aşamada olduğu, tamamlanan ekler ve iletim alındısı üzerinden izlenir.

M.13/5, bu Direktif kapsamında iletilen belgeleri tasdik veya eşdeğer formaliteden muaf tutar. Muafiyetin konusu yardım başvurusunun belge iletimidir; dava esasındaki her yabancı belgenin bütün diğer kullanım koşullarını kaldıran evrensel bir kural değildir. M.13/6 kapsamında iletim yardımı için ücret alınamaz; ancak yardım reddedilirse ikamet devleti, üstlendiği tercüme giderinin geri ödenmesini ulusal hukukunda düzenleyebilir.

Almanya’dan gönderilen talepte ZPO §1077

ZPO §1077/1, doğal kişilerin sınır ötesi yardım taleplerinde yerleşim veya mutad mesken bölgesindeki Amtsgericht’i gönderme makamı olarak belirler; eyaletler görevi toplulaştırabilir. Nafaka için özel görev hükmü saklıdır. Başvurulan kurumun genel danışma birimi olması, kanuni gönderme yetkisine sahip olduğunu göstermez. Yerel görev dağılımı kontrol edilir.

§1077/4, form ve eklerin tercümesini ve dosyanın tamamlığının incelenmesini düzenler. Beşinci fıkra, gerekli tercümeler hazır olduktan sonra on dört gün içinde gönderimi öngörür. Bu Alman özel süresi, Direktifin en geç on beş gün içinde gönderime ilişkin ortak kuralıyla karıştırılmamalıdır. Altıncı fıkra, başka devletin ekonomik gerekçeyle reddi veya ret hazırlığında talep üzerine Alman koşullarındaki ihtiyaç durumunu gösteren ek belgenin iletilmesine imkân verir.

Almanya’ya gelen talepte ZPO §1078

Gelen başvuruyu dava veya icra mahkemesi ele alır. ZPO §1078/1–2, Almanca başvuru ve ek tercümelerini, tasdik muafiyetini ve yardımın Alman temel hükümleriyle değerlendirilmesini düzenler. §1078/3’te yaşam maliyeti farkı; dördüncü fıkrada sonraki kanun yolu aşamasında yeni talebin yapılmış sayılması ve ilgili aşamanın koşullarının gösterilmesi yer alır. Yardımın devamı, hiçbir yeniden değerlendirme yapılamayacağı anlamına gelmez.

Almanya’nın resmî makam bildirimi gönderme ve alma mahkemeleriyle dil bilgisini birlikte sunar. E-posta veya telefonla genel bilgi alınması ile geçerli başvuru yapılması aynı işlem değildir. Kullanılacak iletişim yönteminin somut makamda kabul edildiği doğrulanır. Başvurunun süresi ve eklerin teslimi, yalnız danışma yazışmasına bırakılmaz.

Hollanda’da Raad voor Rechtsbijstand ve kabul edilen diller

Hollanda’nın resmî bildiriminde Raad voor Rechtsbijstand hem gönderen hem alıcı makam olarak gösterilir. Başvurular için Felemenkçe, İngilizce, Almanca veya Fransızca kabul edilir; elektronik posta ve posta kanalları belirtilir. Bu ülke kaydı, Almanya’daki Almanca başvuru ve mahkeme temelli görev düzeninin Hollanda’ya aynen taşınmaması gerektiğini gösterir.

Hollanda makamına başvuru hazırlığında kişinin gerçek yerleşimi ve davanın bulunduğu devlet aynı formda tutarlı yazılır. Makamın e-posta kabul etmesi, herhangi bir adrese hassas mali evrak gönderilebileceği anlamına gelmez. Güncel resmî muhatap ve referans teyit edilir. Şirket belgesiyle gerçek kişinin gelir belgesi ayrı tutulur; formda istenen yardımın hangi yargılama veya icra işlemi için olduğu açıkça gösterilir.

