Gemi Adamlarının Ücret ve İşçilik Borçlarından Kim Sorumlu? TTK m.1127 | 2026

TTK m.1127’nin temel sorumluluk kuralı nedir?

Gemi kira sözleşmesinde kullanım ve işletme yetkisi kiracıya geçtiği için Türk Ticaret Kanunu mürettebatın çalıştırılmasına ilişkin ekonomik sorumluluğu da kural olarak kiracıya yükler. TTK m.1127/1’in ilk cümlesi, gemi adamlarının çalıştırılmasından doğan bütün borç ve yükümlülüklerin kiracıya ait olduğunu açıkça belirtir. Bu hüküm yalnız aylık ücret borcunu değil, mürettebatın istihdam ilişkisinden doğan diğer borç ve yükümlülükleri de kapsayan geniş bir risk dağılımı kurar.

Bu düzenleme gemi kiracısının yalnız gemiyi kullanan bir müşteri olmadığını gösterir. Bareboat/demise charter modelinde kiracı geminin işletmesini kendi hesabına yürüttüğünden personel maliyeti, çalışma organizasyonu ve gemi adamlarının istihdamından doğan birçok yükümlülük onun alanındadır. Ancak tarafların fiilî organizasyonu ile sözleşme hükümleri uyumsuzsa uyuşmazlığın çözümü yalnız sözleşmedeki tek bir maddeye indirgenemez.

“Gemi adamlarının çalıştırılmasından doğan bütün borç ve yükümlülükler” neyi kapsar?

Kanunun ifadesi bilinçli biçimde geniştir. Gemi adamlarının ücretleri, sözleşmeden doğan yan ödemeler, çalışma ve dinlenme düzenine ilişkin yükümlülükler, iaşe, iş sağlığı ve güvenliği, kişisel koruyucu donanım, repatriation, belirli sağlık ve bakım yükümlülükleri ile istihdam ilişkisinden doğan diğer haklar somut olayda bu çerçevede değerlendirilebilir. Hangi alacağın miktarı ve hukuki dayanağı ise ilgili iş, deniz iş ve sosyal güvenlik mevzuatına göre ayrıca belirlenir.

TTK m.1127, her işçilik alacağının miktarını hesaplayan hüküm değildir; gemi kira ilişkisinde bu yükümlülüklerin hangi tarafın risk alanına ait olduğunu düzenler. Bu nedenle bir gemi adamının fazla çalışma veya feshe bağlı alacağı uyuşmazlığında önce ilgili iş ilişkisi ve alacağın varlığı belirlenir; ardından charter tarafları arasındaki nihai yük m.1127 ve sözleşme hükümleriyle değerlendirilir.

Kiraya veren ne zaman müteselsilen sorumlu olur?

TTK m.1127’nin ikinci cümlesi özel bir durum düzenler: gemi, gemi adamlarıyla birlikte kiracının emrine verilmişse, gemi adamlarının çalıştırılmasından doğan bütün borç ve yükümlülüklerden kiraya veren kiracıyla birlikte ve müteselsilen sorumlu olur. Müteselsil sorumluluk, alacaklının kanuni şartlar içinde borcun tamamını sorumlulardan birinden talep edebilmesine imkân veren güçlü bir dış ilişki korumasıdır.

Burada iki unsur birlikte aranır: gemi adamlarının gemiyle birlikte mevcut olması ve onların kiracının emrine verilmesi. Gemide personel bulunması tek başına yeterli değerlendirme ölçütü değildir. Kimin emir verdiği, ücret bordrosunu kimin hazırladığı, personel sözleşmesini kimin yaptığı, kaptanın ticari ve teknik talimatları kimden aldığı ve personelin değiştirilmesine kimin karar verdiği incelenmelidir.

Gemi adamlarıyla teslim edilen bareboat charter hâlâ gemi kirası mıdır?

Evet. TTK m.1119 açıkça, geminin gemi adamlarıyla birlikte kiracının kullanımına bırakılmasının sözleşmenin gemi kirası niteliğini değiştirmediğini belirtir. Bu nedenle “mürettebat da vardı, o halde gemi kirası değildir” şeklinde otomatik sonuç çıkarılamaz. Gemi adamlarının varlığı, sözleşme tipini tek başına dönüştürmez; fakat m.1127 bakımından sorumluluk sonucunu önemli ölçüde etkiler.

