CMR Madde 16: Talimat Masrafı, Eşyanın Boşaltılması, Muhafazası ve Satışı | 2026
CMR Madde 16 hangi durumlarda uygulanır?
CMR m.16, özellikle m.14 ve m.15’teki engel/talimat mekanizmasının devam hükmüdür. Taşıyıcı taşıma veya teslim engeliyle karşılaşıp doğru kişiden talimat istediğinde, bu sürecin masrafları ve eşyanın fizikî olarak ne yapılacağı m.16 ile çözülür.
Resmî Sözleşme metnine CMR Convention Schedule 1 üzerinden ulaşılabilir. Elektronik taşıma kayıtları ve e-CMR uygulaması için UNECE e-CMR Executive Guide kullanılabilir.
Madde 16 taşıyıcıya sınırsız “yükü istediğim gibi depolar veya satarım” yetkisi vermez. Her yetki belirli şartlara bağlıdır ve taşıyıcının işlemleri yük üzerinde tasarruf hakkına sahip kişinin ekonomik menfaatini gözeterek yürütmesi gerekir.
Talimat isteme ve uygulama giderlerini kim öder?
Madde 16/1’e göre taşıyıcı, talimat istemek ve alınan talimatı uygulamak nedeniyle yaptığı giderleri geri isteme hakkına sahiptir. Ancak açık istisna vardır: giderler taşıyıcının kendi wrongful act or neglect yani kusurlu davranış veya ihmalinden kaynaklanmışsa bu geri ödeme hakkına dayanamaz.
Örneğin sınır kapısı olağanüstü nedenle kapanmış ve gönderici alternatif depoya yönlendirme talimatı vermişse makul ilave yol/depo gideri talep edilebilir. Buna karşılık taşıyıcı zorunlu transit belgesini hazırlamadığı için gümrükte kalmış ve bu nedenle otopark/depo masrafı çıkmışsa kendi kusurundan doğan gideri m.16 üzerinden yük sahibine aktarması mümkün değildir.
Masrafın gerekli, makul ve belgeye dayalı olması gerekir. Fatura, depo fişi, yol geçiş kaydı, ek yakıt/mesafe hesabı ve talimat yazışmaları saklanmalıdır. Sözleşmedeki bekleme veya demuraj benzeri kalemler CMR ile çelişmemek koşuluyla ayrıca incelenebilir.
Taşıyıcı eşyayı ne zaman boşaltabilir?
Madde 16/2, m.14/1 ve m.15 kapsamındaki durumlarda taşıyıcının eşyayı eşyaya tasarruf hakkına sahip kişinin hesabına derhal boşaltabilmesine izin verir. Bu hüküm, taşıma aracının günlerce beklemek zorunda kalmamasını ve yükün uygun muhafaza ortamına alınabilmesini sağlar.
“Derhal boşaltma” yetkisi güvenli ve uygun bir boşaltma yeri gerektirir. Yükün yol kenarına bırakılması veya güvenli olmayan bir alana indirilmesi m.16’nın amacıyla bağdaşmaz. Tehlikeli madde, soğuk zincir, yüksek değerli elektronik veya hassas makine için yükün niteliğine uygun tesis seçilmelidir.
Boşaltma öncesi yükün mevcut durumu fotoğraf/video ve sayım ile kayıt altına alınmalıdır. Hasarlı ambalaj veya sıcaklık sapması varsa bağımsız ekspertiz düşünülebilir. Bu kayıt, sonraki hasarın taşıma sırasında mı depolama sırasında mı oluştuğunu belirlemede önemlidir.
Eşyanın boşaltılmasıyla taşıma sözleşmesi sona erer mi?
Evet. Madde 16/2 açıkça, bu boşaltmadan sonra taşımanın sona ermiş sayılacağını düzenler. Taşıyıcı artık eşyanın hareket hâlindeki taşıyıcısı olarak değil, eşya üzerinde hak sahibi adına muhafaza yükümlülüğü taşıyan kişi konumunda olur.
Bu değişim sorumluluk analizi bakımından önemlidir. CMR taşıma sorumluluğunun hangi ana kadar devam ettiği tartışmasında m.16/2 boşaltma kaydı belirleyici olabilir. Boşaltmanın tarihi, saati, yeri ve teslim edilen üçüncü kişinin bilgileri açıkça belgelenmelidir.
Taşımanın sona ermesi, sevk mektubundaki navlun ve diğer masrafların ortadan kalkması anlamına gelmez. Madde 16/2’ye göre sevk mektubunda ödenmesi gereken ücretler ve diğer giderler eşya üzerinde yük olarak kalır.
Taşıyıcı eşyayı üçüncü kişiye muhafaza için verebilir mi?
