Satıcı Malı Teslim Etmezse Uluslararası Satıştan Nasıl Dönülür? CISG m.47 ve 49 | 2026
CISG m.49 Alıcıya Hangi İki Dönme Yolunu Verir?
CISG m.49, alıcının sözleşmeden dönmesini her ihlalde kullanılabilen serbest bir iptal hakkı olarak düzenlemez. Hüküm iki temel zemin kurar. Birinci zemin, satıcının sözleşmeden veya CISG’den doğan yükümlülüklerinden birini yerine getirmemesinin CISG m.25 anlamında esaslı ihlal oluşturmasıdır. İkinci zemin, satıcının malları teslim etmemesi hâlinde alıcının m.47 uyarınca verdiği ek sürenin sonuçsuz kalmasıdır.
Bu ayrım uluslararası ticarette doğrudan para kaybını etkiler. Alıcı, şartlar oluşmadan sözleşmeyi sona erdirdiğini bildirir ve başka tedarikçiye yönelirse, satıcı alıcının kendi davranışını ihlal olarak ileri sürebilir. Buna karşılık alıcı CISG’nin m.47 ve m.49 sistemini doğru kurarsa dönme, bedelin iadesi ve tazminat talepleri daha sağlam hukuki zemine oturur.
Bu nedenle önce “satıcı neyi ihlal etti?”, sonra “bu ihlal esaslı mı?”, teslim etmeme varsa “ek süre verildi mi?” ve son olarak “dönme bildirimi ne zaman ve nasıl gönderildi?” soruları cevaplanmalıdır. Bu dört sorunun tarih sırasıyla belgelenmesi dosyanın temelidir.
Satıcının Teslim Borcu CISG’de Nasıl Düzenlenir?
CISG m.30 satıcının malları teslim etmesini, ilgili belgeleri vermesini ve malların mülkiyetini sözleşme ile Sözleşme hükümlerine uygun biçimde devretmesini temel borç olarak düzenler. Teslim yeri m.31, taşıma ile ilgili yükümlülükler m.32 ve teslim zamanı m.33 kapsamında belirlenir.
Sözleşmede belirli bir teslim tarihi varsa satıcı o tarihte teslim etmelidir. Teslim için bir dönem belirlenmişse, aksine bir durum yoksa o dönem içinde teslim yapılır. Sözleşmeden teslim tarihi belirlenemiyorsa m.33, sözleşmenin kurulmasından sonra makul süre ölçütünü devreye sokar.
Incoterms 2020 gibi teslim klozları kullanılmışsa teslim, risk ve taşıma kavramlarının birbirine karıştırılmaması gerekir. Örneğin malların taşıyıcıya verilmesi bazı teslim modellerinde satıcının belirli teslim borcunu yerine getirmesi anlamına gelebilir; ancak riskin geçişi ve varış tarihi ayrıca değerlendirilir. Bu nedenle “mallar depoma gelmedi” olgusu tek başına her sözleşmede satıcının CISG m.33’ü ihlal ettiğini göstermez.
Teslim Gecikmesi Ne Zaman Esaslı İhlal Olur?
CISG m.25’e göre ihlal, diğer tarafı sözleşme uyarınca beklemekte haklı olduğu şeyden önemli ölçüde yoksun bırakıyorsa ve sonuç öngörülebilirlik sınırını aşıyorsa esaslı ihlal sayılır. Teslim zamanı sözleşmenin ticari amacının merkezindeyse gecikme doğrudan bu eşiğe ulaşabilir.
Örneğin belirli bir fuarda kullanılacak ekipmanın fuar bittikten sonra teslim edilmesi, yılbaşı sezonu için sipariş edilen ürünlerin sezon geçtikten sonra gelmesi veya üretim hattının devreye alınması için vazgeçilmez makinenin kritik tarihi kaçırması, satıcının bu amacı bildiği koşullarda esaslı ihlal değerlendirmesini güçlendirir. Buna karşılık olağan bir hammadde siparişinin kısa gecikmesi ve alıcının temel kullanım amacının devam etmesi her zaman aynı sonucu doğurmaz.