Bu ayrım zaman çarteriyle karıştırılmamalıdır. Zaman çarterinde teknik yönetim tahsis edende kalırken ticari yönetim tahsis olunana bırakılır. Gemi kirasında ise geminin kullanımının kiracıya bırakılması daha geniş bir hâkimiyet devri oluşturur. Personelin kim tarafından yönetildiği, iki sözleşme tipinin ayrımında da önemli bir fiilî göstergedir.

Gemi adamı ücretini kimin bankadan ödediği tek başına belirleyici midir?

Hayır. Ödemeyi kimin yaptığı önemli delildir fakat hukuki sorumluluk değerlendirmesinin tek unsuru değildir. Bir crew management şirketi kiracı adına bordro ve banka ödemesini teknik olarak yürütebilir; bu durum nihai ekonomik sorumluluğun kimde olduğunu otomatik olarak değiştirmez. Benzer şekilde malik geçici olarak bir ücret ödemişse bunun kendi borcu mu, kiracı adına avans mı olduğu ayrıca belirlenir.

Payroll records, seafarer employment agreements, crew manager sözleşmesi, banka dekontları ve charter party birlikte incelenmelidir. Mürettebatın bordrosunda bir şirketin adı yazarken sözleşmesel işveren veya gemiyi işleten başka tüzel kişi olabilir. Özellikle grup şirketlerinde unvanların birbirine karıştırılması ciddi ispat sorunu yaratır.

Ücret ve fazla çalışma alacakları nasıl belgelenmelidir?

Ücret uyuşmazlığında gemi adamı sözleşmesi, wage account, payslip, banka kaydı, çalışma çizelgesi, watch schedule, log kayıtları ve varsa toplu iş sözleşmesi birlikte değerlendirilir. Fazla çalışma iddiası yalnız genel “çok çalıştım” anlatımıyla değil, görev ve vardiya kayıtlarıyla desteklenmelidir. Kaptan ve zabit imzalı kayıtlar deniz iş ilişkisinde özellikle önem taşır.

Kiracı bakımından düzenli bordro ve ödeme sistemi m.1127 riskini yönetmenin temelidir. Ücretlerin farklı ülkelerdeki hesaplardan düzensiz ödenmesi, açıklamasız nakit ödeme veya imzasız wage account, daha sonra hem alacağın varlığı hem ödeme ispatı bakımından sorun çıkarır. Personel dosyaları charter süresinden sonra da yasal saklama yükümlülükleri gözetilerek muhafaza edilmelidir.

Sosyal güvenlik yükümlülükleri kime aittir?

Gemi adamlarının sosyal güvenlik durumu bayrak devleti, kişinin tabi olduğu mevzuat, uluslararası sözleşmeler ve somut istihdam yapısına göre değişebilir. TTK m.1127, kira tarafları arasındaki genel risk dağılımını kiracıya yöneltir; ancak primin hangi kuruma, hangi statüyle ve hangi ülke mevzuatına göre ödeneceği ayrıca belirlenmelidir. Bu nedenle “charterer pays crew” maddesi tek başına sosyal güvenlik uyumunu sağlamaz.

Kiracı gemiyi teslim almadan önce crew list, uyruklar, mevcut sigorta/statü kayıtları ve personel sözleşmelerini incelemelidir. Personelin daha önceki dönemden kalan prim veya ücret borcu bulunuyorsa teslim protokolünde bu borçların kime ait olduğu açıkça ayrıştırılmalıdır.

Repatriation ve iaşe giderleri neden sözleşmede ayrıca yazılmalı?

Gemi adamlarının ülkelerine geri gönderilmesi, vize ve seyahat giderleri, sağlık nedeniyle tahliye, iaşe ve konaklama gibi kalemler ciddi maliyet yaratabilir. M.1127’nin geniş “borç ve yükümlülükler” ifadesi bu maliyetlerin gemi adamı istihdamıyla bağlantısını güçlendirir. Bununla birlikte hangi olayda hangi tarafın acil organizasyonu yapacağı charter party ve crew management sözleşmesinde ayrıntılı düzenlenmelidir.

Geminin kira süresi sonunda farklı bir ülkede iade edilmesi halinde mürettebat değişiminin maliyeti özellikle önemlidir. Kiraya veren kendi ekibini devralacaksa handover takvimi, kiracının mürettebatını hangi tarihte ve hangi limandan geri göndereceği ve geçiş dönemindeki ücretlerin kime ait olacağı önceden kararlaştırılmalıdır.

