Almanya–Türkiye Karayolu Taşımasında Mal Hasar Görürse CMR’ye Göre Kim Sorumlu?

Kısa ve net cevap: Almanya’dan Türkiye’ye veya Türkiye’den Almanya’ya ücret karşılığı karayoluyla taşınan ticari malın teslim alma yeri ile teslim yeri iki farklı ülkedeyse ve bunlardan en az biri CMR’ye tarafsa, taşıyıcının malı teslim almasından teslimine kadar meydana gelen tam/kısmi kayıp, hasar ve gecikme sorumluluğu kural olarak CMR Konvansiyonu ile belirlenir. Taşıyıcı, zararın CMR m.17’deki sorumluluktan kurtulma nedenlerinden kaynaklandığını ispatlamadıkça sorumludur. Tazminat hesaplamasında mal değerinin yanında CMR Protokolü uyarınca genel kayıp/hasar limiti kilogram başına 8,33 SDR’dir; taşıyıcının CMR m.29 anlamında kasıt veya mahkeme hukukuna göre kasta eşdeğer kusuru varsa limit koruması kaybedilebilir. Açık hasar en geç teslimde bildirilir; görünmeyen hasar için teslimden itibaren pazar günleri ve resmî tatiller hariç yedi gün içinde yazılı çekince gerekir. Gecikme tazminatı için eşyanın alıcının tasarrufuna bırakılmasından itibaren 21 gün içinde yazılı bildirim yapılır. Teslim veya tasarrufa bırakma günü bu sürelerin hesabına katılmaz. Hasar çekincesinin eksikliği ispat karinesiyle, gecikme bildiriminin eksikliği ise gecikme tazminatı hakkının kaybıyla ilgilidir; ikisi aynı sonuç değildir. CMR m.31 davanın açılabileceği ülkeleri; m.32 ise genel bir yıllık, kasıt/kasta eşdeğer kusurda üç yıllık zamanaşımını düzenler.

Kısa Özet

CMR Almanya–Türkiye taşımasına ne zaman uygulanır?

CMR m.1 ücret karşılığı karayoluyla eşya taşıma sözleşmesinde malın teslim alındığı yer ile teslim için belirlenen yerin iki farklı ülkede olması ve bunlardan en az birinin taraf devlet olması şartını arar. Tarafların milliyeti veya taşıyıcının şirket merkezi belirleyici değildir. Almanya ve Türkiye arasındaki tipik TIR taşımaları bu kapsamdadır.

Posta sözleşmeleri kapsamındaki taşıma, cenaze ve ev eşyası taşınması gibi CMR’ın açık istisnaları ayrıca değerlendirilir. Multimodal taşımada konteynerin gemi/feribot ayağı ve CMR m.2 ilişkisi özel analiz gerektirir.

CMR taşıma senedi neden kritik delildir?

CMR consignment note taşıma sözleşmesinin, malın teslim alınmasının, miktar/ambalaj ve taraf bilgilerinin temel delilidir. Senedin olmaması veya usulsüz olması CMR’ın uygulanmasını kendiliğinden ortadan kaldırmaz; ancak kimin hangi malı hangi durumda teslim aldığı ispatını zorlaştırır.

Palet sayısı, ağırlık, ambalaj durumu, özel talimat, ADR bilgisi ve çekinceler taşıma senedinde doğru yazılmalıdır. Taşıyıcı malı teslim alırken görülebilir hasar varsa çekince koymalıdır.

Taşıyıcının sorumluluk dönemi ne zaman başlar?

CMR m.17 taşıyıcıyı eşyayı teslim aldığı andan teslim ettiği ana kadar meydana gelen tam/kısmi kayıp, hasar ve teslim gecikmesinden sorumlu tutar. Mal depoda taşıyıcının zilyetliğine geçtiyse yükleme aracına binmeden önceki dönem de somut teslim alma anına göre kapsama girebilir.

Alt taşıyıcı kullanılması ilk taşıyıcının müşteriye karşı sorumluluğunu otomatik kaldırmaz. Taşıma zincirindeki sözleşme ve CMR m.34 ve devamındaki ardışık taşıyıcı kuralları ayrıca incelenir.

Taşıyıcı hangi hâllerde sorumluluktan kurtulabilir?

Taşıyıcı hak sahibinin kusuru/talimatı, malın kendi ayıbı veya kaçınılmaz koşullar gibi CMR m.17/2 nedenlerini; açık araç kullanımı, yetersiz ambalaj, gönderenin yükleme/boşaltması, malın doğal özelliği gibi özel riskleri m.17/4 ve ispat hükümlerine göre ileri sürebilir. “Sürücü dikkatliydi” tek başına kurtuluş değildir.

