Ticaret Borsasının Gelirleri Nelerdir? Aidat, Tescil, Hizmet ve Ceza Gelirleri | 5174 m.49 (2026)

Ticaret borsasının gelirleri hangi maddede düzenlenir?

Ticaret borsalarının gelir kaynakları 5174 sayılı Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği ile Odalar ve Borsalar Kanunu’nun 49. maddesinde düzenlenir. Bu hüküm, borsanın üyelerden ve faaliyetlerinden hangi tür gelirleri elde edebileceğini kanuni çerçeveye bağlar. Borsa kamu kurumu niteliğinde meslek kuruluşu olduğundan, üyeden veya işlem taraflarından alınacak bedellerin açık bir mevzuat dayanağı bulunmalıdır.

M.49 gelir türlerini genel olarak sayarken, kayıt ücreti ve yıllık aidatın ayrıntıları m.50’de, hizmet ve belge ücretleri m.51’de, tescil ücreti ise m.46’da düzenlenir. Gelir yönetimi bu maddeler birlikte uygulanarak yürütülmelidir.

Gelirin Kanunda sayılmış olması tek başına her tutarın serbestçe belirlenebileceği anlamına gelmez. Oran, tavan, ödeme dönemi, tarife ve yetkili organ gibi özel sınırlamalar ayrıca uygulanır.

Kayıt ücreti nedir?

Kayıt ücreti, borsaya kaydolmak zorunda olan kişi veya işletmenin kayıt işlemi sırasında tahakkuk eden gelir türüdür. M.50 kayıt ücretinin alt ve üst sınırlarını, derecelendirme sistemini ve tahsil usulünü ayrıntılı biçimde düzenler.

Kayıt ücretinin hangi yıl ve hangi derece üzerinden tahakkuk ettiği üye dosyasında açıkça gösterilmelidir. Üye aynı yıl kayıt ücretini ödediğinde o yıl için ayrıca yıllık aidat alınmamasına ilişkin m.50 hükmü uygulanır.

Geriye dönük kayıt veya re’sen kayıt yapılmışsa tebligat tarihi ve ödeme süresi ayrıca izlenmelidir. Tahsilatın yalnız tahakkuk kaydı üzerinden değil, doğru üyelik başlangıç bilgisi üzerinden yapılması gerekir.

Yıllık aidat borsa geliri midir?

Evet. Yıllık aidat m.49’da borsanın temel gelirlerinden biri olarak sayılır. Aidat üyenin borsaya üyelik ilişkisinden doğar ve m.50’deki tarife, derece ve ödeme takvimine tabidir.

Kanunda yıllık aidatın Haziran ve Ekim aylarında iki eşit taksitte ödenmesi düzenlenmiştir. Borsa, üyeye daha farklı ödeme kolaylığı sağlayabilse bile kanuni tahakkuk düzenini ve gecikme hükümlerini değiştiremez.

Üyelik sona erdiğinde aidat borcunun hangi döneme kadar doğduğu, üyeliğin sona erme tarihi ve ilgili kayıtlar üzerinden belirlenmelidir.

Muamele tescil ücreti nedir?

Borsaya tabi maddelerin belirlenen asgari miktarın üzerindeki alım satımlarının tescili sırasında alınan bedel, muamele tescil ücretidir. M.46, genel olarak işlem tutarı üzerinden binde ikiyi geçemeyecek bir tavan getirir; ürün senetlerinde özel olarak on binde beş üst sınırı uygulanır.

İhracata ilişkin tescillerden ücret alınmaz. Geçerli neden olmadan süresinde tescil yaptırılmaması halinde tescil ücreti yüzde elli artırımlı alınır. Dolayısıyla normal tescil geliri ile gecikmeden doğan artırımlı kısım muhasebede ayırt edilebilir biçimde izlenmelidir.

Tescil matrahının gerçek işlem bedeliyle uyumlu olması, hem tahsilat hem piyasa istatistiklerinin doğruluğu açısından önemlidir.

Borsanın yaptığı hizmetlerden ücret alınabilir mi?