Evet. Taşıyıcı eşyayı üçüncü bir kişiye emanet edebilir. Bu durumda CMR m.16/2, taşıyıcının sorumluluğunu önemli ölçüde sınırlar: taşıyıcı, üçüncü kişinin seçiminde reasonable care, yani makul özen göstermesinden sorumludur.
Bu nedenle ilk bulunan ucuz depoya bırakmak yeterli değildir. Deponun yükün türüne uygunluğu, güvenlik düzeyi, sigortası, sıcaklık kapasitesi, çalışma izinleri ve mali durumu somut yükün niteliğine göre değerlendirilmelidir.
Soğuk zincir ürününde +2/+8°C sertifikalı depo yerine ortam sıcaklığındaki depoyu seçmek, üçüncü kişi seçimi bakımından makul özen yükümlülüğünün ihlali sayılabilir. Yüksek değerli elektronik için açık saha depolaması benzer risk yaratır.
Taşıyıcı hangi hâllerde talimat beklemeden eşyayı satabilir?
Madde 16/3 üç açık durum öngörür. Birincisi eşyanın bozulabilir olmasıdır. İkincisi eşyanın durumunun satışı haklı göstermesidir; örneğin hızla değer kaybeden veya muhafaza edildikçe kullanılamaz hâle gelecek yük. Üçüncüsü ise depolama giderlerinin eşyanın değeriyle orantısız olmasıdır.
Bu şartlardan biri varsa taşıyıcı tasarruf hakkı sahibinden talimat beklemeden satış yapabilir. Ancak satış dürüst, makul ve piyasa koşullarına uygun yürütülmelidir. Yükü taşıyıcının kendi ilişkili şirketine piyasa değerinin çok altında devretmesi m.16’nın koruma amacına aykırıdır.
Bozulabilir yükte zaman kritik olduğundan hak sahibine mümkün olan en hızlı bildirim yine yapılmalıdır. “Talimat beklemiyorum” yetkisi “haber vermem” anlamına gelmez; kayıt ve şeffaflık uyuşmazlığı azaltır.
Bozulabilir olmayan eşya da satılabilir mi?
Evet. Madde 16/3’ün ikinci cümlesi, diğer durumlarda da taşıyıcının makul bir sürenin geçmesinden sonra eşya üzerinde tasarruf hakkına sahip kişiden, makul olarak yerine getirebileceği aksi yönde bir talimat almamışsa satmasına izin verir.
“Makul süre” yükün değeri, depolama gideri, piyasa oynaklığı, hak sahibine ulaşma imkânı ve talimatın ne kadar sürede gelebileceği dikkate alınarak belirlenir. Dayanıklı bir sanayi makinesinin birkaç saat sonra satılması makul değildir; değeri hızla düşen sezonluk üründe süre daha kısa olabilir.
Taşıyıcı satış öncesi son bildirim yapmalı, bir süre ve sonuç belirtmelidir. Bu, sonradan “malım habersiz satıldı” iddiasını önler.
Satış bedeli ve giderler nasıl hesaplanır?
Madde 16/4, satıştan elde edilen gelirin eşya nedeniyle yapılan giderler düşüldükten sonra tasarruf hakkına sahip kişiye verilmesini düzenler. Depolama, makul satış komisyonu, yükleme/boşaltma ve ilgili giderler belgelendirilerek mahsup edilebilir.
Satış gelirinin giderleri aşması hâlinde bakiye hak sahibine ödenmelidir. Taşıyıcı bakiyeyi kendi alacağı gibi tutamaz. Buna karşılık giderler satış gelirini aşarsa taşıyıcı aradaki farkı isteme hakkına sahiptir.
Bu hesap kalem kalem ve belgeli yapılmalıdır. Satış bedeli, alıcı, ödeme tarihi, gider faturaları ve net bakiye raporlanmalıdır. Uluslararası uyuşmazlıkta farklı para birimleri varsa kur tarihi ve ödeme para birimi ayrıca belirlenmelidir.
Satış hangi ülkenin hukukuna göre yapılır?
Madde 16/5 açık bir kanunlar ihtilafı bağlantısı kurar: satış usulü, eşyaların bulunduğu yerin hukuku veya teamülleri tarafından belirlenir. Bu nedenle taşıyıcı yalnız CMR m.16’ya bakarak satış ihalesi, bildirim veya ruhsat prosedürünü belirleyemez.
Eşya Almanya’daki depodaysa Alman hukukunun/yerel teamülün satış usulü; Türkiye’deyse Türk hukukunun ilgili satış, saklama ve gerekirse gümrük hükümleri incelenir. Gümrüklü mal, tehlikeli madde veya lisanslı ürün için ek kamu hukuku kısıtları olabilir.
