Telafi Çalışması Nedir? Günde Kaç Saat ve Ne Kadar Sürede Yaptırılabilir? İş Kanunu 64

Kısa ve net cevap: 4857 sayılı İş Kanunu’nun 64. maddesine göre zorunlu nedenlerle işin durması, ulusal bayram ve genel tatillerden önce veya sonra işyerinin tatil edilmesi, benzer nedenlerle işyerinde normal çalışma sürelerinin önemli ölçüde altında çalışılması veya tamamen tatil yapılması ya da işçinin talebiyle kendisine izin verilmesi hâllerinde işveren, çalışılmayan süreler için telafi çalışması yaptırabilir. Telafi çalışması fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma sayılmaz.

Telafi çalışması, çalışmayı gerektiren nedenin ortadan kalkmasından ve işyerinin normal çalışma dönemine başlamasından itibaren kanundaki süre içinde yaptırılmalıdır. Günlük en çok çalışma süresi aşılmamak koşuluyla telafi çalışması günde üç saatten fazla olamaz ve tatil günlerinde yaptırılamaz. İşveren, telafi çalışmasını sonradan sınırsız mesai istemenin aracı olarak kullanamaz.

Telafi çalışmasının kanuni dayanağı nedir?

Telafi çalışması İş Kanunu m.64’te düzenlenir. Hüküm, işyerinde çeşitli nedenlerle çalışılmayan sürelerin daha sonra belirli sınırlar içinde çalışılarak telafi edilmesine izin verir. Bu sistem işverenin işçiye sınırsız ek çalışma yaptırması değil, önceki bir çalışma kaybının kanuni koşullarla karşılanmasıdır.

Bu nedenle telafi çalışması kararı verilirken önce hangi çalışılmayan sürenin telafi edildiği açıkça belirlenmelidir. İşveren normal çalışma programına ilave iş ihtiyacını “telafi” adıyla yaptıramaz.

Hangi durumlarda telafi çalışması yaptırılabilir?

Kanunda başlıca dört grup durum bulunur: zorunlu nedenlerle işin durması; ulusal bayram ve genel tatillerden önce veya sonra işyerinin tatil edilmesi; benzer nedenlerle normal çalışma sürelerinin önemli ölçüde altında çalışılması veya işyerinin tamamen tatil edilmesi; işçinin talebi üzerine kendisine izin verilmesi.

Örneğin işyerinde zorunlu teknik arıza nedeniyle bir gün çalışma yapılamamışsa, şartları varsa bu süre daha sonra telafi edilebilir. Aynı şekilde bayram tatilini hafta sonuyla birleştirmek için işveren bir işgününü tatil etmişse telafi çalışması gündeme gelebilir.

İşçinin kişisel izin talebi telafi çalışmasına dönüşebilir mi?

Evet. İş Kanunu m.64, işçinin talebiyle kendisine izin verilmesi hâlini açıkça telafi çalışması nedenlerinden biri olarak düzenler. İşçi örneğin kişisel işi için bir tam gün izin istemiş ve işveren ücret kaybı yaratmadan izin vermişse, bu sürenin daha sonra telafi edilmesi kararlaştırılabilir.

Ancak işveren kanundan doğan ücretli izinleri “sen istedin” diyerek telafi çalışmasına dönüştüremez. Süt izni, yıllık ücretli izin veya kanuni mazeret izni kendi özel hükümlerine tabidir.

Yıllık izin için telafi çalışması yaptırılabilir mi?

Hayır. Yıllık ücretli izin İş Kanunu m.53 ve devamında düzenlenen kanuni dinlenme hakkıdır. İşveren yıllık izin kullanan işçiye daha sonra “izin günlerini telafi et” diyemez.

Telafi çalışması m.64’teki özel nedenlere dayanır. Kanuni ücretli izinlerin amacı, işçiye dinlenme veya belirli mazeretlerde işten ayrılma hakkı sağlamaktır; bunların sonradan çalışılarak geri verilmesi kanunun sistemine aykırıdır.

Süt izni için telafi çalışması yaptırılabilir mi?

Hayır. İş Kanunu m.74’e göre süt izni günlük çalışma süresinden sayılır. Bu nedenle işveren süt izninde geçen bir buçuk saati “çalışmadın” diyerek başka gün telafi ettiremez.

süt izni rehberinde bu sürenin çalışma süresinden sayılması ve ücret kesintisi yapılamaması ayrıntılı açıklanmıştır.