Esaslı ihlal varsa alıcının m.47 uyarınca ek süre vermesi şart değildir; m.49/1-a uygulanabilir. Ancak esaslılığın tartışmalı olduğu teslim etmeme dosyalarında m.47 ek süre mekanizması pratik olarak daha belirli bir dönme zemini oluşturur. CISG m.25’in ayrıntılı analizi için CISG m.25 esaslı ihlal rehberi incelenebilir.
CISG m.47 Ek Süre Mekanizması Nedir?
CISG m.47/1 alıcıya, satıcının yükümlülüklerini yerine getirmesi için makul uzunlukta ek süre belirleme hakkı verir. Uluslararası ticaret uygulamasında bu mekanizma sıklıkla “Nachfrist” olarak anılır. Amaç, özellikle teslim etmeme hâlinde satıcıya son ve belirli bir ifa fırsatı vermek, bu sürenin sonunda tarafların hukuki durumunu netleştirmektir.
Ek sürenin uzunluğu sabit değildir. Malın hazır olup olmadığı, üretim süresi, taşıma mesafesi, gümrük işlemleri, sözleşmenin ticari amacı ve gecikmenin önceki süresi dikkate alınır. Objektif olarak yerine getirilemeyecek kadar kısa süre verilip sonra dönme hakkı yaratılmaya çalışılması m.47’nin işleviyle bağdaşmaz.
M.47/2 uyarınca alıcı, satıcının bu ek süre içinde ifa etmeyeceğini bildirmediği müddetçe, ek süre boyunca satıcının ifasıyla bağdaşmayan bir hukuki yola başvuramaz. Ancak gecikmeden doğan tazminat isteme hakkını kaybetmez. Böylece ek süre hem satıcıya son şans verir hem alıcının gecikme zararlarını saklı tutar.
CISG m.47 Ek Süre Bildirimi Nasıl Yazılmalıdır?
Ek süre bildiriminin belirli ve ispatlanabilir olması gerekir. “Acil gönderin”, “en kısa zamanda teslim edin” veya “hemen çözün” gibi ucu açık ifadeler yerine belirli bir son tarih kullanılmalıdır. Bildirim, hangi sözleşme veya siparişe ilişkin olduğunu, hangi malın teslim edilmediğini, asıl teslim tarihini ve verilen yeni son tarihi açıkça göstermelidir.
Örneğin “Sipariş no X kapsamındaki malların en geç 10 Ekim 2026 saat 17.00’ye kadar sözleşmedeki teslim noktasında teslim edilmesini talep ediyoruz; bu tarihe kadar teslim gerçekleşmezse CISG m.49 kapsamındaki dönme ve tazminat haklarımız kullanılacaktır” biçimindeki bir bildirim, belirsiz talebe göre çok daha nettir. Uluslararası taraflar farklı saat dilimlerindeyse saat diliminin de yazılması yararlıdır.
Sözleşme özel bir bildirim adresi, e-posta, KEP veya başka bir kanal belirlemişse o prosedüre uyulmalıdır. Bildirimin gönderildiği tarih, muhatap adresi ve ekleri saklanmalıdır. Elektronik yazışmaların Türkiye’de delil niteliği açısından HMK m.199 kapsamında yurt dışı e-posta ve mesaj delili rehberi tamamlayıcıdır.
Satıcı Ek Süre Dolmadan Teslim Etmeyeceğini Bildirirse Ne Olur?
CISG m.49/1-b, alıcının verdiği ek süre içinde satıcının malları teslim etmeyeceğini beyan etmesi hâlini ayrıca düzenler. Satıcı açık biçimde üretimi durdurduğunu, siparişi iptal ettiğini veya teslim yapmayacağını bildiriyorsa alıcının sırf takvimdeki ek süre sonunu beklemesi gerekmez.
