İngiltere CPR Part 18 Cevabı Türk Mahkemesinde Delil Olur mu? HMK 31 ve 199

İngiltere CPR Part 18 kapsamında hangi bilgi istenir?

Civil Procedure Rules Part 18, İngiltere ve Galler hukuk yargılamasında uyuşmazlıkla ilgili bir hususun açıklanması veya o hususa ilişkin ek bilgi sağlanması için düzenlenmiştir. Rule 18.1, mahkemenin herhangi bir aşamada bir tarafa uyuşmazlık konusu meseleyi açıklattırabileceğini ve ek bilgi verilmesini emredebileceğini belirtir. Bu yetki yalnız dava dilekçesinin belirli cümleleriyle sınırlı değildir. Ancak amaç, her türlü ticari sırra veya bütün geçmiş banka kayıtlarına sınırsız erişmek değil, somut davadaki belirsizliği açıklığa kavuşturmaktır. İlgili sorunun hangi vakıaya dayandığı ve neden açıklanması gerektiği yazılı olarak ortaya konmalıdır.

İngiltere’de dava edilmiş bir Türk şirketi için bu usul, sözleşmedeki teslim tarihlerinin, hangi mal partisinin ayıplı sayıldığının veya davacının zarar hesabında hangi dönemin esas alındığının anlaşılmasını sağlayabilir. Bu örnekler genel usul ayrımını göstermek içindir; her uyuşmazlıkta aynı soruların sorulması gerektiği anlamına gelmez. Türkiye’de aynı ilişkiye dayalı dava açılması hâlinde İngiliz dosyasındaki Part 18 talebinin hukuki niteliği ayrıca incelenir. İngiltere’de kullanılan bilgi açıklama mekanizması, Türk mahkemesinde otomatik bir yabancı usul kuralı meydana getirmez.

Tarafın Request yazısı ile mahkemenin Order kararı aynı değildir

Practice Direction 18 paragraf 1.1, mahkemeye başvurmadan önce genellikle karşı tarafa yazılı bir Request gönderilmesini öngörür. Bu aşamada düzenlenen talep, tarafın veya yetkili temsilcisinin imzaladığı usul yazısıdır. Üzerinde İngiliz mahkemesinin adı ve dava numarası bulunması onu tek başına mahkeme hükmüne dönüştürmez. Tarafın yaptığı yazılı talep ile hâkimin Rule 18.1 uyarınca sonradan verdiği açıklama emri farklı belgelerdir. Belgenin mahkemece tasdikli olduğu, hangi tarihli emre bağlı bulunduğu ve cevap için hangi süreyi belirlediği orijinal dosyadan doğrulanmalıdır.

İngiltere’de dava dosyasına konulan bütün yazışmaları Türk mahkemesinde ‘yabancı mahkeme kararı’ başlığıyla sunmak, belgeyi yanlış nitelendirmek demektir. Öncelikle Request metnini düzenleyen kişi, karşı tarafın cevabı, varsa mahkemenin sonraki Order kararı ve tebliğ tarihleri ayrı bir listeye yazılmalıdır. Soru metninin içindeki iddia, henüz cevaplanmamışsa yalnız soru soran kişinin ileri sürdüğü vakıadır. Karşı tarafın cevabı da mahkemenin o konuda hüküm verdiği anlamına gelmez. Türk delil değerlendirmesinde bu farklı kaynakların gerçek işlevleri ayrı ayrı açıklanmalıdır.

PD 18 paragraf 1.2 ve ölçülülük şartı

Practice Direction 18 paragraf 1.2, Request kapsamının kısa, makul olarak gerekli ve orantılı olmasını öngörür. İstenen açıklama, tarafın kendi davasını hazırlamasına veya karşılaşacağı iddiayı anlamasına hizmet etmelidir. Yalnız baskı kurmak amacıyla yıllar boyunca bütün ticari yazışmaların açıklanmasını istemek, bu ölçüte göre değerlendirme gerektirir. 1.3 numaralı paragraf, taleplerin mümkün olduğunca tek kapsamlı belgede toplanmasını belirtir. Bu nedenle İngiltere’de dava edilen şirket, soruların sayısından önce hangi maddi vakıanın açıklatılmaya çalışıldığını saptamalıdır.

