Çalışan Buluşlarında Bildirim ve Bedel Hakkı: 4 Ay
Kısa cevap: Çalışan, hizmet buluşunu gecikmeksizin yazılı olarak işverene bildirir. İşverenin tam veya kısmi hak talebi için dört aylık süresi, usulüne uygun bildirimin kendisine ulaşmasıyla başlar; süresinde talepte bulunulmazsa buluş serbest kalır. Tam hak talebinde makul bedel, kısmi hak talebinde kullanımdan doğan bedel değerlendirilir. Özel sektör çalışanının teşvik ödülü ise buluş bedelinden ayrı bir ödemedir; kamu çalışanlarına ilişkin istisna aşağıda açıklanmıştır.
Bu yazıyla ilgili genel bir sorunuz mu var? Anonim soru sor
Bu rehber çalışan buluşlarında bildirim ve bedel hakkını 30 Eylül 2026 itibarıyla 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun 113–122. maddeleri ve Çalışan Buluşları Yönetmeliği temelinde açıklar. Çalışan buluşu, yazılım telifi, çalışan tasarımı ve ticari sır farklı hukuki rejimlerdir.
Hizmet Buluşu ile Serbest Buluş Arasındaki Fark
Hizmet buluşu, çalışanın bir işletme veya kamu idaresinde yükümlü olduğu faaliyeti gereği gerçekleştirdiği ya da büyük ölçüde işyerinin deneyim ve çalışmalarına dayanarak iş ilişkisi sırasında yaptığı buluştur. İş saatinde yapılması tek başına belirleyici değildir; görev tanımı, proje, işveren talimatı, laboratuvar ve veri kullanımı ile işletmenin bilgi birikimi birlikte değerlendirilir.
Bu kapsam dışında kalan çalışan buluşu serbest buluş olabilir. Ancak çalışan, iş ilişkisi devam ederken yaptığı serbest buluşu da işverenin faaliyet alanıyla ilişkisi ve kullanım ihtimali bakımından mevzuattaki koşullarda bildirmek zorunda kalabilir. Buluşun serbest olduğunu baştan varsayıp hiç bildirmemek, hak ve tazminat uyuşmazlığı yaratabilir.
Çalışan Buluşu Nasıl Bildirmelidir?
Çalışan hizmet buluşunu yaptıktan sonra gecikmeksizin yazılı olarak işverene bildirmelidir. Bildirimde teknik problem, çözüm, buluşun meydana gelme biçimi, kullanılan işletme deneyimleri, katkıda bulunan kişiler ve katkı oranları açıklanmalıdır. İşverenin buluşu değerlendirebilmesi ve patent başvurusu hazırlayabilmesi için çizim, deney sonucu, prototip ve teknik doküman eklenmelidir.
Birden çok çalışan aynı buluşu yaptıysa bildirim birlikte yapılabilir; ayrı bildirim yapılması hâlinde de diğer çalışanların katkıları ve katkıların niteliği açıklanmalıdır. Bildirimin teslim tarihi ispatlanmalıdır. Kurumsal portal, KEP, güvenli elektronik imza veya evrak kayıt sistemi kullanılabilir. Başlık ve kısa özet, açıklama yapılmadan buluşun varlığını söylemek tam bildirim sayılmayabilir.
Eksik Bildirim Nasıl Tamamlanır?
İşveren, bildirimin kendisine ulaştığı tarihten itibaren 2 ay içinde düzeltilmesi gereken hususları çalışana bildirir. Bu süre içinde düzeltme istemezse bildirim usulüne uygun yapılmış sayılır. Çalışan, istenen düzeltmeleri bildirimin kendisine ulaşmasından itibaren 1 ay içinde tamamlamalıdır; tamamlamazsa usulüne uygun buluş bildirimi yapılmamış sayılır ve yeniden bildirim gerekir. İşverenin 4 aylık tam veya kısmi hak talebi süresi, usulüne uygun bildirimin işverene ulaşmasıyla başlar. Teslim, eksiklik yazısı ve tamamlama tarihleri ayrı kaydedilmelidir. Dayanak: Çalışan Buluşları Yönetmeliği m. 5–6 ve SMK m. 114–115.
İşverenin sessiz kalması buluşun teknik olarak patentlenebilir olduğunu kabul ettiği anlamına gelmez. Yenilik, buluş basamağı ve sanayiye uygulanabilirlik ayrıca araştırılır. Bildirim yükümlülüğü patent verileceğinin kesin olduğu dosyalarla sınırlı değildir; çalışanın teknik çözümü işverene zamanında açıklaması gerekir.