Bunun için satıcının beyanının gerçekten kesin ret anlamı taşıması gerekir. “Gecikme olabilir”, “üretimde sorun yaşıyoruz” veya “teslim tarihi net değil” gibi ifadeler, kesin teslim etmeme beyanıyla aynı değildir. Yazışmanın tamamı, tarafların önceki iletişimi ve somut davranışları birlikte değerlendirilmelidir.
Satıcının kesin ret beyanı telefonla yapılmışsa sonrasında yazılı teyit istenmesi önemlidir. “Bugünkü görüşmemizde siparişin teslim edilmeyeceğini bildirdiniz; teyit etmenizi rica ederiz” şeklindeki yazılı kayıt, sonradan ispat sorununu azaltabilir.
Satıcı Geç de Olsa Teslim Yaparsa Dönme Süresi Nasıl Hesaplanır?
Satıcı malları sonradan teslim etmişse dönme hakkı sınırsız süre devam etmez. CISG m.49/2-a, geç teslim hâlinde alıcının teslimin yapıldığını öğrendiği andan itibaren makul süre içinde dönme beyanında bulunmasını ister. Alıcı geç teslimi kabul edip malı uzun süre kullanır, sonra piyasa fiyatı değiştiğinde dönmeye karar verirse bu süre engeliyle karşılaşabilir.
Teslimin geç olması tek başına her durumda sözleşmenin sona ermesini haklı kılmaz. Önce gecikmenin esaslı ihlal oluşturup oluşturmadığı değerlendirilir. Kritik tarih ortadan kalkmışsa, mal artık ekonomik amaca hizmet etmiyorsa ve satıcı bu sonucu öngörebilecek durumdaysa m.25 ve m.49/1-a gündeme gelir.
Geç teslim edilen mal ayrıca ayıplıysa iki ayrı süre sistemi birlikte işler: ayıbın muayene ve bildirimi için CISG m.38-39, dönme hakkının kullanımı için m.49/2. CISG m.38-39 muayene ve ayıp bildirimi rehberi bu ilk süre zincirini ayrıntılı açıklar.
Ayıplı Teslim veya Başka İhlallerde m.49 Nasıl Uygulanır?
CISG m.49/1-a yalnız teslim etmeme hâline özgü değildir. Satıcının sözleşme veya CISG kapsamındaki başka bir yükümlülüğünü ihlali m.25 anlamında esaslıysa alıcı dönme hakkını kullanabilir. Ancak ayıplı teslimde esaslı ihlal eşiği ayrıca analiz edilir; her ayıp dönmeye yetmez.
Satıcının CISG m.48 kapsamında ayıbı giderme imkânı da dikkate alınır. Ayıp kısa sürede, alıcıya makul olmayan gecikme veya belirsizlik yaratmadan giderilebiliyorsa sözleşmenin ayakta tutulması mümkün olabilir. Buna karşılık malın temel işlevinin hiç sağlanmaması, kritik güvenlik/sertifika sorunu veya başarısız tekrar eden onarım girişimleri esaslı ihlal değerlendirmesini güçlendirebilir.
M.49/2-b, geç teslim dışındaki ihlallerde dönme beyanının belirli başlangıç anlarından itibaren makul sürede yapılmasını ister. Alıcı ihlali bildiği hâlde aylarca sessiz kalıp sözleşmeyi yürütmeye devam ederse dönme hakkını kaybetme riski oluşur.
CISG m.26’ya Göre Dönme Bildirimi Neden Şarttır?
CISG m.26 açık bir kural getirir: sözleşmeden dönme beyanı ancak diğer tarafa bildirim yapılması hâlinde hüküm ifade eder. Şartlar gerçekleşti diye sözleşme kendiliğinden sona ermez. Bu nedenle alıcı, dönme hakkını kullanmaya karar verdiğinde iradesini tereddütsüz biçimde satıcıya ulaştırmalıdır.