İngiliz talebinde mal teslimi, cari hesap mutabakatı veya sözleşmenin tarafı olan şirketin adı karışmışsa, açıklama isteminin kapsamı bu somut belirsizlikle sınırlı olmalıdır. İngiltere ve Türkiye arasında belgelerin aktarılmasının maliyetli olması tek başına bütün talepleri geçersiz kılmaz. PD 18 paragraf 4.1 ve 4.2, yerine getirememe veya orantısız masraf gerekçesiyle itiraz edildiğinde bunun zamanında ve gerekçeli olarak bildirilmesine önem verir. Türk şirketinin yalnız cevap vermemesi değil, hangi bilgiyi neden veremediğini doğru açıklaması gerekebilir. Türkiye’de delil kullanımı da bu açıklamalardan bağımsız olarak ele alınır.

Response ve statement of truth nasıl değerlendirilir?

Practice Direction 18 paragraf 2.1, Response belgesinin yazılı, tarihli ve cevap veren taraf veya hukuki temsilci tarafından imzalı olmasını öngörür. Paragraf 2.3 kapsamında soru ve cevapların eşleştirilmesi, dayanak belgelerin ilgili ölçüde eklenmesi önem taşır. Üçüncü bölüm ve CPR Part 22, cevapların statement of truth doğruluk beyanıyla desteklenmesi bakımından önemlidir. Bu biçimsel unsurlar, Türk mahkemesinin hangi açıklamanın kime ait olduğunu saptamasına yardımcı olabilir. Bununla birlikte İngiliz doğruluk beyanı Türk hukukunda otomatik kesin delil etkisi yaratmaz.

İngiliz Response içinde ‘ürün teslim edildi’ veya ‘ödeme yapılmadı’ şeklinde beyan bulunabilir. Bunlar Türk davasında ileri sürüldüğünde mahkeme, açıklamanın hangi tarafça ve hangi ticari işlem için yapıldığını incelemelidir. Bir holding bünyesindeki ana şirketin açıklaması ile bağlı şirketin açıklaması aynı kişiden çıkmış sayılmaz. Aynı şekilde farklı faturaya ait kabul cümlesi, başka bir alacağı otomatik ispatlamaz. Statement of truth imzasının gerçekliği, cevap metninin tamlığı ve varsa ekli fatura veya sevk belgeleri birlikte değerlendirildiğinde belge daha sağlıklı nitelendirilir.

İngiltere mahkemesinin ayrıca açıklama emri vermesi

Yazılı Request cevaplanmazsa veya cevap yeterli görülmezse İngiltere’de uygun koşullarda mahkemeye başvurulabilir. Practice Direction 18 paragraf 5.1–5.3, açıklama emri isteminin kapsamını ve önceden Request gönderilip gönderilmediğiyle ilgili bilgileri düzenler. Paragraf 5.5, cevap verilmemiş belirli durumlarda başvurunun duruşmasız incelenmesine ilişkin özel koşullar getirir; burada 14 günlük süreye gönderme bulunmaktadır. Bu hüküm, bütün Part 18 sorularında evrensel ve değişmez bir cevap süresi varmış gibi açıklanmamalıdır. Esas alınacak süre, ilgili Request ve mahkeme emirleriyle birlikte incelenir.

