Alıcı Malı Teslim Almazsa: 5 Adımda Tevdi ve Satış

Alıcı malı teslim almazsa izlenecek 5 adım

Üretilen veya satışa konu edilen malın hazır olması, teslim uyuşmazlığındaki bütün soruları çözmez. Malın doğru kişi için, doğru yerde, kararlaştırılan zamanda ve sözleşmedeki niteliklerle sunulması gerekir. Alıcının kapıyı açmaması, teslim randevusuna gelmemesi veya hazırlaması gereken yeri hazırlamaması hâlinde öncelikle bu unsurlar karşılaştırılır.

1. Sözleşmedeki teslim borcunu ve alıcının hazırlık yükümlülüklerini belirleyin.
2. Uygun ifa teklifini ve alıcının cevabını kayıt altına alın.
3. Ret veya hazırlıktan kaçınma için haklı neden bulunup bulunmadığını ayırın.
4. Malın niteliğine göre tevdi veya kanuni satış yolunu seçin.
5. Tevdi, satış bedeli ve gider kayıtlarını aynı mal dosyasına bağlayın.

Bu rehberin çerçevesini TBK m.106–110 oluşturur. Kiraya verenin kira parasını kabul etmemesi, tüketicinin cayma hakkı ve özel taşıma sözleşmeleri ayrı konulardır. Burada mal teslimine ilişkin genel borçlar hukuku düzeni açıklanır.

Alıcı neden alacaklı temerrüdüne düşer?

Satışta alıcı, para borcu bakımından borçludur; malın teslimini isteme hakkı bakımından ise alacaklıdır. Bu nedenle teslimin kabul edilmemesi, alacaklı temerrüdü başlığı altında ele alınır. Bir kişinin aynı sözleşmede yalnız borçlu veya yalnız alacaklı olduğu düşüncesi, karşılıklı borçların ayrı incelenmesini engeller.

TBK m.106, yapma veya verme ediminin gereği gibi önerilmesine rağmen haklı sebep olmadan kabulden kaçınmayı düzenler. Aynı hüküm, borçlunun ifa edebilmesi için alacaklı tarafından yapılması gereken hazırlık fiillerinden kaçınmayı da kapsar. Alıcının hazırlaması gereken teslim alanını hazırlamaması iddiasında bu yükümlülüğün hangi anlaşmadan doğduğu gösterilmelidir.

Alıcı malı teslim almazsa satıcının bedel alacağı, masraf talebi ve malı tevdi hakkı aynı başlık altında birbirine karıştırılmaz. Her talebin dayanağı ayrı belirtilir. Teslim uyuşmazlığında bir kayıt bulunması, bütün para kalemlerinin de ispatlandığı anlamına gelmez. Bedel talebi bakımından ticari alacakların takibi rehberi ayrıca incelenmelidir.

Gereği gibi teslim teklifi nasıl gösterilir?

İfa teklifi, sözleşmenin yalnız kolay görülen kısmına göre kurulmaz. Malın miktarı, teknik niteliği, ambalajı, teslim yeri ve tarihi birlikte dikkate alınır. Yüz parça teslim borcu bulunan satıcının, kısmi ifayı kabul zorunluluğu bulunmayan olayda yalnız yirmi parça getirmesiyle bütün borcu gereği gibi sunduğu söylenmez.

Teslim yeri konusunda öncelikle sözleşmedeki açık veya örtülü irade incelenir. TBK m.89, böyle bir belirleme yoksa borcun türüne göre kanuni ifa yerini düzenler. Satıcı kendi deposunu uygun gördü diye bütün dosyalarda ifa yerini tek taraflı olarak oraya taşıyamaz. Teklif metni, malın hangi yerde hazır olduğunu ve karşı taraftan hangi işlemin beklendiğini açıklamalıdır.

Yalnız “gel al” mesajı, sözleşmede satıcının alıcının adresine teslimi üstlendiği durumda bütün teslim borcunun ifasını göstermez. Buna karşılık alıcının teslim alacağı yer ve tarih açık kararlaştırılmışsa bu anlaşma da yok sayılmaz. Belgelerden ayrı bir varsayımla teslim yöntemi kurulmaz.

Her teslim reddi alacaklı temerrüdü müdür?

Hayır. TBK m.106’nın iki ayrı koşulu, gereği gibi teklif ve haklı sebep bulunmamasıdır. Sözleşmedeki mal yerine farklı ürün sunulması veya kararlaştırılan teslim şartlarının yerine getirilmemesi, bu incelemede doğrudan önem taşır. Alıcının her itirazı sırf teslimi geciktirdiği için haksız sayılmaz.