Evet. M.49, borsanın yaptığı hizmetler karşılığında alınan ücretleri gelir sayar. Hangi hizmetlerden hangi bedelin alınabileceği m.51 ve ilgili tarife hükümleri çerçevesinde belirlenir.

Tartım, ölçüm, depolama, analiz, ekspertiz veya üyeye sunulan başka hizmetlerin bedeli hizmetin niteliğine göre belirlenebilir. Sabit ve nispi ücretlerde m.51’deki kanuni tavanlara uyulması gerekir.

Ücret alınacak hizmetin kapsamı, fiyatı ve vergi dahil olup olmadığı üye veya işlem tarafına önceden açıklanmalıdır. Sonradan dayanağı olmayan ek bedel tahakkuk ettirilmemelidir.

Borsa belgelerinden ücret alınabilir mi?

M.49 belge bedellerini de borsa geliri olarak kabul eder. Fiyat belgesi, analiz veya ekspertiz belgesi, sicil ve kayıt suretleri, onay işlemleri ve m.51’de sayılan diğer belgeler için tarife çerçevesinde ücret alınabilir.

Belgenin hangi kanuni veya idari işleme dayanarak düzenlendiği, ücret tarifesinde hangi kaleme girdiği ve tahsilatın hangi belge numarasıyla yapıldığı kayıt altında tutulmalıdır.

Bir belgenin ücretsiz verilmesi gereken özel durum varsa genel tarife uygulanmamalıdır. İstisna dayanağı işlem dosyasında saklanmalıdır.

Yayın gelirleri nelerdir?

Borsanın rapor, istatistik, dergi, kitap, veri yayını veya benzeri kurumsal yayınlarından elde ettiği gelirler m.49 kapsamındadır. Ücretsiz kamuya açıklanması gereken fiyat ve duyurularla ticari nitelikte sunulan özel yayın veya veri hizmetleri birbirinden ayrılmalıdır.

Yayın satışında fiyatın yetkili organ veya tarife çerçevesinde belirlenmesi, stok veya elektronik erişim kayıtlarının tutulması ve tahsilatın muhasebeleştirilmesi gerekir.

Üçüncü kişilerin telif hakkına tabi içeriği kullanılan yayınlarda ayrıca fikri mülkiyet hükümlerine uyulmalıdır.

Bağış ve yardımlar borsa geliri olabilir mi?

Evet. Kanun bağış ve yardımları gelir kalemleri arasında sayar. Ancak bağışın kabulü, borsanın tarafsızlığını veya kamu kurumu niteliğinde meslek kuruluşu olarak görevlerini etkileyen koşullara bağlanmamalıdır.

Şartlı bağış varsa şartın borsanın kanuni görev alanıyla uyumlu olup olmadığı incelenmelidir. Kanuna aykırı veya borsanın karar yetkisini bağlayan koşul kabul edilmemelidir.

Bağışın kaynağı, tutarı, kabul kararı ve kullanım amacı muhasebe ve karar kayıtlarında açık biçimde gösterilmelidir.

Para cezaları borsa geliri sayılır mı?

Kanuna göre uygulanan para cezaları m.49 kapsamında borsa geliri olabilir. Ceza gelirinin tahakkuku için ilgili yaptırım kararının usulüne uygun verilmiş olması gerekir.

Ceza ile hizmet ücreti birbirinden farklıdır. Para cezası yaptırım niteliği taşır; hizmet ücreti sunulan hizmetin karşılığıdır. Bu nedenle aynı muhasebe kodunda birleştirilmemeleri denetim açısından daha sağlıklıdır.

İtiraz edilen veya henüz kesinleşmemiş cezanın tahakkuk ve tahsil durumu ilgili disiplin ve tahsil hükümlerine göre ayrıca izlenmelidir.

Artırımlı ücretler hangi gelir grubuna girer?

5174 sayılı Kanun bazı durumlarda normal ücretin artırımlı alınmasını öngörür. Örneğin m.46’da geçerli neden olmadan geç tescilde yüzde elli artırım söz konusudur. M.47’de yetkisiz aracılık için tescil ücretinin beş katı sonucu doğabilir.

Bu artırımların kanuni dayanağı işlem bazında açık olmalıdır. Normal ücret, artırım oranı ve toplam tahakkuk ayrı ayrı gösterilmelidir.