Türk dosyasında İngiliz tarafın süresinde cevap vermediği söyleniyorsa, yalnız Request tarihini gösterip otomatik ihlal sonucuna gidilemez. Gönderim şekli, istenen cevap günü, mahkemenin sonraki kararları ve varsa itiraz yazıları kronolojik olarak gösterilmelidir. İngiliz mahkeme emrine uyulmamasının İngiltere yargılamasındaki sonuçları, o mahkemenin usul hukukuna tabidir. Türkiye’deki bir mahkemenin aynı usul yaptırımını doğrudan uyguladığı iddia edilemez. Kararın gerçek metni elde edilmeden, içinde bulunmayan bir mahkeme emrinin varlığını Türk dava dilekçesinde yazmak ciddi ispat sorunu yaratır.

HMK m.199: İngiliz cevapları Türk hukukunda belge olabilir mi?

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 199. maddesi, uyuşmazlık konusu vakıaları ispata elverişli yazılı ve basılı metinler, elektronik veriler ve benzeri bilgi taşıyıcılarını belge olarak düzenler. İngiliz Part 18 yazılı talepleri, cevapları ve ilgili elektronik kayıtlar, içerik ve elde edilme koşullarına göre Türk yargılamasında belge niteliği taşıyabilir. Ancak bir belgenin ibraz edilebilmesi ile içindeki bütün cümlelerin kesin doğru sayılması farklıdır. Türk mahkemesi belgenin gerçekliğini, hangi vakıaya temas ettiğini, karşı tarafın açıklamalarını ve diğer delilleri birlikte incelemek zorundadır.

Örneğin Türk şirketi, İngiliz davada satıcı tarafından verilen Part 18 cevabında taşıma bedelinin karşı tarafa ödendiğinin açıklandığını ileri sürüyorsa, bu ifadenin ilgili faturayı ve doğru tarafı kapsayıp kapsamadığı kontrol edilmelidir. Aynı konuya ilişkin hesap ekstresi veya banka dekontu bulunabilir. İngiliz cevabın imzalı olması, Türk mahkemesinde her başka delilin gereksiz olduğu sonucunu doğurmaz. Tersine, sadece soru soran tarafın talep cümlesi, karşı tarafın vakıayı kabul ettiği anlamına gelmez. Belgenin delil değeri, dosyaya özgü bir gerekçeyle gösterilmelidir.

HMK m.31 açıklama istemi ile CPR 18.1 farklıdır

HMK m.31, Türk hâkiminin davayı aydınlatma ödevini düzenler. Hâkim, uyuşmazlığın aydınlatılmasının zorunlu kıldığı hâllerde maddi veya hukuki bakımdan belirsiz veya çelişkili gördüğü konularda taraflara açıklama yaptırabilir, soru sorabilir ve delil göstermelerini isteyebilir. İngiltere CPR 18.1 ile ortak amaç belirsizliği gidermek olsa da her iki hukuk sistemindeki usul araçları aynı değildir. Türk hâkimi İngiliz Request üzerine sırf taraflardan biri bunu istedi diye karşı tarafa aynen aynı soruları sormak zorunda değildir. Türk mahkemesi kendi kanunundan doğan yetkiyi uygular.

Bir Türk şirketi aynı sözleşmeye ilişkin İngiliz dosyasında cevaplanan soruların Türkiye davasında yeniden incelenmesini istiyorsa, öncelikle belirsiz vakıayı Türk dava konusu bakımından açıklamalıdır. Hangi sözleşme maddesinin yorumlandığı, hangi tarihli teslimin çekişmeli olduğu ve hangi beyanın diğer delillerle çeliştiği somut olarak belirtilmelidir. HMK m.31 başvurusu, İngiliz usulünü Türkiye’ye taşımak için genel bir talep listesi değildir. Çelişkinin giderilmesi mi yoksa belirli bir belgenin mahkemeye getirilmesi mi istendiği de ayrıca ayrılmalıdır.