Kanun yolu, icra ve zorunlu mahkeme dışı usuller

M.9, yardımın dava ülkesindeki kararın icrasında tamamen veya kısmen sürmesini ve tarafın yaptığı ya da kendisine karşı yapılan kanun yolunda mali ve esas koşullarıyla devam etmesini düzenler. Başka devlette tanıma veya icra isteniyorsa o devlet hukukundaki yardım değerlendirilir. Önceki kararın kapsamı, hangi dosya için verildiği ve son mali durum sunulmalıdır; eski yardım belgesinin bütün yeni ülkelerde aynı hizmetleri koşulsuz sağladığı söylenemez.

M.10, kanunun zorunlu tuttuğu veya mahkemenin yönlendirdiği mahkeme dışı süreçleri de yardım kapsamına dahil eder. Her gönüllü özel arabuluculuk anlaşmasının bütün ücretleri aynı hükümle otomatik karşılanmaz. M.11, başka üye devlette resmî belgelerin icrası için yardımı ayrıca düzenler. İşlemin dava, zorunlu çözüm yolu veya icra olması, formda seçilecek kapsam ve gider belgelerini etkiler.

Avrupa Küçük Talepler Usulündeki ücretsiz form yardımı ile bu Direktifin hukuki temsil ve gider desteği ayrı kavramlardır. M.3/3, kişilerin kendilerini temsil etmesine uygun usullerde ayrı temsil yardımını, eşitlik veya karmaşıklık gerektiren durumlar saklı kalmak üzere sınırlar. Dolayısıyla ücretsiz form doldurma desteği bulunması, somut olayda başka hukuki yardımın asla verilemeyeceği anlamına gelmez.

Ret gerekçesi, katkı payı ve yardımın geri istenmesi

M.15, başvuru sahibinin süreç hakkında bilgilendirilmesini ve tam veya kısmi reddin gerekçelendirilmesini ister. Yeniden inceleme veya başvuru yolları, maddede belirtilen istisnalar ve ulusal usulle birlikte belirlenir. Bütün devletler için tek bir ret itiraz süresi yoktur. Kararı veren makam, tebliğ tarihi ve hangi giderin neden dışarıda bırakıldığı kayda alınır. Kısmi yardım kararı tam ret gibi değerlendirilmemelidir.

M.3/4, ekonomik durum gözetilerek makul katkı payına izin verir. M.3/5 ise mali durumun önemli ölçüde iyileşmesi veya yanlış bilgilere dayanılarak yardım verilmesi hâlinde tamamen ya da kısmen geri ödeme düzenlenebilmesini öngörür. Bu nedenle yardım her dosyada kesin ve geri alınamaz bir hibe gibi sunulmamalıdır. Sonraki mali değişikliklerin bildirilmesi ve kararın koşullarına uyulması ilgili ulusal kurallara göre takip edilir.

Başvuru dosyasında son kontrol

Hazırlık dosyası kimlik ve yasal ikamet kaydı, dava veya icra bilgisi, kısa talep açıklaması, temel deliller, gelir ve varlık belgeleri, aile bütçesi, gider desteği sağlayan başka mekanizmalar ve istenen tercümelerden oluşacak biçimde düzenlenebilir. Bu sıralama resmî formun yerine geçmez. İstenen her belge kendi dönemiyle gösterilir; başka davaya ait eski mali tablo güncelmiş gibi kullanılmaz.

Yardım başvurusu yapılmasıyla esas davanın cevap veya kanun yolu süresinin kendiliğinden durduğu kabul edilmemelidir. Somut ülkenin süreye etkisi ve gerekiyorsa ayrı koruma başvurusu incelenir. Türkiye’de yürütülecek bir dosya için ise Türk hukukundaki yabancıların adli yardım koşulları ayrı değerlendirilir. AB içinde alınmış yardım kararı, Türk mahkemesinin veya baronun kararının otomatik yerine geçmez.

Resmî kaynaklar

• 2003/8/AT sayılı sınır ötesi adli yardım Direktifi: m.1–16, 19–20.
• Alman ZPO §1076, §1077 ve §1078.
• Avrupa Komisyonu ülke ve makam bilgileri.
• Adli yardım başvuru ve iletim formları.
• Almanya ve Hollanda resmî bildirimleri.

Görüşme talebinizi iletin