“Sözleşmeden dönüyoruz”, “we hereby declare the contract avoided” veya aynı hukuki sonucu açıkça ifade eden bildirim güvenlidir. “Artık ürünü istemiyoruz”, “siparişi kapattık” veya “ödemeyi durdurduk” gibi ifadeler somut bağlama göre yorum tartışması yaratabilir.
Dönme bildiriminde dayanak olay, sözleşme numarası, verilen ek süre, ek sürenin sona erdiği tarih ve talep edilen iade/tazminat adımları yazılabilir. Bildirimin ispat edilebilir bir kanalla gönderilmesi gerekir.
Sözleşmeden Dönmenin Sonuçları Nelerdir?
CISG m.81, dönmenin tarafları sözleşmeden doğan borçlarını ifa yükümlülüğünden kurtardığını; ancak tazminat hükümleri ile uyuşmazlık çözümüne ilişkin ve nitelikleri gereği devam eden hükümleri ortadan kaldırmadığını düzenler. Taraflar daha önce ifa ettiklerini geri isteme hakkına sahiptir.
Alıcı avans veya satış bedelini ödemiş fakat mal hiç gelmemişse bedelin geri verilmesi talebi doğar. Mal teslim edilmiş ve dönme sonradan gerçekleşmişse alıcının malı geri vermesi gerekir. CISG m.82 malların esas itibarıyla teslim alındığı durumdaki hâliyle iade edilebilirliği ile dönme/ikame hakları arasında bağlantı kurar ve belirli istisnalar getirir.
CISG m.84, bedelin iadesinde faiz ve mallardan sağlanan yararlarla ilgili sonuçları düzenler. Bu nedenle dönme yalnız “siparişi iptal” işlemi değildir; karşılıklı iadelerin, lojistiğin, gümrük işlemlerinin ve para hareketinin planlandığı hukuki tasfiye sürecidir.
Dönme Sonrası Fiyat Farkı ve Tazminat İstenebilir mi?
Evet. CISG m.81/1 dönmenin tazminat talep hakkını ortadan kaldırmadığını açıkça kabul eder. Genel tazminat ilkesi m.74’te, ikame işlem fiyat farkı m.75’te ve belirli durumlarda cari fiyat farkı m.76’da düzenlenir.
Alıcı dönmeden sonra makul biçimde başka satıcıdan ikame mal satın alır ve daha yüksek fiyat öderse m.75 şartları altında sözleşme fiyatı ile ikame alım fiyatı arasındaki farkı talep edebilir. Bunun yanında m.74 kapsamında öngörülebilir diğer zararlar da gündeme gelebilir.
Ancak CISG m.77 zarar gören tarafa zararı azaltmak için koşullara göre makul önlemleri alma yükümlülüğü yükler. Alternatif tedarik imkânı varken gereksiz biçimde bekleyip zararı büyütmek, tazminatın azaltılmasına yol açabilir.
Teslim Etmeme ve Dönme Dosyasında Hangi Belgeler Saklanmalıdır?
Dosyanın kronolojisi açık kurulmalıdır: sözleşme ve ekleri, sipariş formu, proforma ve ticari fatura, ödeme dekontu, kararlaştırılan teslim tarihi, Incoterms şartı, taşıma rezervasyonu, satıcının gecikme açıklamaları, ek süre bildirimi, satıcının cevabı, dönme beyanı ve ikame alım belgeleri saklanmalıdır.
Satıcı “malları zamanında hazırladım, alıcı teslim almadı” savunması yapabiliyorsa, alıcının teslim alma yükümlülüğü CISG m.60 da incelenir. Alıcının gerekli ithalat, teslim veya taşıma organizasyonunu yapmaması, satıcının sorumluluğunu değiştirebilir.