HMK m.219 ve m.220 kapsamındaki belge ibrazı

HMK m.219/1, tarafların kendi delil olarak dayandıkları ve ellerinde bulunan ilgili belgeleri mahkemeye ibraz etmekle yükümlü olduklarını düzenler. Elektronik belgelerin ibrazına ilişkin usul aynı hükümde yer alır. HMK m.220, istenen belgenin karşı tarafın elinde olduğunun anlaşılması, ispat bakımından zorunluluk ve mahkemenin kesin süre vermesi gibi koşullar içerir. İngiliz Part 18 sorusu, bu koşullar yerine gelmeden kendiliğinden Türk belge ibraz emri meydana getirmez. Belge ibrazı isteniyorsa talep edilen kayıt somut olarak belirlenmeli ve ilgili kanun hükmü gösterilmelidir.

Örneğin İngiliz davada bir sevkiyatın teslim belgesini açıklaması istenen şirket, Türkiye’de de aynı belgeyi muhafaza ediyor olabilir. Türk mahkemesine yapılacak başvuruda belgenin cinsi, tarih aralığı, ispat edilen vakıa ve kimin elinde olduğu ayrı açıklanır. Belge ibraz edilmediğinde doğabilecek usul sonucu, otomatik ceza fikrine değil HMK m.220’nin kendi şartlarına bağlıdır. İngiliz mahkemesinin belgeyle ilgili görüşü yardımcı bilgi sağlayabilir fakat Türk mahkemesinin yerine geçemez. Ticari defterler söz konusuysa HMK m.222 gibi özel delil hükümleri de dikkate alınmalıdır.

HMK m.221 üçüncü kişi belgesini nasıl düzenler?

Bir İngiliz Part 18 talebi genellikle davadaki tarafın açıklamasını hedefler. Buna karşılık Türk dosyasında üçüncü bir banka, taşımacı, sigorta şirketi veya resmî kurumun elindeki belgenin mahkemeye getirtilmesi farklı hukukî sorundur. HMK m.221, üçüncü kişi ya da kurumun elindeki belgenin ispat için zorunlu olduğuna mahkemenin karar vermesi durumunda belge ibrazını düzenler. Üçüncü kişinin bilgisiyle tarafın cevap verme yükümlülüğü aynı değildir. İngiltere’deki disclosure veya non-party disclosure kuralları da Part 18’den ayrı usul araçları içerebilir.

Üçüncü kişinin İngiltere’de bulunması hâlinde, Türk mahkemesinin belge isteminin uluslararası adli yardımlaşma ve ilgili usul kuralları bakımından incelenmesi gerekir. Sadece Türkiye davasının bulunması İngiltere’deki herkesi Türk mahkemesinin doğrudan belge emrine tabi kılmaz. Hangi delilin kim tarafından tutulduğu doğru saptandığında gereksiz istemler azalır. İngiltere Part 18 belgesinde üçüncü kişiye atıf yapılmışsa bu atfın kendisi üçüncü kişinin belgeyi elinde bulundurduğunu kesin olarak ispatlamayabilir. Talebin dayanağı, uyuşmazlığın vakıası ve mahkemenin yetkisi ayrı değerlendirilmelidir.

CPR 18.2 kapsamında bilgi kullanımı sınırlanabilir

İngiltere CPR 18.2, Part 18 kapsamında verilen bilginin yalnız içinde sağlandığı dava için kullanılmasına yönelik mahkeme kararı verilebilmesine imkân tanır. İngiliz davadaki cevabın bir Türk dosyasına sunulması düşünülüyorsa, o dosyada böyle bir özel sınırlandırma yapılıp yapılmadığı araştırılmalıdır. Belgenin avukatın veya tarafın elinde bulunması, her amaçla yeniden yayımlanması için sınırsız izin anlamına gelmez. Bu hüküm özellikle ticari sır, çalışan bilgisi ve kişisel veri içeren cevapların farklı ülkelerde paylaşımında önemlidir.