Özel risk savunmasında zarar ile risk arasında nedensellik kurulmalıdır. Soğuk zincir bozulmuşsa sıcaklık logger ve frigorifik araç kayıtları merkezi delildir.

8,33 SDR sınırı nasıl hesaplanır?

1978 Protokolünün 2. maddesiyle değiştirilen CMR m.23/3, kayıp eşyanın brüt ağırlığının her kilogramı için 8,33 Özel Çekme Hakkı (SDR) tutarında genel üst sınır öngörür. Bu tutar otomatik ödenecek tazminat değildir; önce CMR m.23 uyarınca gerçek eşya değeri ve kayıp hesaplanır, sonra uygulanabilir üst sınır kontrol edilir. CMR m.23/7 uyarınca SDR, davaya bakan mahkemenin devletinin para birimine hüküm tarihindeki değer üzerinden veya tarafların kararlaştırdığı tarihe göre çevrilir; ödeme günü kendiliğinden esas alınmaz. Bu kural, deniz taşımasında Türk Ticaret Kanunu’nun öngördüğü dönüştürme tarihiyle karıştırılmamalıdır.

Hasarlı fakat tamamen kaybolmamış eşyada CMR m.25 uygulanır: değer kaybı, m.23/1, 2 ve 4 esaslarına göre belirlenen eşya değeri üzerinden hesaplanır. Bütün gönderinin değerinin düşmesi ile yalnız bir kısmının değerinin düşmesi farklı üst sınır sonuçları doğurur. Bu nedenle yalnız hasarlı parçanın kilosunu veya bütün faturayı esas alan mekanik bir hesap yeterli değildir. Örneğin 1.000 kilogram eşyanın tamamen kaybında genel ağırlık sınırı 8.330 SDR’dir; gerçek kayıp daha düşükse daha düşük zarar tutarı dikkate alınır. CMR m.24, 26 ve 29’daki değer beyanı, teslimde özel menfaat ve sınırlamadan yararlanma hakkının kaybı hükümleri ayrıca kontrol edilir.

Navlun, gümrük ve taşıma nedeniyle yapılan belirli masrafların iadesi CMR m.23 çerçevesinde ayrıca talep edilebilir. Dolaylı ticari kayıp genel eşya değer hesabıyla aynı değildir.

Taşıyıcı limitten hangi durumda yararlanamaz?

CMR m.29, zarar taşıyıcının kasıtlı davranışından veya davaya bakan mahkeme hukukuna göre kasta eşdeğer sayılan kusurundan kaynaklanmışsa Konvansiyonun sorumluluğu sınırlayan hükümlerinden yararlanamayacağını düzenler. Bu ağır nitelik her ciddi ihmalde otomatik kabul edilmez; olay, sürücü davranışı, güvenlik talimatı ve yargı hukukuna göre incelenir.

Örneğin değerli yükün açık talimata rağmen anahtar araçta bırakılarak güvenliksiz alanda terk edilmesi, somut içtihada göre ağır kusur tartışması yaratabilir. Limit kaldırma iddiası ayrıntılı delil gerektirir.

Hasar çekincesi hangi sürede yapılır?

Açıkça görülebilen kayıp/hasarda teslim anında çekince koymak gerekir. Görünmeyen hasarda CMR m.30 kapsamında teslimden itibaren pazar/resmî tatiller hariç yedi gün içinde yazılı rezerv yapılır. Sürenin kaçırılması davayı mutlak yasaklamaz ancak malın sözleşmede belirtilen durumda teslim edildiğine ilişkin karine doğurur ve ispat zorlaşır.

Rezerv “hasar var” şeklinde soyut bırakılmamalı; koli/palet, ürün, kırık/ıslaklık/ezilme ve mümkünse miktar belirtilmelidir. Fotoğraf ve survey raporu eklenir.

Gecikme zararı nasıl talep edilir?

CMR m.30/3 uyarınca gecikme tazminatı, eşyanın alıcının tasarrufuna bırakılmasından itibaren 21 gün içinde taşıyıcıya yazılı bildirim yapılmasına bağlıdır. Tasarrufa bırakma günü hesaba katılmaz. Bu bildirim yapılmazsa gecikme nedeniyle tazminat ödenmez; görünmeyen hasardaki yedi günlük çekincenin kaçırılmasına bağlanan ispat karinesinden farklı bir sonuç söz konusudur. CMR m.23/5 gereğince gecikmenin zarara yol açtığı ispatlanır ve genel rejimde tazminat taşıma ücretini aşmaz. Özel menfaat beyanı ile CMR m.29 şartları ayrıca değerlendirilir.