İşverenin Dört Aylık Hak Talebi Süresi
İşveren, usulüne uygun bildirimin kendisine ulaştığı tarihten itibaren 4 ay içinde hizmet buluşu üzerinde tam veya kısmi hak talebinde bulunabilir. Talep yazılı olmalı ve kapsamı açıkça belirtilmelidir. Sadece patent araştırması başlatmak, prototipi kullanmak veya çalışana sözlü olarak “şirketin buluşudur” demek kanundaki açık hak talebinin yerine geçmez.
Dört aylık süre içinde hak talebinde bulunulmazsa veya işveren buluşu serbest bırakırsa buluş serbest buluş niteliği kazanır. Süre hesabında bildirimin işverene ulaştığı gün, eksiklik talebi ve tamamlayıcı bildirimin tarihi kaydedilmelidir. İşverenin iç onay süreçleri veya yönetim kurulunun geç toplanması kanuni süreyi kendiliğinden uzatmaz.
Tam Hak Talebi ile Kısmi Hak Talebinin Sonucu
İşveren tam hak talebinde bulunursa hizmet buluşu üzerindeki haklar işverene geçer. İşveren Türkiye’de patent veya faydalı model başvurusu yapmakla yükümlüdür; kanundaki istisnalar saklıdır. Çalışan buluşçu olarak belirtilme hakkını korur. İş sözleşmesinin daha sonra sona ermesi, doğmuş hak ve yükümlülükleri kendiliğinden ortadan kaldırmaz.
Kısmi hak talebinde işveren buluşu kullanma hakkı elde eder, buluş diğer yönleriyle serbest buluş niteliği kazanır. İşverenin kullanımı çalışanın buluşu ekonomik olarak değerlendirmesini önemli ölçüde güçleştiriyorsa çalışan tam hak talebi veya kullanım koşullarının düzenlenmesi için kanundaki haklarını ileri sürebilir. Talebin kapsamı, ürün, ülke ve kullanım alanı bakımından yazılılaştırılmalıdır.
Çalışanın Buluş Bedeli Nasıl Belirlenir?
İşveren tam hak talebinde bulunduğunda çalışan, hizmet buluşu için makul bedel isteme hakkına sahiptir. Buluşun ekonomik değeri, işletmenin buluştan yararlanma biçimi, çalışanın görevi ve buluşun gerçekleştirilmesinde işletmenin katkısı dikkate alınır. Satış geliri, lisans bedeli, maliyet tasarrufu ve alternatif çözüm maliyeti hesapta kullanılabilir.
Bedel hesabında buluşun sağladığı kazanç, çalışanın görev ve katkı grubu, Yönetmelikteki katsayılar ve birden çok buluşçunun katkı payları ayrı belirlenir. Aynı buluşun bütün satış hasılatını doğrudan çalışana ödenecek bedel saymak doğru değildir; buluşun ürüne veya maliyet tasarrufuna katkısı incelenmelidir.
Teşvik Ödülü ile Buluş Bedeli Arasındaki Fark
Yönetmelik m.7/2, tam hak talebinde teşvik ödülünü buluş bedelinden ayrı tutar. Ödülün son ödeme tarihi, TÜRKPATENT’in başvuruya ilişkin şekli uygunluk bildiriminin işverene ulaşmasından itibaren iki aydır; dört aylık hak talebi süresiyle aynı başlangıca sahip değildir. Alt sınır net asgari ücrettir. Kamu kurum ve kuruluşlarında çalışanlara bu teşvik ödülü verilmez.
| Kontrol | Teşvik ödülü | Buluş bedeli |
|---|---|---|
| Hukuki ilişki | Tam hak talebi ve başvuru süreci | Tam hak talebi veya kısmi hak kapsamında kullanım |
| Tutar | Net asgari ücret alt sınırı | Buluşun ekonomik değeri, kazanç ve katkı hesabı |
| Ödeme takvimi | Şekli uygunluk bildiriminin ulaşmasından sonra en geç iki ay | Sözleşme ve mevzuattaki dönemsel ödeme esasları |
| Birden çok buluşçu | Katkı paylarına göre bölüştürme | Her buluşçunun katkısına göre hesap |
Paylaşım örneği: İki buluşçunun katkısı %60 ve %40 ise asgari teşvik ödülü toplamı aynı oranlarla paylaşılır; her birine ayrı ayrı tam asgari tutar verilmesi varsayılmaz. Güncel parasal tutar ödeme dönemi için kontrol edilmelidir. Dayanak ve açıklama: Yönetmelik m.7 ve TÜRKPATENT Çalışan Buluşları Uygulama Kılavuzu, bedel ve ödeme bölümü.