Artırımlı tutarın uygulanması keyfi bir ceza yetkisi değildir; Kanunda öngörülen şartların gerçekleşmesi gerekir.

Taşınır ve taşınmaz mallardan gelir elde edilebilir mi?

Borsanın sahibi olduğu taşınır ve taşınmaz mallardan kira, kullanım veya satış gibi işlemler nedeniyle gelir elde etmesi mümkündür. Bu gelirler m.49’un malvarlığına dayalı gelir yapısı içinde değerlendirilir.

Taşınmazın satımı, alımı, rehni, ifrazı veya tevhit işlemleri m.39 uyarınca borsa meclisinin karar alanına girer. Günlük kiralama ve yönetim işlemleri ise Kanun ve iç düzenlemelerdeki yetki dağılımına göre yürütülür.

Taşınmaz gelirlerinde sözleşme, kira dönemi, artış, teminat ve tahsilat kayıtları düzenli tutulmalıdır.

Şirket iştiraki ve ortaklıklardan gelir elde edilebilir mi?

Borsa, Kanunun izin verdiği amaç ve sınırlar içinde şirketlere iştirak edebilir. Bu iştiraklerden doğan kâr payı veya diğer yasal getiriler borsa gelirleri arasında yer alır.

İştirak kararı m.39 ve m.80’deki yetki ve Bakanlık izni hükümleri dikkate alınarak alınmalıdır. Şirket ortaklığı borsanın görev alanı dışındaki ticari faaliyetlere sınırsız yatırım yetkisi vermez.

Kâr payı, sermaye artışı ve iştirak değerindeki değişiklikler muhasebe kayıtlarında ayrı izlenmelidir.

Faiz ve kur farkı gelirleri nasıl değerlendirilir?

Borsanın mevzuata uygun biçimde tuttuğu nakit varlıklarından faiz veya yabancı para varlıklarından kur farkı geliri doğabilir. Bu gelirler malvarlığı ve diğer gelirler kapsamında muhasebeleştirilir.

Nakit yönetimi yapılırken borsanın kamu niteliği, bütçe disiplini ve risk yönetimi gözetilmelidir. Spekülatif amaçlı ve görev alanıyla bağdaşmayan işlemler yapılmamalıdır.

Faiz veya kur farkı gelirinin brüt ve net tutarı, vergi veya kesinti varsa bunlarla birlikte muhasebe belgelerinde gösterilmelidir.

“Diğer gelirler” sınırsız bir gelir yaratma yetkisi midir?

Hayır. Kanunda “diğer gelirler” benzeri genel bir kalem bulunması, borsanın istediği her işlemi ücretli hale getirebileceği anlamına gelmez. Gelirin borsanın kanuni görevleri ve hukuka uygun faaliyetleriyle bağlantılı olması gerekir.

Üyeden zorunlu olarak alınacak yeni bir bedel için açık mevzuat veya tarife dayanağı aranmalıdır. Kanunda öngörülmeyen zorunlu mali yükümlülük yalnız kurum içi kararla yaratılamaz.

Yeni gelir modeli oluşturulurken hukuk birimi ve mali birim birlikte dayanak incelemesi yapmalıdır.

Gelir tarifesini hangi organ belirler?

Gelir türüne göre yetkili organ değişebilir. Kayıt ücreti ve aidat dereceleri yönetim kurulu teklifi üzerine meclis tarafından belirlenir. Hizmet ve belge ücretlerinde m.51’deki tarife ve tavan sistemi uygulanır. Tescil ücreti de Kanunun üst sınırı içinde borsa tarifesine bağlanır.

Tarife kararında yürürlük tarihi, oran veya sabit tutar, KDV veya diğer mali unsurların durumu ve varsa istisnalar açıkça gösterilmelidir.

Tarife değişiklikleri eski işlemlere geriye dönük uygulanmamalı; işlem tarihinde yürürlükte olan tarife kayıt altına alınmalıdır.

Tahakkuk ile tahsilat arasındaki fark nedir?