Üretim hattının durması gibi zararların doğrudan CMR kapsamında hangi ölçüde talep edilebileceği ayrıca incelenir; taşıyıcının özel menfaat/değer beyanı gibi mekanizmalar sözleşme öncesinde kullanılabilir.

Birden çok taşıyıcı varsa kime dava açılır?

Tek CMR sözleşmesi kapsamında taşımanın birbirini izleyen karayolu taşıyıcıları tarafından kabul edilmesi hâlinde m.34 ve devamı uygulanabilir. İlk taşıyıcı, son taşıyıcı ve zararın meydana geldiği aşamadaki taşıyıcıya karşı haklar doğabilir. Lojistikçi yalnız forwarder mı yoksa sözleşmesel taşıyıcı mı olduğu da belirlenir.

Taşıma siparişi, CMR senedi, navlun faturası ve hangi şirketin taşıma taahhüdü verdiği birlikte okunmalıdır.

CMR m.31’e göre dava nerede açılır?

Davacı, tarafların geçerli biçimde belirlediği taraf devlet mahkemesine ek olarak davalının yerleşim/merkez veya sözleşmenin yapıldığı şube/acentenin bulunduğu ülke; ya da malların taşıyıcı tarafından teslim alındığı veya teslim için kararlaştırılan yerin bulunduğu ülke mahkemelerinde dava açabilir. CMR bu yetki seçeneklerini emredici yapıda düzenler.

Bu nedenle taşıma şartlarında “yalnız X ülke mahkemesi” maddesi CMR m.31 ile birlikte değerlendirilmelidir. Türkiye’de teslim edilen Almanya çıkışlı taşıma için Türk mahkemesi seçeneği doğabilir.

CMR m.32’de zamanaşımı nasıl işler?

CMR m.32/1 uyarınca genel zamanaşımı bir yıldır; kasıt veya mahkeme hukukuna göre kasta eşdeğer kusurda üç yıldır. Başlangıç, talebin türüne göre belirlenir: kısmi kayıp, hasar ve gecikmede teslim tarihi; tam kayıpta kararlaştırılan teslim süresinin bitimini izleyen 30. gün, süre kararlaştırılmamışsa taşıyıcının eşyayı teslim aldığı tarihten sonraki 60. gün esas alınır. Diğer hâllerde süre, taşıma sözleşmesinin kurulmasından itibaren üç aylık dönemin bitiminde başlar. Başlangıç günü hesaba katılmaz. Bu başlangıçlar, hasar ve gecikme çekincesi için m.30’da düzenlenen bildirim sürelerinin yerine geçmez.

CMR m.32/2 uyarınca taşıyıcıya yöneltilen yazılı talep, taşıyıcının talebi yazılı bildirimle reddetmesine ve talebe eklenen belgeleri geri vermesine kadar zamanaşımını durdurur. Bu, sürenin sıfırlanması değil, kalan kısmın daha sonra işlemeye devam etmesidir. Kısmi kabulde yalnız uyuşmazlıkta kalan kısım için süre yeniden işler. Talebin alındığını, cevabı ve belgelerin iadesini ileri süren taraf bu olguları ispatlar; aynı konulu sonraki talepler yeni bir durma süresi yaratmaz. Dayanak: UNIDROIT tarafından yayımlanan CMR m.32. Konvansiyonun bu özel hükmü dışındaki durma ve kesilme meselelerinde m.32/3 uyarınca davaya bakan mahkemenin hukuku ayrıca uygulanır.

Dosyada hangi deliller toplanmalı?

CMR senedi, taşıma siparişi, ticari fatura, packing list, tartı, foto/video, teslim tutanağı, sıcaklık/GPS/takograf kayıtları, survey raporu, gümrük tutanağı, hasar rezervi, sigorta ekspertizi ve taşıyıcı yazışmaları temel belgelerdir. Ambalaj yetersizliği tartışılıyorsa sevkiyat öncesi fotoğraf özellikle önemlidir.

Mal imha edilecekse, acil güvenlik ve bozulma koşulları ayrıca değerlendirilerek, mümkün olduğu ölçüde karşı tarafa inceleme imkânı sağlanmalıdır. Gerekli durumda yetkili merciden delil tespiti istenir. Malın Almanya’da bulunması hâlinde oradaki delil koruma işlemleri Türk mahkemesinin yerinde keşif usulüyle otomatik olarak aynı değildir.