Öte yandan soyut bir memnuniyetsizlik açıklamasının hangi somut sözleşme aykırılığına dayandığı gösterilmelidir. Ürünün teknik şartnameye aykırılığı ileri sürülüyorsa ilgili özellik ve tespit belirtilir. Teslim günü değişikliği anlaşması bulunduğu iddia ediliyorsa bu anlaşmanın kaydı sunulur. Ret gerekçesiyle teklif edilen mal ve teslim koşulu karşılaştırılır.

Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde TBK m.97’nin ifa sırasına ilişkin kuralı da önemlidir. Kendi edimini yerine getirmesi veya ifasını önermesi gereken taraf, bunu yapmadan karşı edimi istemesinin dayanağını açıklamalıdır. Bu kural, alacaklı temerrüdünün henüz oluşmadığı durumları önceden ayırmayı sağlar.

Teslim için alıcının hazırlaması gereken işler

Alacaklı temerrüdü yalnız malın fiziksel olarak reddedilmesiyle sınırlı değildir. Borçlunun ifası için alacaklının yapması gereken hazırlık fiillerinden haklı neden olmadan kaçınma da TBK m.106 kapsamındadır. Ancak hangi hazırlığın alıcıya ait olduğu sözleşme, işin kapsamı ve kararlaştırılan iş bölümüyle ortaya konulmalıdır.

Örneğin büyük bir makinenin kurulacağı bölümün boşaltılması, erişim yolunun açılması veya belirlenen saatte yetkili teslim personelinin bulundurulması alıcıya yüklenmiş olsun. Bu hazırlıkların yapılmadığı iddiasında randevu yazışması, yerin durumu ve teslim ekibinin kayıtları birlikte incelenir. Satıcının kendi hazırlık eksikliğini alıcının yükümlülüğüymüş gibi göstermesi doğru sınıflandırma değildir.

Tutanağa yalnız teslimin yapılamadığı yazılmaz; yapılamama nedeni de açık kaydedilir. Araç gelmedi, ürün hazır değildi, yer kapalıydı ve erişim alanı boşaltılmadı açıklamaları farklı olaylardır. Bu ayrım sonraki masraf ve tevdi işlemlerinin hangi nedene dayandığını anlaşılır kılar.

Tevdi ne demektir, borcu nasıl etkiler?

TBK m.107, alacaklının temerrüdünde borçluya teslim edeceği şeyi tevdi ederek borcundan kurtulma hakkı verir. Hasar ve giderler alacaklıya aittir. Tevdi, malın sadece satıcının kendi deposunda beklemeye alınmasından farklı bir hukuki işlemdir. Kanuni yönteme göre teslimin yerine geçen koruma ve bırakma işlemi yapılmalıdır.

Tevdi için eşyanın kimliği, miktarı ve durumu doğru gösterilir. Farklı seri numaralı ürünlerin veya eksik aksesuarların bırakılması, asıl teslim borcuyla aynı kapsamı sağlamaz. Hangi sözleşmeden doğan hangi borcun bu işlemle yerine getirildiği belgede açık bulunmalıdır.

Alıcı malı teslim almazsa tevdi hakkının doğması, ortada hiç satış veya teslim yükümlülüğü bulunmadığı itirazını kendiliğinden çözmez. Borcun varlığı ve gereği gibi ifa teklifi ayrı ispat konularıdır. Tevdi belgesinin sonradan ortaya çıkması, önceki sözleşme koşullarının hiç incelenmeyeceği anlamına gelmez.

Tevdi yerini kim belirler? Ticari mal istisnası

TBK m.107’ye göre tevdi yerini ifa yerindeki hâkim belirler. Bu nedenle başvuru hazırlanırken ifa yeri açıklanmalı; sözleşmedeki ilgili kayıt veya kanuni dayanak gösterilmelidir. Malın hâlen hangi depoda bulunduğu ile hukuken nerede ifa edilmesi gerektiği aynı soru değildir.

Kanun, ticari malların hâkim kararı olmadan da bir ardiyeye tevdi edilmesine ayrıca izin verir. Bu istisna bütün eşyalar için sınırsız bir serbestlik gibi sunulamaz. Malın ticari niteliği, bırakılan yerin ardiyeye ilişkin özelliği ve hangi malın hangi kayıtla teslim edildiği belirlenir. Bir tanıdığın garajına bırakmakla kanundaki ardiyeye tevdi kavramı özdeş değildir.

Tevdi belgesi alacaklıya ilişkin kimlik bilgisi, teslim edilen malın dökümü, sözleşme bağlantısı ve tarih bakımından açık olmalıdır. Mal daha sonra bulunamadığında yalnız “depoya bırakıldı” açıklaması hukuki ve fiilî teslim zincirini göstermez. Depolama koşulları eşyanın niteliğine uygun biçimde belgelenmelidir.