Ara dinlenmesi telafi çalışmasına konu olur mu?

Hayır. Ara dinlenmesi İş Kanunu m.68 uyarınca çalışma süresinin içinde verilmesi gereken dinlenme hakkıdır ve gerçek ara dinlenmesi çalışma süresinden sayılmaz. İşveren kanuni molayı kullanan işçiden sonradan telafi çalışması isteyemez.

ara dinlenmesi rehberi günlük mola alt sınırlarını açıklar.

Telafi çalışması günde en fazla kaç saat olabilir?

İş Kanunu m.64’e göre telafi çalışması günde üç saatten fazla olamaz. Bu, işverenin bir günde telafi amacıyla dört veya beş saat ek çalışma yaptıramayacağı anlamına gelir.

Ayrıca günlük toplam çalışma süresi kanuni en çok çalışma süresini aşmamalıdır. Bu nedenle işçinin normal günlük çalışma süresi zaten uzun ise üç saatlik üst sınırın tamamı her gün kullanılamayabilir.

Günlük toplam çalışma süresi ne kadar olabilir?

İş Kanununa İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliği uyarınca günlük çalışma süresi kural olarak 11 saati aşamaz. Telafi çalışması bu sınırı ortadan kaldırmaz. Normal çalışma ile telafi çalışmasının toplamı günlük azami süreyi geçmemelidir.

Örneğin işçi o gün 9 saat fiilen çalışıyorsa üç saat daha telafi yaptırılarak toplam 12 saate çıkarılamaz. Günlük azami sınır gözetilmelidir.

Telafi çalışması fazla mesai sayılır mı?

Kanun açıkça telafi çalışmalarının fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma sayılmayacağını düzenler. Çünkü telafi çalışması, daha önce çeşitli nedenlerle çalışılmayan sürenin karşılığıdır.

Ancak m.64 şartları oluşmamışsa veya işveren kanuni sınırların dışında ek çalışma yaptırıyorsa, bu çalışmaya sırf “telafi” adı verilmesi fazla çalışma niteliğini ortadan kaldırmaz. Fiilî çalışma süresi ve neden incelenir.

Telafi çalışmasına yüzde elli zamlı ücret ödenir mi?

Gerçek ve kanuna uygun telafi çalışması fazla çalışma sayılmadığı için İş Kanunu m.41’deki yüzde elli zamlı fazla çalışma ücretine tabi değildir. İşçi önceki çalışılmayan süre için ücretini almışsa, telafi sırasında ayrıca fazla mesai zammı doğmaz.

Buna karşılık yapılan çalışma m.64 koşullarını taşımıyorsa, haftalık çalışma süresine göre fazla çalışma alacağı gündeme gelebilir.

Telafi çalışması kaç ay içinde yaptırılmalıdır?

İş Kanunu m.64’te telafi çalışmasının, çalışmayı gerektiren nedenin ortadan kalkmasından ve işyerinin normal çalışma dönemine başlamasından itibaren kanunda öngörülen süre içinde yaptırılması gerekir. Güncel mevzuatta bu süre dört aydır; kanundaki yetki çerçevesinde süreye ilişkin güncel değişiklik veya Cumhurbaşkanı kararı varsa uygulama tarihinde ayrıca kontrol edilmelidir.

İşveren yıllar önceki eksik çalışmayı bugün “telafi” adı altında isteyemez. Telafi nedeninin ve döneminin kayıtlarla eşleştirilmesi gerekir.

Dört aylık süre ne zaman başlar?

Süre, telafi çalışmasını gerektiren neden ortadan kalktıktan ve işyeri normal çalışma dönemine başladıktan sonra işlemeye başlar. Örneğin zorunlu nedenle iki gün kapanan fabrika yeniden normal üretime döndüğünde telafi süresinin hesabı bu tarihten itibaren yapılır.

İşveren neden devam ederken veya işyeri henüz normal çalışmaya dönmemişken süre hesabını yanlış başlatmamalıdır.

Telafi çalışması hafta tatilinde yaptırılabilir mi?