Varsayımsal soğuk zincir dosyası: Sıcaklık kaydı neyi gösterir?

Türkiye’den Almanya’ya gönderilen soğutulmuş bir ürünün varışta bozulduğu varsayılsın. Teslimde ölçülen sıcaklık tek başına bozulmanın yolculuğun hangi aşamasında başladığını açıklamaz. Ürünün yükleme öncesi sıcaklığı, aracın ön soğutması, kapı açılmaları, cihaz arızası ve teslimden sonraki depolama birlikte araştırılır. Taşıyıcının cihaz kaydıyla göndericinin ürün içine yerleştirdiği ölçerin farklı değer göstermesi hâlinde sensörlerin konumu ve saat ayarı da önemlidir.

İlk inceleme için ham ölçüm dosyası saklanır; yalnız ekran görüntüsüyle yetinilmez. Dosyanın kime ait olduğu, hangi cihazdan alındığı ve saatlerin hangi zaman diliminde tutulduğu belirtilir. Daha düzgün bir grafik oluşturmak amacıyla ham verinin üzerine yazılmamalıdır. Uzman raporunda teknik sonuç ile tarafların hukuki sorumluluğuna ilişkin değerlendirme ayrılmalıdır. Bir sıcaklık sapmasının varlığı, kapsamı ve ürün üzerindeki etkisi ayrı sorulardır.

Göndericinin talimatı da önemlidir. Belgede taşıma sıcaklığı açıkça belirlenmiş mi, ürünün taşıma toleransı ne, yükleme sırasında ambalaj ve ürün durumu nasıl? Taşıyıcının savunması bu olgularla karşılaştırılır. CMR m.18/4, özel donanımlı araçlarda malın doğal niteliğine dayanan belirli savunmalar için donanımın seçimi, bakımı, kullanımı ve özel talimatlara uyulmasının ispatını ayrıca düzenler. Cihaz bulunduğunu söylemek, cihazın gereği gibi çalıştırıldığını tek başına göstermez.

Kayıp, değer kaybı ve kurtarılan ürün aynı hesapta nasıl ayrılır?

Eksper raporu bütün ürünün satılamayacağını belirtiyorsa bunun teknik gerekçesi ve varsa kalan değeri açıklanmalıdır. Bazı kolilerin sağlam kalması veya ürünün düşük bedelle değerlendirilebilmesi durumunda hangi malın ne tutarda zarara uğradığı ayrılır. İmha bedeli, kurtarma satışı geliri ve yeni ürün satın alma maliyeti farklı kalemlerdir. Aynı tutarın hem tam mal bedeli hem ayrı ikame zarar olarak iki kez yazılmasından kaçınılır.

Talep sahibi, satıcı, gönderici, alıcı ve sigortacı aynı kişi değilse her birinin dayandığı hakkı belgelemelidir. Ödeme dekontu, satış sözleşmesi, CMR senedi ve varsa sigorta tazminatı kaydı birlikte değerlendirilir. Ticari faturayı elinde bulunduran kişinin bütün talepleri ileri sürebileceği peşinen kabul edilmez. Dosyada kimin hangi zarar için başvurduğu açık tutulur.

Taşıyıcı bir miktar ödeme önerdiğinde protokolün kapsamı dikkatle yazılır. Tek bir koli grubuna ilişkin uzlaşmanın bütün sevkiyat veya sigortacı rücu hakkı bakımından ibra oluşturması istenmiyorsa bu ayrım belirtilir. Yazışmaların devam etmesiyle dava ve ihbar takviminin durduğu varsayılmaz. Takvimin korunması, uzlaşma görüşmelerinden bağımsız bir dosya sorumluluğudur.

Emtia sigortası taşıyıcının sorumluluğunu kaldırır mı?

Hayır. Emtia sigortacısı sigortalıya ödeme yaptıktan sonra halefiyet/rücu kapsamında taşıyıcıya başvurabilir. Sigorta poliçesi, CMR sorumluluk sigortası ve taşıma sözleşmesi ayrı ilişkidir.

Sigortacıya ihbar süresi de poliçeye göre ayrıca takip edilmelidir. Taşıyıcıyla uzlaşma yapılmadan sigortacının rücu hakkı gözetilir.