Bozulacak mal için hâkim izniyle satış

TBK m.108, şeyin niteliği veya işin özelliği tevdie uygun değilse; şey bozulacaksa ya da bakım, koruma veya tevdi önemli gider gerektiriyorsa satış ve bedelin tevdii yolunu düzenler. Genel kural, alacaklıya önceden ihtar, hâkim izni ve açık artırmadır. Bu aşamaların hiçbiri yalnız malın yer kapladığı gerekçesiyle yok sayılmaz.

Örneğin kısa sürede bozulma riski taşıyan ürünlerde tarih, saklama sıcaklığı, kalan dayanma süresi ve korunma gideri teknik kayıtlarla gösterilir. Sadece satıcının “acele satılmalı” değerlendirmesi yerine, malın gerçek özelliği ve gider yapısı dosyaya alınır. Hâkim izniyle yapılacak satışın kapsamı da aynı mal listesine dayanmalıdır.

Satıştan elde edilen bedelin tevdi edilmesi hükmün parçasıdır. Malın satılıp bedelin satıcının kişisel kullanımına ayrılması, m.108’deki satış ve tevdi düzeninin yerine geçmez. Satış gideri, net bedel ve tevdi kaydı birbirine bağlanarak işlem tamamlanır.

Açık artırma ve ön ihtar her satışta zorunlu mu?

TBK m.108’in ikinci fıkrası belirli hâllerde farklılık getirir. Mal borsada kayıtlıysa, piyasa fiyatı varsa veya yapılacak gidere göre değeri azsa açık artırma zorunlu değildir. Aynı koşullarda hâkim, önceden ihtar şartını aramadan satışa izin verme yetkisine sahiptir. Burada kaldırılan koşullarla devam eden hâkim izni birbirine karıştırılmamalıdır.

Malın piyasa fiyatı bulunduğu ileri sürülüyorsa hangi ürün, nitelik, tarih ve piyasaya ait fiyat olduğu gösterilir. Farklı kalitedeki bir ürünün internet ilanı, dosyadaki malın piyasa fiyatıyla kendiliğinden aynı değildir. Aynı şekilde giderin yüksekliği ile malın değerinin düşüklüğü karşılaştırılacaksa iki tutarın da dayanağı bulunmalıdır.

Bu istisna, satıcının mahkeme iznini kendi kararıyla ikame ettiği bir yol değildir. Başvuruda hangi fıkra koşuluna dayanıldığı açıklanır. Kararın izin verdiği satış biçimi, fiilen yapılan satış ve bedelin bırakıldığı yer daha sonra karşılaştırılabilmelidir.

Tevdi edilen mal geri alınırsa borç ne olur?

TBK m.109, alacaklının tevdi edileni kabul ettiğini açıklamaması ve tevdinin bir rehni ortadan kaldırmamış olması şartlarıyla borçluya malı geri alma hakkı tanır. Bu iki durumdan biri gerçekleşmişse aynı serbest geri alma sonucu çıkarılmaz. Tevdi sonrasındaki kabul ve teminat kayıtları bu nedenle saklanır.

Mal geri alındığı anda alacak bütün yan haklarıyla varlığını sürdürür. Borçlu hem malı yeniden kendi kullanımına alıp hem aynı tevdiyle borçtan tamamen kurtulduğunu ileri süremez. Tevdinin yapılması, geri alınması ve bundan sonra teklif edilen yeni ifa ayrı tarihlerle kaydedilmelidir.

Örneğin tevdi edilen ekipmanın satıcı tarafından tekrar üretimde kullanılmak üzere çekilmesi, dosyada görünmez bir ayrıntı değildir. İlk tevdi belgesiyle sonraki çıkış belgesi birlikte değerlendirilir. Geri alma işlemi saklanarak yalnız ilk belge sunulması, borcun güncel durumunu doğru yansıtmaz.

Depolama ve koruma giderleri nasıl belgelenir?

TBK m.107’deki hasar ve gider kuralı, hangi tutarın gerçekten tevdiden doğduğunun gösterilmesini gerektirir. Taşıma, koruma, ambalaj ve depolama kayıtları tarih ve mal kimliğiyle eşleştirilir. Satıcının aynı depoda bulunan bütün stok gideri, alıcının teslim almadığı tek mala doğrudan yüklenmez.