Bedel ve Ödeme Planı Ne Zaman Belirlenir?
Hak talebiyle bedel hakkının doğması, bedel sözleşmesi için öngörülen süre ve ödemenin vadesi ayrı konulardır. Yönetmelik m.24 uyarınca bedel miktarı ve ödeme şekli üzerinde anlaşma için iki aylık süre; tam hak talebinde patent veya faydalı modelin verildiğinin Bültende ilanından, kısmi hak talebinde işverenin buluştan yararlanmaya başlamasından itibaren değerlendirilir. Anlaşma sağlanamazsa Yönetmelikteki uyuşmazlık çözüm usulü uygulanır. Bu iki ay, bütün bedelin o tarihte peşin ödeneceği anlamına gelmez.
Hizmet buluşunda SMK m.117 kapsamında sözleşme serbestisi patent başvurusundan sonra başlar. Ödeme planında kazanç dönemi, katkı payı, hesap yöntemi, ödeme tarihi ve ilgili kayıtlara erişim belirlenmelidir. Sözleşme veya belirlenen bedelin hakkaniyete uygunluğu ayrıca değerlendirilir; aşağıdaki altı aylık özel itiraz süresi genel alacak zamanaşımıyla karıştırılmamalıdır.
İşveren buluşu patent başvurusu yapmadan ticari sır olarak saklamak isterse çalışanın ekonomik kaybı ve bedeli ayrıca gözetilir. Buluşun kullanılmaması her durumda bedel hakkını sıfırlamaz; işverenin hak talebi, teknik ve ekonomik değerlendirme ile sözleşme hükümleri birlikte incelenir. Hesap için satış, üretim, lisans ve tasarruf verilerinin şeffaf tutulması gerekir.
Patent Başvurusunu Kim Yapar?
Tam hak talebinde bulunan işveren kural olarak Türkiye’de patent başvurusu yapar ve çalışanı buluşçu olarak gösterir. İşveren başvuru yapmayacaksa kanundaki koşullarda buluşu serbest bırakmalıdır. Çalışan gerekli teknik açıklamayı ve imzaları sağlamalı; işveren başvuru ve inceleme sürecindeki gelişmeleri çalışana bildirmelidir.
Yurt dışı başvurular bakımından işverenin seçimi, rüçhan süresi ve hangi ülkelerde koruma istendiği önemlidir. İşveren belirli ülkede başvuru yapmayacaksa çalışanın o ülke için hak talebi gündeme gelebilir; işletmenin haklı menfaatleri ve gizlilik korunur. Patent başvurusu yayımlanmadan önce açıklama yapılması yeniliği etkileyebileceğinden bilimsel sunum, fuar ve müşteri görüşmeleri kontrol edilmelidir.
İşten Ayrılma Buluş Hakkını Değiştirir mi?
İş sözleşmesinin sona ermesi, iş ilişkisi sırasında usulüne uygun doğmuş hizmet buluşu haklarını ve bedel alacağını ortadan kaldırmaz. Buluşun ne zaman tamamlandığı, işten ayrıldıktan sonra yapılan başvurudan bağımsız olarak teknik kayıtlarla belirlenir. Ayrılış öncesi laboratuvar defteri, sürüm kaydı ve prototip tarihleri korunmalıdır.
Çalışanın işten ayrıldıktan hemen sonra yaptığı buluş için eski işverenin bilgileri veya ticari sırrı kullanılmışsa ayrı uyuşmazlık doğabilir. Buna karşılık yalnız mesleki beceri ve genel deneyim işverenin mülkiyetinde değildir. Rekabet yasağı, gizlilik ve çalışan buluşu hükümleri aynı kavram sayılmadan ayrı ayrı uygulanmalıdır.
Üniversite ve Kamu Çalışanlarında Durum
Yükseköğretim kurumlarında gerçekleştirilen buluşlar için SMK 121 ve ilgili Yönetmelik özel rejim öngörür. Öğretim elemanı, stajyer ve öğrenci statüsü, kurum imkânlarının kullanımı, bildirim, hak sahipliği ve gelir paylaşımı bu hükümlere göre belirlenir. Klasik özel sektör çalışanı kuralları üniversite dosyasına doğrudan kopyalanmamalıdır.
Kamu destekli projelerde destek sözleşmesi ve SMK 122 ayrıca incelenir. Proje yürütücüsü, yararlanıcı, çalışan ve destek veren kurum arasındaki bildirim ve hak paylaşımı fon koşullarına bağlı olabilir. Konsorsiyum sözleşmesinde arka plan fikrî haklar ile proje sırasında doğan sonuçlar açıkça ayrılmalıdır.