Bununla birlikte CPR 18.2’nin varlığı bütün İngiliz Part 18 belgelerinin Türk mahkemesinde her durumda kullanılamayacağı şeklinde yorumlanmamalıdır. Gerçek mahkeme kararının kapsamı, İngiltere hukukundaki izin ve gizlilik kuralları, belgenin elde edilme yöntemi ve Türk hukukundaki delil rejimi birlikte incelenir. Böylece hem müvekkilin savunma hakkı hem yabancı mahkemeye karşı usul yükümlülükleri korunur. Belgeye taraf isimleri ve hesap bilgileri gibi gereksiz verileri eklemek yerine ispat için gereken kısımlar ve uygun koruma yöntemleri değerlendirilmelidir.

İngiliz Part 18 emrinin Türkiye’de tenfizi meselesi

5718 sayılı MÖHUK m.50 ve devamı, yabancı mahkeme ilamlarının Türkiye’de tenfizi hakkında hükümler içerir. İngiltere CPR Part 18 kapsamında verilen, yargılama sırasında açıklama yapılmasını isteyen usulî emir, belirli bir para alacağının kesin hükme bağlandığı yabancı mahkeme ilamıyla aynı hukukî nitelikte değildir. Bu nedenle her İngiliz açıklama emrini Türk icra müdürlüğünde doğrudan takip konusu yapmak veya yabancı mahkemenin İngiliz usul yaptırımını Türkiye’de aynen uygulamak doğru değildir. Mahkeme emrinin içeriği ve Türkiye’de istenen sonuç somut olarak saptanmalıdır.

Türk mahkemesi önündeki uyuşmazlık için gerçekten bir açıklama veya belge gerekiyorsa, Türk usul hukukundaki yetki ve delil hükümleri esas alınır. İngiliz mahkeme emri, bazı koşullarda tarafların geçmişte hangi bilgiye eriştiğini veya hangi açıklamayı istendiğini gösteren belge niteliğinde olabilir. Buna karşılık tek başına Türk hâkiminin yerine geçerek yeni bir ispat yaptırımı yaratmaz. Hukukî görüş yazılırken belge delili, yabancı ilamın tanınması ve yabancı usulî emrin cebrî uygulanması birbirinden açıkça ayrılmalıdır. Bu ayrım İngiltere’de yargılanan Türk şirketlerinin hak kaybını azaltabilir.

Yabancı dil ve tasdik bakımından HMK m.223–224

HMK m.223, yabancı dilde yazılmış belgeye dayanan tarafın tercümesini de Türk mahkemesine sunmasını öngörür; mahkeme gerekli görürse resmî tercüme isteyebilir. Part 18 Request, Response, statement of truth, order ve service ifadelerinin hukuki anlamı bu nedenle doğru çevrilmelidir. Bir talep mektubunu ‘mahkemenin kesin kararı’ olarak veya tarafın cevap metnini ‘kesin ikrar hükmü’ olarak çevirmek yanlış nitelendirmeye yol açabilir. İngiliz dosyanın tamamı ve cevap ekleri, ilgili Türk dava vakıasıyla bağlantı kurularak tercüme edilir.

HMK m.224, yabancı devlet makamlarınca hazırlanmış resmî belgelerin Türkiye’de resmî belge vasfıyla kullanılmasında tasdik ve milletlerarası sözleşme hükümlerine ilişkin düzenleme içerir. İngiliz mahkemesinin onaylı emriyle bir tarafın hazırladığı özel Request aynı belge kategorisi değildir. Apostil alınması, özel yazışmayı mahkeme kararı hâline getirmez. Uygun tercüme ve tasdik prosedürü belirlenirken belgenin asıl kaynağı, düzenleyen makam, mahkeme dosya numarası ve elektronik doğrulama imkânları ayrıca incelenir. İçeriği doğru nitelendirmek yalnız şekil meselesi değil dava stratejisi bakımından da önemlidir.