Ödeme avans niteliğindeyse banka Swift kaydı, açıklama ve ilgili faturayla eşleştirilmelidir. Almanya–Türkiye örneğinde avans ödenip mal gelmemesi hakkında mevcut ayrıntılı yazı için Türk tedarikçiye avans ödendi ancak mal gelmedi rehberi incelenebilir.
Teslim Etmeme Hâlinde 10 Adımlık Kontrol Listesi
1. CISG’nin satışa uygulanıp uygulanmadığını belirleyin. 2. Sözleşmedeki teslim tarihi, yeri ve Incoterms şartını kontrol edin. 3. Satıcının gerçekten temerrüt/teslim ihlali içinde olup olmadığını belirleyin. 4. Gecikmenin CISG m.25 anlamında esaslı ihlal olup olmadığını analiz edin. 5. Esaslılık tartışmalıysa teslim etmeme için m.47 uyarınca makul ve belirli ek süre verin. 6. Satıcının teslim etmeyeceğine ilişkin kesin beyanını saklayın. 7. Dönme şartları oluştuğunda m.26 uyarınca açık dönme bildirimi gönderin. 8. Bedel iadesi, iade lojistiği ve varsa gümrük işlemlerini planlayın. 9. Makul ikame alımla zararı azaltın. 10. Fiyat farkı, taşıma, depolama ve diğer zararları belgeleriyle hesaplayın.
Uluslararası sözleşmede uygulanacak hukukun belirlenmesi için MÖHUK m.24 hukuk seçimi rehberi; yabancı mahkeme yetki şartı için MÖHUK m.47 yetki şartı rehberi kullanılabilir.
Resmî Kaynaklar
Sık Sorulan Sorular
Satıcı teslim tarihini kaçırınca sözleşme otomatik biter mi?
Hayır. CISG m.49 şartları oluşmalı ve m.26 uyarınca dönme bildirimi yapılmalıdır.
Her gecikmede ek süre vermek zorunlu mu?
Hayır. Gecikme m.25 anlamında esaslı ihlalse m.49/1-a uygulanabilir. Esaslılık yoksa teslim etmeme için m.47 ek süresi m.49/1-b yolunu açabilir.
CISG m.47 ek süre kaç gün olmalı?
CISG sabit gün sayısı vermez. Süre malın niteliği, üretim ve taşıma koşulları ile sözleşmenin amacına göre makul olmalıdır.
“En kısa sürede teslim edin” ek süre sayılır mı?
Belirsizlik yaratır. Güvenli uygulama belirli veya açıkça belirlenebilir son tarih yazmaktır.
Satıcı teslim etmeyeceğini açıkça söylerse süre sonunu beklemek gerekir mi?
M.49/1-b, satıcının ek süre içinde teslim etmeyeceğini bildirmesi hâlini de kapsar; şartları oluşmuşsa süre sonunu beklemek gerekmez.
Geç teslim yapıldıktan sonra dönülebilir mi?
Esaslı ihlal şartları varsa mümkündür; ancak m.49/2-a uyarınca teslimden haberdar olunduktan sonra makul sürede dönme bildirimi yapılmalıdır.
Dönünce ödenen avans geri alınır mı?
CISG m.81 ve devamı uyarınca taraflar ifa ettiklerini geri isteme hakkına sahiptir; faiz ve diğer sonuçlar ayrıca değerlendirilir.
Başka satıcıdan daha pahalı mal alınırsa fark talep edilebilir mi?
Dönmeden sonra makul ikame işlem yapılmışsa CISG m.75 şartları kapsamında fiyat farkı talep edilebilir.
Dönme sonrası ayrıca tazminat istenir mi?
Evet. Dönme tazminat hakkını ortadan kaldırmaz; CISG m.74-77 uyarınca zarar, öngörülebilirlik ve zararı azaltma kuralları uygulanır.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