Çalışan Buluşu Uyuşmazlığı Nasıl Çözülür?
Bedel ve hak sahipliği uyuşmazlıklarında kanun ve Yönetmelikteki tahkim düzenlemesi dikkate alınmalıdır. Taraflar önce bildirim, tam veya kısmi hak talebi, patent başvurusu, ekonomik kullanım ve ödeme kayıtlarını kronolojik dosyada toplamalıdır. İş mahkemesi, fikrî ve sınaî haklar mahkemesi veya tahkim ayrımı talebin konusuna göre belirlenir.
Bedel alacağının zamanaşımı ile SMK m. 117’deki hakkaniyete aykırılık itirazı ayrılmalıdır. SMK m. 117/3 uyarınca sözleşme veya belirlenen bedelin hakkaniyete aykırılığına ilişkin itiraz, iş sözleşmesinin sona ermesinden itibaren en geç 6 ay içinde yazılı olarak ileri sürülmelidir. Bu özel süre, bütün buluş bedeli alacakları için genel bir zamanaşımı süresi değildir. Alacağın hukuki niteliği, muacceliyet, tahkim ve arabuluculuk ilişkisi ayrıca incelenir; teknik dosya için gizlilik tedbirleri istenebilir.
İlgili uygulama rehberleri: hizmet buluşunun işverene bildirimi, tam ve kısmi hak talebi ve hakkaniyete aykırı çalışan buluşu sözleşmesi. Başvuru kanalları iletişim sayfasındadır.
Buluş Açıklanmadan Önce Gizlilik Nasıl Korunur?
Patent başvurusundan önce buluşun fuar, makale, tez, müşteri sunumu veya internet içeriğiyle kamuya açıklanması yenilik şartını ortadan kaldırabilir. Çalışan, işverenin patent stratejisini beklerken buluşu gizli tutmalıdır; işveren de bildirime erişimi yalnız değerlendirme ve başvuru ekibiyle sınırlandırmalıdır. Dosyalar erişim kayıtlı sistemde saklanmalı, dış danışman ve prototip üreticileriyle gizlilik sözleşmesi yapılmalıdır.
Gizlilik yükümlülüğü, işverenin çalışan buluşu üzerindeki hakkını kullanabilmesi için gerekli süre boyunca devam eder. Buluş serbest kaldığında dahi işverene ait bağımsız ticari sırlar açıklanamaz. Hangi bilginin çalışanın serbest buluşu, hangisinin işletme sırrı olduğu teknik kayıtlarla ayrılmalıdır. Genel mesleki deneyim gizlilik adı altında süresiz yasaklanamaz.
İş Sözleşmesine Önceden Feragat Maddesi Yazılabilir mi?
SMK m. 117 uyarınca çalışan buluşlarına ilişkin hükümler çalışan aleyhine değiştirilemez. Bu bölümdeki sözleşme serbestisi, hizmet buluşunda patent başvurusu yapıldıktan sonra; serbest buluşta çalışanın işverene bildiriminden sonra başlar. Yalnız buluşun yapılmış veya işverenin hak talep etmiş olması bu iki başlangıcın yerine geçmez. Önceden ve karşılıksız genel feragat kayıtları bu nedenle ayrıca incelenmelidir. Kanuna aykırı olmasa bile önemli ölçüde hakkaniyete aykırı sözleşme veya bedel belirlemesi geçersizdir.
İş sözleşmesi; bildirim kanalı, yetkili birim, gizlilik, laboratuvar defteri, ortak buluş katkı kaydı ve patent masrafları gibi usul konularını önceden düzenleyebilir. Bu prosedür çalışanın kanundan doğan makul bedel ve buluşçu olarak belirtilme hakkını ortadan kaldırmamalıdır. Yabancı grup şirketine devir ve uygulanacak hukuk hükümleri de çalışanı kanuni asgari korumadan yoksun bırakacak biçimde kurulmamalıdır.
Bağlantılı rehberler: yazılım telifi, fikrî mülkiyet hukuku, iş sözleşmesinde rekabet yasağı.
Sık Sorulan Sorular
Çalışan buluşu kaç gün içinde bildirilir?
Kanun sabit gün sayısı yerine gecikmeksizin yazılı bildirim öngörür.
İşveren kaç ay içinde hak talep eder?
Usulüne uygun bildirimin ulaşmasından itibaren 4 ay içinde tam veya kısmi hak talebi yapılmalıdır.
Çalışan her durumda buluş bedeli alır mı?