Yerel satış usulüne aykırılık, taşıyıcının elde ettiği satış gelirini ve sorumluluğunu tartışmalı hâle getirebilir. Satış öncesi yerel hukuk danışmanlığı yüksek değerli yükte ekonomik olarak önemlidir.
Taşıyıcı masraf, boşaltma ve satış işlemini nasıl belgelemelidir?
İlk olarak m.14 veya m.15 engelinin oluştuğu andan itibaren kronoloji tutulmalıdır. İkinci olarak kime, ne zaman, hangi kanaldan talimat istendiği ve alınan yanıt saklanmalıdır. Üçüncü olarak boşaltma tutanağı, koli/palet sayısı, fotoğraflar ve depo teslim fişi düzenlenmelidir.
Üçüncü kişi depo seçildiyse neden uygun görüldüğü — örneğin soğuk zincir kapasitesi, güvenlik sertifikası, sigorta — belgelenmelidir. Satış gerekiyorsa piyasa teklifleri, ilan, ihale veya alıcı seçimi kayda alınmalıdır.
Satış sonrası brüt satış bedeli, her gider ve net bakiye ayrı gösterilmelidir. Hak sahibine yapılan hesap bildirimi ve ödeme dekontu saklanmalıdır. Bu dosya, taşıyıcının m.16’yı kötüye kullanmadığını gösterecek temel delildir.
Madde 15 teslim engeli için CMR m.15 rehberimiz, teslimden önceki engel için CMR m.14 rehberimiz kullanılabilir.
2026 kontrol listesi
- m.14 veya m.15 kapsamında gerçek bir engel bulunduğunu belgeleyin.
- Talimat isteme ve uygulama giderlerinin taşıyıcının kendi kusurundan doğmadığını kontrol edin.
- Boşaltma gerekiyorsa güvenli ve yük tipine uygun yer seçin.
- Boşaltmanın tarih/saatini ve eşyanın durumunu ayrıntılı tutanakla kaydedin.
- Üçüncü kişi depo seçerken makul özen gösterin ve seçimi gerekçelendirin.
- Bozulabilirlik, eşyanın durumu veya orantısız depo gideri varsa talimatsız satış şartını belgeleyin.
- Diğer eşyalarda satıştan önce makul süre ve son bildirim bırakın.
- Satışı eşyanın bulunduğu yer hukukuna/teamülüne göre yapın.
- Satış bedelinden yalnız belgeye dayalı ilgili giderleri düşüp net bakiyeyi hak sahibine verin.
- Gider satış bedelini aşarsa fark talebini ayrı hesaplayın.
Sık Sorulan Sorular
Taşıyıcı talimat isteme masrafını isteyebilir mi?
Evet; masraf taşıyıcının kendi kusurlu davranış veya ihmalinden doğmamışsa m.16/1 kapsamında talep edilebilir.
Taşıyıcı alıcı malı reddedince kamyondaki yükü boşaltabilir mi?
CMR m.16/2, m.14/1 veya m.15 durumunda hak sahibinin hesabına boşaltmaya izin verir.
Boşaltma sonrası taşıma sona erer mi?
Evet. Madde 16/2’ye göre taşıma boşaltmayla sona ermiş sayılır.
Taşıyıcı yükü başka depoya verebilir mi?
Evet; üçüncü kişinin seçiminde makul özen göstermek zorundadır.
Bozulabilir mal talimat beklenmeden satılabilir mi?
Evet. Madde 16/3 bozulabilirlik, eşyanın durumu veya orantısız depolama gideri hâlinde bu imkânı tanır.
Dayanıklı mal da satılabilir mi?
Makul süre geçmiş ve hak sahibinden uygulanabilir aksi talimat alınmamışsa m.16/3 kapsamında satılabilir.
Satış usulüne hangi hukuk uygulanır?
Eşyanın bulunduğu yerin hukuku veya teamülü uygulanır.
Satış parasını taşıyıcı tutabilir mi?
Giderleri düşebilir; kalan net bedeli hak sahibine vermelidir.
Giderler satış bedelinden yüksekse ne olur?
Madde 16/4 uyarınca taşıyıcı farkı isteme hakkına sahiptir.
Taşıyıcının kusurundan doğan depo gideri göndericiye yüklenebilir mi?
CMR m.16/1, taşıyıcının kendi kusurlu davranış veya ihmalinden kaynaklanan talimat giderlerini geri istemesine izin vermez.
CMR m.16, taşıyıcıya yükü koruyarak operasyonu sonlandırma imkânı verir; fakat bu yetki belgesiz ve keyfî satış yetkisi değildir. Engel, talimat, depo seçimi, piyasa satışı ve net hesap zinciri kayıt altına alınmalıdır. Türkiye geneli ve uluslararası karayolu taşıma dosyaları Mersin’den yönetilmektedir.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