Varsayımsal olarak bir dosyada belirli mal için taşıma 4.000 TL, koruyucu ambalaj 1.500 TL ve belgeli depolama 3.000 TL olsun. Bu kalemlerin toplamı 8.500 TL’dir. Bu aritmetik sonuç, bütün kalemlerin hukuken mutlaka talep edileceğini tek başına göstermez; her giderin teslim engeli ve tevdiyle bağlantısı ayrıca açıklanır. Örnek tutarlar güncel hizmet tarifesi değildir.

Üç ayrı malın aynı araçla taşınması durumunda bütün taşıma ücretinin tek dosyaya yazılması ayrıca gerekçelendirilmelidir. Aynı giderin hem mal bedeline hem masraf hanesine eklenmesi de önlenir. Talep tablosu ödeme belgesi, fatura ve işlem açıklamasıyla birlikte okunabilir olmalıdır.

Teslim dışında bir edimde aynı yöntem uygulanır mı?

TBK m.110, borcun konusu bir şeyin teslimini gerektirmiyorsa alacaklının temerrüdünde borçlu temerrüdü hükümlerine göre sözleşmeden dönme yolunu düzenler. Bu nedenle her hizmet borcu, malı bir yere bırakma yöntemiyle sona erdirilmez. Önce edimin bir şeyin teslimine ilişkin olup olmadığı belirlenir.

Satış, montaj ve bakım yükümlülüklerini birlikte içeren sözleşmede bu ayrım özellikle önemlidir. Makinenin bir yerde hazır tutulması, ayrıca üstlenilen montajın da yerine getirildiğini kendiliğinden göstermez. Teslim engelinin hangi edimi etkilediği ve alıcının hangi hazırlıktan kaçındığı ayrı yazılır.

Sona erme sonuçları için sitedeki sözleşmeden dönme ve fesih ayrımı rehberi kullanılmalıdır. Bir sözleşmedeki bütün yükümlülükleri tek teslim tutanağı üzerinden bitmiş saymak, m.107 ile m.110 arasındaki ayrımı ortadan kaldırır.

Bildirim ve başvuru dosyasında bulunacak kayıtlar

Bildirimde sözleşmenin tarihi, malın türü ve miktarı, teslim yükümlülüğünün kapsamı, daha önce yapılan teklif ve alınan cevap belirtilir. Muhataptan hangi hazırlığın veya kabul işleminin beklendiği açık yazılır. Bildirim metniyle o metnin muhataba ulaştığını gösteren kayıt birlikte saklanır.

Başvuru dosyasında ayrıca malın mevcut konumu, korunma şartı ve varsa bozulma riski yer alır. Satış izni isteniyorsa neden sıradan tevdi yolunun uygun olmadığı açıklanır. Malın piyasa fiyatına dayanılıyorsa fiyat kaynağı ve tarih gösterilir. Malın değerinden bağımsız şekilde rastgele bir bedel seçilmez.

Uyuşmazlığı önlemek için teslim ve kabul maddelerinin baştan açık yazılması önemlidir. Ticari sözleşme hazırlama ve inceleme rehberi, randevu, teknik kabul, teslim yeri ve taraf yetkilerinin nasıl ayrıldığını tamamlayan bir kaynaktır. Mevcut sözleşme uyuşmazlık çıktıktan sonra geçmişe etkili değiştirilmiş gibi sunulmaz.

Türkiye geneli uygulama ve Mersin’den dosya takibi

Türkiye genelinde uygulanacak temel hükümler aynıdır; Mersin’deki bir ticari mal teslimi için ayrı bir TBK tevdi süresi bulunmaz. Somut başvuruda ifa yeri, sözleşmedeki teslim kaydı ve malın ticari niteliği esas alınır. Liman veya depo sahasındaki eşya için özel taşıma, gümrük veya depolama ilişkisi varsa bu özel rejimler ayrıca belirlenmelidir.

Türkiye geneli dosya takibi Mersin’den yönetilir. Farklı ildeki mala ilişkin dosyada yerel depo veya taşıyıcı kaydı ile sözleşme dosyasındaki eşya bilgileri eşleştirilir. Büronun bulunduğu şehir, TBK m.107’nin ifa yerindeki hâkime ilişkin kuralının yerine geçmez. Bu yazı yalnız genel borçlar hukuku çerçevesini açıklar.

Resmî mevzuat ve madde eşleştirmesi

Metnin dayanağı ÇSGB tarafından yayımlanan 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.89 ifa yeri, m.97 karşılıklı edim, m.106 alacaklı temerrüdü, m.107 tevdi, m.108 satış ve bedelin tevdii, m.109 geri alma, m.110 diğer edimler ve m.232 alıcının devralma borcudur. Başvuruya özgü süreler ve özel sözleşme rejimleri, burada bulunmayan bir genel süre varmış gibi eklenmemiştir.