Sık yapılan hatalar

1. Görünmeyen hasarı yedi gün içinde yazılı bildirmemek.
2. Gecikme için 21 günlük rezervi atlamak.
3. Bir yıllık süre yerine genel 10 yıllık süreyi varsaymak.
4. 8,33 SDR limitini malın fatura değeri sanmak.
5. CMR senedinde çekince koymamak.
6. Forwarder ile taşıyıcı rolünü ayırmamak.
7. M.29 limit kaldırma iddiasını delilsiz ileri sürmek.
8. Sigortacıya rücu hakkını zedeleyen erken sulh yapmak.

Türkiye geneli takip ve Mersin’den koordinasyon

Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosunun İstanbul ve Mersin’de fiziksel ofisleri bulunmaktadır. Almanya–Türkiye karayolu taşıma uyuşmazlıkları görev ve yetki kuralları ile üstlenilen dosyanın kapsamı çerçevesinde Mersin’den koordine edilir. Genel sorumluluk koşulları için CMR taşıyıcı sorumluluğu, başlangıç ve yazılı talebin etkisi için CMR zamanaşımı rehberi incelenebilir.

Alman şirket adına talepte bulunulacaksa CMR senedi, ticari fatura, teslim çekincesi ve sigortacı yazışmaları birlikte değerlendirilir. Şirketin temsil belgeleri için Alman şirketinin avukata vekâlet vermesi rehberi; Almanca okuyacak kişiler için Almanca Türkiye hukuku sayfası kullanılabilir. Belge gönderimi tek başına dava veya ihbar süresini durdurmaz.

Sık sorulan sorular

CMR yoksa dava açılamaz mı?

CMR senedinin düzenlenmemesi Konvansiyon kapsamındaki taşıma sözleşmesini kendiliğinden geçersiz kılmaz; ispat güçlüğü yaratır.

8,33 SDR sınırı kayıp ve hasarda aynı şekilde mi hesaplanır?

Kayıpta, 1978 Protokolüyle değiştirilen CMR m.23/3 uyarınca eksilen eşyanın brüt kilogramı başına genel üst sınır 8,33 SDR’dir; bu tutar otomatik tazminat değildir. Hasarda CMR m.25 uyarınca önce eşyanın değer kaybı hesaplanır. Üst sınır, bütün gönderinin veya yalnız bir kısmının değerinin düşmesine göre ilgili eşyanın tamamen kaybında ödenecek tutara bağlanır. Bu nedenle her hasarda yalnız fiziksel olarak hasarlı parçanın kilosuyla çarpım yapılmaz. Değer ve özel menfaat beyanı ile m.29’daki sınırlamadan yararlanma hakkının kaybı ayrıca kontrol edilir.

Hasarı kaç günde bildirmeliyim?

Görünür hasarda en geç teslim sırasında; görünmeyen hasarda teslimden itibaren pazar günleri ve resmî tatiller hariç yedi gün içinde yazılı çekince bildirilir. Teslim günü hesaba katılmaz. Zamanında çekince bulunmaması kural olarak ispat karinesi doğurur; tek başına bütün hasar taleplerini ortadan kaldırmaz.

Gecikmeyi kaç günde bildirmeliyim?

Eşyanın alıcının tasarrufuna bırakılmasından itibaren 21 gün içinde taşıyıcıya yazılı bildirim yapılır; başlangıç günü sayılmaz. CMR m.30/3 uyarınca bu bildirim yapılmazsa gecikme tazminatı istenemez.

Dava süresi kaç yıl?

Genel olarak bir yıl; kasıt veya kasta eşdeğer kusurda üç yıl.

Türk mahkemesinde dava açılabilir mi?

CMR m.31’deki bağlantılardan biri Türkiye’deyse—örneğin teslim yeri Türkiye ise—yetki doğabilir.

Taşıyıcı sigortalıysa direkt sigortacıya gidebilir miyim?

Taşıyıcının sorumluluk poliçesi ve Türk sigorta hukuku şartları ayrıca incelenir; doğrudan talep hakkı poliçe/kanuna göre belirlenir.

Malın değeri limitten yüksekse?

Sözleşme öncesi özel değer/teslim menfaati beyanı gibi CMR mekanizmaları veya emtia sigortası kullanılabilir; zarar sonrası m.29 şartları yoksa genel limit uygulanır.

Resmî kaynak

CMR Konvansiyonu: UNIDROIT metni; 1978 Protokolü: Birleşmiş Milletler onaylı metni; 1978 Protokolü taraf devlet kayıtları. UNIDROIT sayfasındaki özgün 1956 metninin m.23/3 hükmü, Protokole tabi taşımalarda değiştirilmiş 8,33 SDR hükmüyle birlikte okunur. Bu rehber genel bilgilendirmedir; taşıma senedi ve zarar dosyası somut olarak incelenmelidir.