Kaptana ticari talimatı kim verir?

Gemi kirasında kaptan ve gemi adamlarının emir-komuta düzeni charter modeline göre belirlenir. Gemi adamları kiracının emrine verilmişse kiracının operasyonel talimatları daha geniş olabilir. Ancak kaptanın deniz emniyeti bakımından bağımsız yükümlülükleri devam eder; hukuka veya gemi güvenliğine aykırı talimatın varlığı ayrı değerlendirilir.

Charter party, kaptanın hangi konularda malik, hangi konularda kiracı talimatına tabi olduğunu açıklaştırmalıdır. Teknik arıza, rota, yük, personel disiplini, klas veya sigorta konularında talimat zinciri belirsizse olay anında gecikme ve sorumluluk çatışması çıkar. Yazılı standing orders ve yetki matrisi pratik çözüm sağlar.

Crew manager kullanılması m.1127 sorumluluğunu kaldırır mı?

Hayır. Crew management şirketinin kullanılması operasyonel işleri üçüncü kişiye devredebilir; ancak TTK m.1127’nin charter tarafları arasındaki kanuni sorumluluk dağılımını otomatik olarak ortadan kaldırmaz. Crew manager’ın kendi sözleşmesinden doğan sorumluluğu ayrı, kiracı ve şartları varsa kiraya verenin gemi adamlarına karşı sorumluluğu ayrıdır.

Kiracı, crew manager sözleşmesine ücret, vergi/prim, sertifika, eğitim, sağlık, repatriation, claims handling ve sigorta hükümlerini ayrıntılı koymalıdır. Crew manager’ın iflası veya personel ücretlerini ödememesi halinde gemi adamlarının haklarının kime karşı ileri sürülebileceği kanuni rejime göre ayrıca değerlendirilir.

Gemi adamı alacağı gemi üzerinde güvence doğurabilir mi?

Deniz hukukunda bazı gemi adamı alacakları gemi alacaklısı hakkı kapsamında özel güvenceye sahip olabilir. Bu nedenle m.1127’deki personel borcunun ödenmemesi yalnız bir işçilik alacağı tartışması olarak kalmayabilir; gemi üzerinde ihtiyati haciz veya öncelikli takip riski yaratabilir. Malik açısından kiracının personel borçlarını düzenli ödediğini denetlemek bu sebeple ticari açıdan önemlidir.

Gemi alacaklısı hakkının şartları ve öncelik sırası TTK’nın ayrı hükümlerine tabidir. Gemi alacaklısı hakkı ile gemi ihtiyati haczi rehberleri, personel alacağı nedeniyle gemi üzerindeki risk bakımından tamamlayıcıdır.

Müteselsil sorumlulukta kiraya veren ödeme yaparsa kiracıya dönebilir mi?

M.1127, gemi adamlarına karşı dış ilişkide kiraya veren ile kiracının müteselsil sorumluluğunu kurduğu durumda, tarafların kendi aralarındaki nihai yük charter party ve kanuni iç ilişki hükümleriyle belirlenir. Gemi adamlarının çalıştırılmasından doğan borçların kural olarak kiracıya ait olduğu ilk cümle, iç ilişkide güçlü bir yönlendirmedir. Kiraya veren, müteselsil sorumluluk nedeniyle ödeme yapmak zorunda kalırsa kiracıya rücu imkanını değerlendirebilir.

Rücu için yapılan ödemenin dayanağı, alacağın kira dönemine ait olduğu, ödeme dekontu ve varsa sulh/mahkeme belgeleri saklanmalıdır. Kiraya veren gereksiz veya fahiş bir ödemeyi kiracıya yansıtmak isterse miktar tartışması çıkabilir. Bu nedenle claim bildirimi ve savunma hakkı charter party’de prosedüre bağlanmalıdır.

Kiracı personel borçlarını ödemediğinde malik ne yapabilir?

Malik, gemi üzerinde haciz veya detention riski oluşmadan önce sözleşmedeki bilgi, denetim ve teminat hükümlerini kullanmalıdır. Kiracıdan güncel crew wage statement, prim teyidi ve ödeme belgeleri istenebilir. Ödenmemiş ücret tespit edilirse cure notice, ek teminat veya sözleşmede kararlaştırılmış diğer koruma mekanizmaları işletilebilir.