Hizmet buluşu üzerinde işveren tam hak talep ederse çalışan makul bedel isteme hakkına sahiptir; hesap somut ölçütlere göre yapılır.
İşten ayrılınca hak sona erer mi?
Hayır. İş ilişkisi sırasında doğan hak ve yükümlülükler sırf iş sözleşmesi sona erdi diye ortadan kalkmaz.
Hizmet buluşu ile serbest buluş arasındaki fark nedir?
SMK m. 113 uyarınca hizmet buluşu, çalışanın yükümlü olduğu faaliyet gereği veya işletmenin deneyim ve çalışmalarına büyük ölçüde dayanarak yaptığı buluştur; bu kapsamın dışında kalan çalışan buluşu serbest buluştur.
Teşvik ödülü ne zaman ve ne kadar ödenir?
Yönetmelik m.7/2 uyarınca tam hak talebine bağlı teşvik ödülü, başvurunun şekli uygunluk bildiriminin işverene ulaşmasından itibaren en geç iki ay içinde ödenir. Alt sınır net asgari ücrettir; birden çok buluşçu varsa katkı paylarına göre bölüştürülür. Kamu kurum ve kuruluşlarında çalışanlara bu teşvik ödülü verilmez.
İşveren tam hak talep ederse ne olur?
SMK m. 115 uyarınca tam hak talebinin çalışana ulaşmasıyla buluş üzerindeki haklar işverene geçer; çalışanın makul bedel isteme hakkı doğar.
İşveren hizmet buluşu için patent başvurusu yapmak zorunda mıdır?
İşveren tam hak talep ettiği hizmet buluşu için SMK m. 116’daki koşullara göre patent başvurusu yapmakla yükümlüdür; çalışanın aksi yöndeki talebi ve işletme sırrı istisnası ayrıca uygulanır.
Buluş Bildirimi ve Bedel İncelemesi İçin Belge Listesi
İlk inceleme için aşağıdaki kayıtları tarih sırasına koyun. Patent başvuru numarasını ve bildirimin hangi kanaldan yapıldığını belirtin; teknik açıklamanın hangi sürümünün teslim edildiğini dosyada ayırın.
| Kayıt | İncelemede cevapladığı soru |
|---|---|
| İş sözleşmesi ve görev/proje tanımı | Buluş hangi görev ve işletme katkısıyla ortaya çıktı? |
| Buluş bildirimi ve teknik eklerin sürümü | Çözüm yeterince açıklanmış mıydı? |
| Teslim alındısı, eksiklik ve tamamlama yazıları | Dört aylık süre hangi usulüne uygun bildirimle başladı? |
| Tam veya kısmi hak talebi ve çalışana ulaşma kaydı | Talep ne zaman yapıldı ve kapsamı neydi? |
| Patent başvurusu, şekli uygunluk yazısı ve Bültendeki ilan | Teşvik ve bedel sözleşmesi için farklı başlangıçlar hangileriydi? |
| Satış, lisans, kullanım ve tasarruf kayıtları | Buluşun işletmeye sağladığı değer nasıl hesaplandı? |
| Katkı payı, bedel sözleşmesi ve ödeme dekontları | Hangi kişiye, hangi kalem için ne ödendi? |
Buluş bildirimi, işverenin hak talebi veya ödeme takvimi hakkında görüşme için Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosunu telefonla arayabilirsiniz. İlk görüşmede bildirimin ulaşma tarihi, tam/kısmi hak talebi ve patent dosyasının aşamasını kısaca belirtmeniz incelemenin kapsamını belirlemeye yardımcı olur.
Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu – Mersin Ofisi
Adres: İhsaniye, 4903. Sk. Profit İş Merkezi No:23 Kat:3 Daire:14, 33070 Akdeniz/Mersin. Fiziksel ofislerimiz İstanbul ve Mersin’dedir; dosyalar kanuni yetki ve usul çerçevesinde Türkiye genelinde İstanbul ve Mersin ofislerinden yönetilir.
İstanbul Ofisi – Polaris Plaza, Maslak / Sarıyer
Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu
Maslak Ahi Evran Caddesi, Polaris Plaza No:21, Kat:9, 34475 Sarıyer/İstanbul
İstanbul ve Mersin’deki fiziksel ofislerimizden Türkiye genelindeki dosyalar, görev ve yetki kuralları ile gerekli yerel işlemler dikkate alınarak koordine edilir. Yüz yüze görüşme için randevu sırasında tercih ettiğiniz ofisi belirtiniz.
İstanbul ofisini Google Haritalar’da açın · İletişim ve randevu
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu sitesinden daha fazla şey keşfedin
Son gönderilerin e-postanıza gönderilmesi için abone olun.