Hayır. İş Kanunu m.64 telafi çalışmasının tatil günlerinde yaptırılamayacağını açıkça düzenler. İşçinin hafta tatili günü telafi çalışması için işyerine çağrılması kanundaki sisteme aykırıdır.

Hafta tatilinde fiilen çalışma yapılmışsa bunun ücret ve dinlenme sonucu İş Kanunu m.46 ve diğer ilgili hükümler kapsamında ayrıca değerlendirilir.

Resmî tatilde telafi çalışması yaptırılabilir mi?

Kanundaki “tatil günlerinde yaptırılamaz” kuralı nedeniyle ulusal bayram ve genel tatil günlerinin telafi çalışması için kullanılması doğru değildir. Bu günlerde çalışma yapılması hâlinde İş Kanunu m.47’deki ulusal bayram ve genel tatil ücreti hükümleri gündeme gelir.

İşveren bayram öncesi bir işgününü tatil etmişse o günü daha sonraki normal işgünlerinde telafi edebilir; bayram gününün kendisini telafi günü yapamaz.

Pazar günü telafi çalışması yapılabilir mi?

Pazar işyerinin hafta tatili günü ise telafi çalışması yaptırılamaz. Ancak her işyerinde hafta tatili mutlaka pazar olmak zorunda değildir; vardiyalı sistemde işçinin belirlenmiş hafta tatili farklı gün olabilir.

Esas olan işçinin kanuni tatil gününün telafi çalışmasına dönüştürülmemesidir.

İşveren telafi çalışmasını önceden bildirmeli mi?

İşveren telafi çalışmasının hangi nedenle, hangi tarihlerde ve hangi saatlerde yapılacağını işçilere açıkça bildirmelidir. Çalışma Süreleri Yönetmeliği, telafi çalışmasının nedenini ve başlama tarihini işçilere bildirmeyi ve ilgili iş düzenini buna göre kurmayı gerektirir.

Yazılı bildirim ispat açısından güvenlidir. Vardiya, puantaj ve bordro kayıtları telafi çalışmasıyla uyumlu olmalıdır.

İşçi telafi çalışmasını reddedebilir mi?

Kanuni şartları taşıyan ve çalışma sözleşmesi kapsamında usulüne uygun planlanan telafi çalışması işverenin yönetim hakkı içinde olabilir. İşçinin haklı bir mazereti olmaksızın çalışma borcunu yerine getirmemesi iş hukuku sonuçları doğurabilir.

Ancak işveren m.64 şartlarını taşımayan, günlük üç saat sınırını aşan, tatil gününe konan veya günlük azami çalışma süresini ihlal eden bir programı “telafi” adıyla dayatamaz. İşçi somut programın hukuka uygunluğunu yazılı olarak sorgulayabilir.

İşçi işten ayrılırsa telafi çalışması ne olur?

İş sözleşmesi telafi programı tamamlanmadan sona ererse, önceki izin veya çalışılmayan sürenin hukuki niteliği değerlendirilmelidir. İşveren işçinin son ücretinden keyfî kesinti yapamaz; ücret kesintisinin kanuni veya sözleşmesel dayanağı bulunmalıdır.

Özellikle işçinin talebi üzerine verilen ücretli izinle ilgili yazılı anlaşma varsa bu belge önemlidir. İşveren, kanunda bulunmayan “telafi borcu” adıyla sınırsız ücret mahsubu yapmamalıdır.

Kar tatili veya doğal olay sonrası telafi çalışması olur mu?

Zorunlu nedenlerle işin durması m.64’ün uygulama alanlarından biridir. Yoğun kar, sel, teknik zorunluluk veya benzeri olay nedeniyle işyerinde çalışma yapılamamışsa, olayın koşullarına göre telafi çalışması planlanabilir.

Her hava olayı otomatik olarak telafi nedeni değildir. İşyerinin gerçekten çalışamadığı, çalışmanın ne kadar süre durduğu ve işçilerin ücret durumunun nasıl yönetildiği somut olarak kayıt altına alınmalıdır.

Elektrik kesintisi sonrası telafi çalışması yapılabilir mi?

İşyerinde uzun süreli ve işverenin kontrolü dışında elektrik kesintisi nedeniyle iş durmuşsa zorunlu neden kapsamında telafi çalışması gündeme gelebilir. Ancak kısa kesintiler nedeniyle işçinin gün boyu çalışmasına ek olarak sürekli telafi yaptırmak m.64’ün amacına uygun değildir.