Tahakkuk, borsanın belirli bir gelir için alacak hakkının doğması ve hesaplanmasıdır. Tahsilat ise bu alacağın fiilen ödenmesidir. Bu iki aşama ayrı muhasebe kayıtlarıyla izlenmelidir.

Örneğin yıllık aidat Haziran ve Ekim dönemlerinde tahakkuk eder; ödeme yapılmadığında alacak açık kalır ve gecikme hükümleri uygulanabilir. Tescil ücreti ise işlem tesciliyle birlikte doğar.

Tahakkuk etmiş ancak tahsil edilmemiş alacakların yaşlandırma ve takip listeleri yönetim kuruluna düzenli raporlanmalıdır.

Borsa gelirleri bütçede nasıl gösterilmelidir?

Yıllık bütçe hazırlanırken kayıt ücreti, aidat, tescil, hizmet, belge, kira, iştirak ve diğer gelirler gerçekçi tahminlerle ayrı kalemlerde gösterilmelidir. Önceki yıl gerçekleşmeleri ve yeni yıl işlem hacmi dikkate alınmalıdır.

Gerçekleşen gelirler aylık mizan ve hesap raporlarıyla izlenir. Büyük sapmaların nedeni açıklanmalı; gerekirse bütçe aktarmaları m.39’daki usule göre meclise sunulmalıdır.

Gelir tahminini yapay biçimde şişirmek, bütçedeki harcama kapasitesini de yanıltıcı gösterir.

Hatalı tahsilat yapılırsa ne yapılmalıdır?

Yanlış tarife, mükerrer tahsilat, hatalı işlem bedeli veya yanlış üyelik derecesi nedeniyle fazla tahsilat yapılmışsa hata kayıt altına alınmalı ve ilgili mevzuata göre düzeltme veya iade yapılmalıdır.

İade kararında tahsilat belgesi, hesaplama, iade nedeni ve yetkili organ veya kişi gösterilmelidir. Muhasebe kaydı eski tahsilatla ilişkilendirilmelidir.

Eksik tahsilat tespit edilirse de farkın kanuni dayanağı ve hesaplaması ilgilisine bildirilerek tamamlanması istenmelidir.

Gelir yönetiminde iç kontrol nasıl kurulmalıdır?

Tarife tanımlama, tahakkuk oluşturma, ödeme alma, iade yapma ve muhasebe kaydı mümkün olduğunca farklı kontrol noktalarına bağlanmalıdır. Tek kullanıcının bütün süreci kayıt izi bırakmadan değiştirebilmesi iç kontrol zafiyeti doğurur.

Elektronik sistemde oran ve tavanlar otomatik uygulanmalı; manuel değişiklikler yetki ve gerekçeyle kaydedilmelidir. Tescil ücretindeki binde iki, aracılık ücretindeki binde beş gibi kanuni sınırlar sistem kontrolü olarak tanımlanabilir.

Dönemsel olarak tahakkuk listeleri, banka hareketleri ve muhasebe kayıtları mutabakata tabi tutulmalıdır.

Uygulama kontrol listesi

• Her gelir kaleminin kanuni dayanağını belirleyin.
• Kayıt ücreti ve yıllık aidatta m.50’yi uygulayın.
• Tescil ücretinde m.46’daki oran ve istisnaları kontrol edin.
• Hizmet ve belge ücretlerinde m.51 tavanlarına uyun.
• Para cezası ve artırımlı ücretleri normal hizmet gelirinden ayrı izleyin.
• Tarife değişikliklerinin yürürlük tarihini arşivleyin.
• Tahakkuk ve tahsilatı ayrı kaydedin.
• Fazla tahsilatları gerekçeli düzeltme veya iadeyle kapatın.
• Aylık bütçe-gerçekleşme farklarını yönetime raporlayın.
• Elektronik sistemde oran, tavan ve kullanıcı kontrolleri kurun.

İlgili içerikler

• Borsa İşlemi Tescil Süresi 5174 m.46
• Ticaret Borsası İşlem Kuralları 5174 m.48
• Borsa Meclisinin Görevleri 5174 m.39
• Borsa Yönetim Kurulunun Görevleri 5174 m.41

Resmî kaynaklar

• 5174 sayılı Kanun
• TOBB

Sık Sorulan Sorular