Malikin doğrudan personele ödeme yapması gerekiyorsa bunun hangi borca, hangi dönem için ve kimin hesabına yapıldığı açıkça belgelenmelidir. Ödeme, kiracının bütün borçlarının üstlenildiği izlenimini yaratmayacak şekilde hukuki zemine oturtulmalıdır.

Gemi tesliminde crew handover nasıl yapılmalıdır?

Gemi adamlarıyla birlikte teslimde crew list, unvanlar, employment agreement özetleri, ücret durumu, izin bakiyeleri, sertifika geçerlilikleri, sağlık raporları ve personel dosyalarının teslimi planlanmalıdır. Hangi borcun teslimden önceki döneme, hangisinin sonraki kira dönemine ait olduğu kesim tarihiyle ayrılmalıdır.

Handover tutanağı yalnız personel isimlerini içermemeli; fiilî emir-komuta devrinin saatini, kaptanın hangi andan itibaren kiracının talimatına geçtiğini ve bordro sorumluluğunun başlangıcını da göstermelidir. Bu kayıt m.1127’deki “kiracının emrine verilme” unsurunun ispatında önemlidir.

Sözleşmede crew maddesi nasıl kurulmalıdır?

Charter party’de crew employment, wages, social security, taxes, repatriation, travel, medical, victualling, training, certification ve claims başlıkları ayrı düzenlenmelidir. Mürettebatın kiraya veren tarafından mevcut olarak teslim edilmesi halinde hangi tarihten itibaren kiracı maliyetinin başlayacağı ve işveren belgelerinin nasıl devredileceği açıklanmalıdır.

Indemnity maddesi de m.1127 ile uyumlu olmalıdır. Kiracının kendi dönemindeki personel borcu nedeniyle malikin ödeme yapması halinde rücu, savunma kontrolü ve teminat mekanizması yazılmalıdır. Bununla birlikte tarafların iç sözleşmesi, gemi adamlarının kanundan doğan dış haklarını ortadan kaldıracak şekilde yorumlanamaz.

Mersin Limanı’nda crew change yapılırken hangi belgeler önemlidir?

Mersin’de personel değişimi sırasında liman, hudut, vize ve giriş-çıkış prosedürleri ile acente işlemleri zamanında planlanmalıdır. Charter party’de crew change masrafları kiracıya ait olsa dahi kamu makamlarına karşı gerekli belgelerin eksiksiz sunulması ayrı yükümlülüktür. Personelin gemiden ayrılış ve yeni personelin gemiye katılış tarih-saatleri bordro ve sorumluluk kesimi bakımından kaydedilmelidir.

Bir gemi adamı ücret alacağını ileri sürerek gemiden ayrılmayı reddeder veya hukuki başvuru yaparsa olay sadece operasyonel sorun olarak görülmemelidir. Alacağın dönemi, işveren ilişkisi, m.1127 sorumluluğu ve gemi üzerinde güvence riski birlikte değerlendirilmelidir.

Uyuşmazlık dosyasında hangi belgeler bulunmalıdır?

Charter party, crew management agreement, seafarer employment agreements, crew lists, delivery/redelivery certificates, payroll, wage accounts, banka dekontları, çalışma ve dinlenme çizelgeleri, sosyal güvenlik/prim belgeleri, repatriation faturaları ve yazılı talimatlar temel dosyadır. Müteselsil sorumluluk tartışmasında geminin personelle birlikte kiracının emrine verildiğini veya verilmediğini gösteren handover kayıtları ayrıca önemlidir.

Her alacak kalemi tarih ve kişi bazında ayrılmalıdır. Toplu “crew debt” tablosu yerine hangi gemi adamının hangi dönem için ne talep ettiği, ne ödendiği ve bakiyenin nasıl oluştuğu gösterilmelidir. Bu sistem hem savunmayı hem olası rücu hesabını kolaylaştırır.

İlgili içerikler

• Gemi kira sözleşmesi ve bareboat charter
• Kiracının üçüncü kişi talepleri sorumluluğu
• Gemi kirasında sigorta
• Gemi alacaklısı hakkı
• Gemi ihtiyati haczi
• İletişim

Resmî kaynak

• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu – m.1127

Sık Sorulan Sorular