Telafi edilecek çalışılmayan süre gerçek ve belirlenebilir olmalıdır.

Bayram köprüsü için işyeri tatil edilirse ne olur?

İşveren ulusal bayram veya genel tatilin öncesindeki ya da sonrasındaki normal işgününü tatil ederek uzun tatil planlayabilir. Bu işgününde çalışılmayan süre daha sonra m.64 şartları içinde telafi edilebilir.

İşveren tatil kararını ve telafi programını önceden açıklamalı; işçiye son anda belirsiz çalışma saatleri dayatmamalıdır.

İşçinin düğün, taşınma veya kişisel işi için izin alması

Kanuni ücretli mazeret izinleri dışında, işçinin kendi talebiyle ek bir kişisel izin istemesi hâlinde işveren bu izni telafi çalışması şartıyla verebilir. Örneğin işçi resmi bir işlem için bir gün izin istiyor ve işveren ücret kesmeden izin veriyorsa, yazılı olarak telafi planı oluşturulabilir.

İşçi ve işveren hangi sürenin telafi edileceğini baştan açıklaştırmalıdır.

Telafi çalışması puantajda nasıl gösterilmeli?

Normal çalışma ile telafi çalışması ayrı şekilde izlenmelidir. Hangi gün kaç saat telafi yapıldığı ve hangi önceki çalışılmayan sürenin karşılığı olduğu kayıt altına alınmalıdır.

Bu kayıtlar, telafi çalışmasının fazla mesai olmadığını ve günlük sınırların aşılmadığını göstermeye yardımcı olur. özlük dosyası rehberi personel kayıtlarının hukuki temelini açıklar.

Telafi çalışması ücret bordrosunda nasıl gösterilir?

Telafi çalışması gerçek anlamda fazla mesai olmadığı için fazla çalışma ücreti kalemi olarak gösterilmez. Ancak bordro ve puantajın, işçinin önceki izinli olduğu gün ve daha sonraki telafi saatleriyle uyumlu olması gerekir.

İşveren ücret kesintisi veya mahsup yapacaksa bunun açık kanuni dayanağını ayrıca göstermelidir. ücret hesap pusulası tüm ekleme ve kesintilerin şeffaf gösterilmesini gerektirir.

Telafi çalışması ile denkleştirme aynı şey mi?

Hayır. Denkleştirme İş Kanunu m.63 kapsamında haftalık çalışma süresinin belirli dönem içinde farklı dağıtılmasına ilişkin ayrı bir çalışma süresi yöntemidir. Telafi çalışması ise m.64’te sayılan nedenlerle daha önce çalışılmayan sürelerin sonradan çalışılmasıdır.

İki kurumun şartları ve kayıt düzeni farklıdır. İşveren birini diğerinin yerine kullanmamalıdır.

Telafi çalışması ile fazla çalışma aynı şey mi?

Hayır. Fazla çalışma haftalık 45 saati aşan çalışmadır ve m.41’deki ücret/serbest zaman hükümlerine tabidir. Telafi çalışması ise daha önce çalışılmayan sürenin karşılığı olup kanunen fazla çalışma sayılmaz.

Ancak telafi adı altında gerçekte normal programın üzerine yeni iş yaptırılıyorsa, haftalık toplam süreye göre fazla çalışma oluşabilir.

İşveren için kontrol listesi

• Telafi nedenini m.64 kapsamında somutlaştırın.
• Hangi çalışılmayan sürenin telafi edileceğini belirleyin.
• İşçiye neden ve programı bildirin.
• Kanuni süre içinde telafi çalışmasını tamamlayın.
• Günde üç saat sınırını aşmayın.
• Günlük azami çalışma süresini aşmayın.
• Tatil günlerinde telafi yaptırmayın.
• Yıllık izin, süt izni gibi kanuni hakları telafiye dönüştürmeyin.
• Puantaj ve bordroyu gerçek uygulamayla uyumlu tutun.

İşçi için kontrol listesi

• Telafinin hangi izin veya çalışılmayan güne dayandığını sorun.
• Günlük telafi saatlerini kaydedin.
• Üç saat sınırını kontrol edin.
• Toplam günlük çalışmanın azami sınırı aşmadığını kontrol edin.
• Hafta tatili veya resmî tatilde telafi dayatılırsa yazılı itiraz edin.
• Telafi adı altında fazla çalışma yaptırılıyorsa kayıt tutun.