İngiltere’deki Türk şirketi için pratik dosya denetimi

İlk adımda İngiliz davanın mahkemesi, tarafları ve dosya numarası doğrulanır. İkinci adımda Part 18 Request ve Response belgeleri birbirinden ayrılır. Üçüncü adımda imza, tarih ve statement of truth kontrol edilir. Dördüncü adımda varsa İngiliz mahkeme emri ve uyulması gereken süre tespit edilir. Beşinci adımda CPR 18.2 kapsamında kullanım sınırlaması araştırılır. Altıncı adımda İngiliz belgenin Türkiye’de ispatlaması istenen somut vakıa belirlenir. Bu adımlar, aynı kelimeleri farklı hukuki anlamlarda kullanma riskini azaltır.

Yedinci adımda İngiliz cevapları diğer ticari kayıtlarla karşılaştırılır. Sekizinci adımda HMK m.199, 31 ve 219–221 yönünden uygun Türk delil talebi seçilir. Dokuzuncu adımda çeviri ve varsa resmî tasdik usulü tamamlanır. Onuncu adımda Türk mahkemesine sunulacak dilekçede belgenin kesin hüküm olmadığını, neyi gösterdiğini ve hangi kanun maddesine dayandığını açıkça belirtmek gerekir. Ayrıca şirketin yabancı ve Türk dosyalarındaki beyanlarının uyuşmazlık kapsamı bakımından çelişip çelişmediği kontrol edilir. Bu inceleme, gereksiz dava masrafı ve ispat zayıflığını azaltmaya yöneliktir.

En sık yapılan usul ve delil hataları

Birinci hata İngiliz taraf Request metnini mahkeme kararı sanmaktır. İkinci hata karşı tarafın Part 18 cevabını Türk mahkemesinde otomatik kesin delil kabul etmektir. Üçüncü hata HMK m.31 ile m.219–220’yi aynı yetki olarak sunmaktır. Dördüncü hata üçüncü kişi belge ibrazı talebinde HMK m.221 ayrımını atlamaktır. Beşinci hata, İngiliz mahkemenin bilgi kullanımına özel sınır koyup koymadığını araştırmamaktır. Altıncı hata, statement of truth ifadesini belgenin bütün içeriğini kesinleştiren hüküm şeklinde çevirmektir.

Yedinci hata, yabancı resmî belge ile taraf yazışmasını aynı tasdik kategorisinde değerlendirmektir. Sekizinci hata, İngiliz dava tarihleri ile Türkiye’deki olayları eşleştirmemektir. Dokuzuncu hata, yabancı usul emrini Türk icra takibinde doğrudan cebrî icra dayanağı saymaktır. Onuncu hata, tarafın bütün ticari kayıtlarını ilgisiz veri paylaşımı doğuracak biçimde dosyaya eklemektir. Bunların giderilmesi için yalnız şeklen daha fazla sayfa hazırlamak değil, belgenin hukuki kaynağını, kullanım amacını, doğru tercümesini ve ispatlanan vakıayı ayrı ayrı açıklamak gerekir.

İngiltere CPR Part 18 ve Türk hukukunda delil — sık sorulan sorular

İlgili site içi hukuk yazıları

İngiltere’de dava öncesi belge toplamak için CPR 31.16 ve HMK 400; üçüncü kişinin elindeki kayıt için CPR 31.17 ile HMK 221; yetki itirazı için CPR Part 11; yabancı banka kayıtları için HMK 219–221; uygulanacak sözleşme hukuku için MÖHUK 24 rehberlerine bakabilirsiniz.

Resmî hukukî kaynaklar

Justice UK — CPR Part 18; Justice UK — Practice Direction 18; Justice UK — örnek Part 18 açıklama yönergeleri; Adalet Bakanlığı — 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (m.31, 199, 219–224); TBMM — 5718 sayılı MÖHUK; GOV.UK — resmî belge legalisation işlemleri.

Hukuki metinlerde doğrulanmamış İngiliz veya Türk içtihadına atıf yapılmamıştır.