Örnek 1: Bayram öncesi bir gün tatil

İşveren bayram tatilini uzatmak için pazartesi gününü de tatil ediyor ve işçiler ücret kaybı yaşamıyor. İşveren bu pazartesiye ait çalışılmayan süreyi sonraki normal işgünlerinde, günlük üç saat ve diğer m.64 sınırlarına uyarak telafi ettirebilir.

Örnek 2: İşçi kişisel izin istiyor

İşçi banka ve tapu işlemleri için bir tam gün izin istiyor. İşveren ücret kesmeden izin veriyor ve taraflar bu günün daha sonra telafi edileceğini kayda geçiriyor. Telafi programı kanuni süre, günlük üç saat ve tatil günü yasağına uygun kurulmalıdır.

Örnek 3: Pazar günü sekiz saat telafi

İşveren bir günlük kapanmayı telafi etmek için işçileri hafta tatili olan pazar günü sekiz saat işe çağırıyor. Bu uygulama m.64’ün tatil gününde telafi yasağına ve günlük üç saat sınırına aykırıdır. Çalışmanın gerçek hukuki niteliği ve ücret sonucu ayrıca değerlendirilir.

Sık sorulan sorular

Telafi çalışması günde kaç saat?

Günde en fazla üç saat olabilir ve günlük azami çalışma süresi aşılmamalıdır.

Telafi çalışması fazla mesai mi?

Kanuna uygun telafi çalışması fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma sayılmaz.

Telafi çalışmasına zamlı ücret ödenir mi?

Gerçek telafi çalışması fazla mesai olmadığı için m.41’deki fazla çalışma zammı uygulanmaz.

Telafi çalışması pazar günü yapılır mı?

Pazar işçinin tatil günü ise hayır. Kanun tatil günlerinde telafi çalışmasını yasaklar.

Resmî tatilde telafi çalışması olur mu?

Hayır. Tatil günleri telafi için kullanılamaz.

Yıllık izin telafi edilir mi?

Hayır. Yıllık ücretli izin kanuni dinlenme hakkıdır.

Süt izni telafi edilir mi?

Hayır. Süt izni çalışma süresinden sayılır.

İşçi kendi istediği izin için telafi yapabilir mi?

Evet. İşçinin talebiyle verilen ek izin m.64 kapsamındaki telafi nedenlerinden biridir.

Telafi çalışması kaç ay içinde yapılır?

Güncel İş Kanunu m.64’te öngörülen süre içinde, neden ortadan kalkıp normal çalışmaya dönüldükten sonra yapılmalıdır; uygulama tarihinde güncel resmî metin kontrol edilmelidir.

Telafi adı altında fazla çalışma yaptırılırsa ne olur?

M.64 koşulları yoksa veya sınırlar aşılmışsa çalışmanın gerçek niteliği haftalık süre ve m.41 kapsamında değerlendirilir.

Site içi ilgili rehberler

• İş Hukuku rehberleri
• Ara dinlenmesi ve yemek molası
• Çalışma süresinden sayılan yol ve bekleme süreleri
• Süt izni ve emzirme izni
• Fazla mesai yerine serbest zaman

Resmî kaynaklar

• Mevzuat Bilgi Sistemi – 4857 sayılı İş Kanunu (özellikle m.41, 63, 64, 68 ve 74)
• İş Kanununa İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliği
• T.C. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı

Sonuç

Telafi çalışması, İş Kanunu m.64’te sayılan nedenlerle daha önce çalışılmayan sürelerin sonradan çalışılmasıdır ve kanuna uygun olduğunda fazla çalışma sayılmaz. İşveren telafi nedenini açıkça belirlemeli, programı kanuni süre içinde uygulamalı, günlük üç saat sınırını ve günlük azami çalışma süresini aşmamalı ve tatil günlerinde telafi yaptırmamalıdır. Yıllık izin, süt izni ve diğer kanuni ücretli izinler telafi çalışmasına dönüştürülemez. “Telafi” adı, gerçekte fazla çalışma olan bir uygulamayı hukuka uygun hâle getirmez.

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →