CMR Madde 23: Kayıp Tazminatı Nasıl Hesaplanır? 8,33 SDR ve Navlun | 2026

CMR Madde 23 hangi zararları düzenler?

CMR Madde 23, taşıyıcının eşyanın tam veya kısmi kaybından sorumlu olduğu durumda tazminatın nasıl belirleneceğini düzenler. Madde, tazminatın temelini eşyanın taşıma için teslim alındığı yer ve zamandaki değerine bağlar. Bu nedenle zarar hesabı yalnız alıcının son satış fiyatına veya göndericinin faturada yazdığı rakama bakılarak yapılamaz. Taşımanın başlangıç noktasındaki gerçek ekonomik değer belirlenmelidir.

Madde 23 aynı zamanda sorumluluk limitini, taşıma nedeniyle yapılan belirli giderlerin iadesini ve gecikmeden doğan zararın üst sınırını düzenler. Bu başlıkların her biri farklı hesaplama mantığına sahiptir. Kayıp tazminatı ile gecikme tazminatı birbirine karıştırılmamalıdır. Kayıp veya hasar için kilogram esaslı sınırlar gündeme gelirken, gecikmede Madde 23/5 taşıma ücretini temel alan ayrı bir sınır getirir.

Taşıyıcının sorumlu olup olmadığı önce CMR taşıyıcı sorumluluğu kurallarına göre belirlenir. Sorumluluk tespit edildikten sonra tazminatın miktarı Madde 23 ve olayın niteliğine göre Madde 24, 25, 26 veya 29 ile birlikte hesaplanır.

Eşyanın değeri hangi tarih ve yerde hesaplanır?

CMR Madde 23/1’e göre tazminat, eşyanın taşıyıcı tarafından taşınmak üzere teslim alındığı yer ve zamandaki değer üzerinden hesaplanır. Bu kuralın amacı, taşıma sonrasında meydana gelen piyasa hareketlerinden bağımsız, objektif bir başlangıç değeri belirlemektir. Taşıma sırasında fiyatın artması veya alıcının çok daha yüksek bir bedelle yeniden satış planlaması, Madde 23’teki temel değerleme tarihini kendiliğinden değiştirmez.

Taşıma için teslim alma yeri çoğu zaman CMR senedinde gösterilen yerdir. Ancak fiili teslim alma ile belge üzerindeki kayıt farklıysa gerçek kronoloji araştırılır. Yükün bir depoda taşıyıcıya teslim edilmesi, daha sonra başka bir terminalden aracın hareket etmesi veya aktarma yapılması değerleme noktasını tartışmalı hâle getirebilir. Dosyada taşıma sözleşmesi, CMR senedi, depo giriş-çıkış kaydı ve yükleme belgesi birlikte değerlendirilmelidir.

Değerleme tarihi de fiili teslim alma tarihidir. Faturanın düzenlenme tarihi, ödeme tarihi veya ithalat beyannamesi tarihi farklı olabilir. Bu belgeler fiyatı ispatlamada yardımcıdır; ancak CMR’nin belirlediği zaman ölçütünü değiştirmez.

Piyasa fiyatı ve cari değer nasıl belirlenir?

CMR Madde 23/2, eşyanın değerinin borsa fiyatına göre; borsa fiyatı yoksa cari piyasa fiyatına göre; bunların da bulunmaması hâlinde aynı cins ve kalitedeki eşyanın normal değerine göre belirleneceğini öngörür. Böylece değerleme için kademeli bir sistem kurulur. İlk bulunan güvenilir objektif ölçüt esas alınır.

Emtia borsasında işlem gören standart ürünlerde ilgili tarihteki borsa kotasyonu önemli olabilir. Borsada işlem görmeyen ticari mallarda ise aynı yerde veya karşılaştırılabilir pazarda gerçekleşen satışlar, üretici fiyat listeleri, bağımsız piyasa verileri ve emsal faturalar değerlendirilir. Kullanılmış makine, özel üretim ekipman veya benzersiz parçalar gibi mallarda normal değer belirlenirken yaş, kullanım durumu, teknik özellik ve ekonomik ömür dikkate alınır.

Ticari faturadaki bedel önemli bir delildir fakat kesin ve değişmez ölçüt değildir. İlişkili şirket işlemi, iskonto, kampanya, transfer fiyatlandırması, paket satış veya başka ticari nedenler faturadaki bedelin gerçek piyasa değerinden farklı olmasına yol açabilir. Bu nedenle yüksek tutarlı CMR uyuşmazlıklarında fiyat belgesi ile piyasa değeri aynı dosyada karşılaştırılmalıdır.

8,33 SDR/kg sınırı nasıl uygulanır?

1978 tarihli CMR Protokolü, Madde 23/3’teki sorumluluk sınırını eksik brüt ağırlığın kilogramı başına 8,33 hesap birimi olarak değiştirmiştir. Hesap birimi, Uluslararası Para Fonu tarafından tanımlanan Özel Çekme Hakkı yani SDR’dir. Bu sınır, taşıyıcının sorumlu olduğu kayıp için ödenecek tazminatın genel üst sınırıdır.

Hesap iki aşamalıdır. Önce CMR Madde 23/1-2’ye göre gerçek eşya değeri bulunur. Sonra kaybolan brüt ağırlık 8,33 SDR ile çarpılarak sorumluluk tavanı hesaplanır. Tazminat, kural olarak gerçek zarar ile bu üst sınırdan düşük olanı esas alır. Örneğin eşyanın gerçek değeri sınırın altında kalıyorsa yalnız gerçek zarar istenir; 8,33 SDR/kg otomatik ödeme değildir.

Madde 24 uyarınca gönderen taşıma senedinde ek ücret karşılığında daha yüksek bir değer beyan etmişse kilogram esaslı limitin yerine beyan edilen değer devreye girebilir. Bu nedenle taşıma dosyasında yalnız kayıp ağırlığı değil, değer beyanı bulunup bulunmadığı da kontrol edilmelidir.

Brüt ağırlık neden önemlidir?

CMR sınırı net ürün ağırlığına değil, “eksik brüt ağırlığa” bağlanmıştır. Bu nedenle kaybolan kısmın ambalajıyla birlikte brüt ağırlığı belirlenmelidir. Palet, kasa, varil, karton veya başka ambalaj unsurlarının hangi ölçüde brüt ağırlığa dahil olduğu taşıma belgelerine göre tespit edilir.

Kısmi kayıpta tüm sevkiyatın toplam ağırlığını 8,33 SDR ile çarpmak doğru değildir. Yalnız kaybolan kısmın brüt ağırlığı esas alınır. Örneğin 20 paletlik sevkiyatta iki palet tamamen kaybolmuşsa, bu iki paletin brüt ağırlığı hesaplanır. Kalan 18 palet açısından zarar yoksa bunların ağırlığı kayıp limitine dahil edilmez.

Ağırlık uyuşmazlığı varsa CMR senedi, tartım fişi, paketleme listesi, gümrük beyannamesi, depo kayıtları ve yükleme fotoğrafları birlikte değerlendirilir. CMR senedindeki kayıtların ispat gücü için CMR Madde 9 ayrıca önemlidir.

Navlun, gümrük vergileri ve diğer giderler nasıl geri alınır?

CMR Madde 23/4, eşyanın kaybı hâlinde yalnız mal bedelini değil, taşıma ücreti, gümrük vergileri ve taşıma dolayısıyla yapılan diğer giderleri de düzenler. Tam kayıpta bu giderler tamamen; kısmi kayıpta ise kayıp oranında geri verilir. Madde ayrıca bunların dışında başka zararların bu fıkra kapsamında ödenmeyeceğini belirtir.

“Diğer gider” kavramı her ticari zararı kapsamaz. Giderin taşımayla doğrudan bağlantılı olması gerekir. Sigorta primi, terminal masrafı, belirli gümrük işlemleri veya taşımaya özgü başka bir giderin kapsama girip girmediği somut ödeme kalemi üzerinden değerlendirilir. Üretim kaybı, müşteri cezası veya kâr mahrumiyeti gibi sonuç zararları Madde 23/4’teki gider iadesiyle aynı değildir.

Kısmi kayıpta oran hesabının hangi esas üzerinden yapılacağı belgelere göre belirlenir. Kaybolan kısmın miktarı, ağırlığı ve sevkiyat içindeki ekonomik payı önemlidir. Navlun tek bedel olarak kararlaştırılmışsa kayıp kısmına düşen payın makul ve denetlenebilir biçimde hesaplanması gerekir.

Gecikme tazminatı neden farklıdır?

CMR Madde 23/5, gecikme zararını ayrı düzenler. Hak sahibi gecikmenin kendisine zarar verdiğini ispatlarsa taşıyıcı tazminat öder; ancak genel kural olarak bu tazminat taşıma ücretini aşamaz. Bu nedenle teslimin gecikmiş olması tek başına otomatik tazminat doğurmaz. Zararın varlığı ve miktarı ayrıca ispatlanmalıdır.

Gecikmenin ne zaman gerçekleştiği CMR Madde 19 kapsamında belirlenir. Gecikme nedeniyle tazminat istenebilmesi için CMR Madde 30/3 uyarınca eşyanın alıcının tasarrufuna bırakılmasından itibaren 21 gün içinde yazılı rezerv yapılması da kritik önemdedir.

Gecikme yüzünden üretim hattı durduğu, müşteri sözleşmesinde ceza ödendiği veya ek depolama maliyeti oluştuğu iddia ediliyorsa her zarar kalemi ile gecikme arasındaki nedensellik bağı kurulmalıdır. Fatura, müşteri sözleşmesi, banka ödeme kaydı ve üretim kayıtları bu ispatta kullanılabilir.

SDR Türk lirasına nasıl çevrilir?

1978 Protokolü, Madde 23’teki hesap biriminin IMF tarafından tanımlanan SDR olduğunu açıkça belirtir. Protokole göre SDR tutarı, davaya bakan mahkemenin devletinin ulusal para birimine, hüküm tarihindeki değer veya tarafların üzerinde anlaştıkları tarihteki değer esas alınarak çevrilir. IMF üyesi devletlerde hesaplama IMF’nin ilgili tarihte uyguladığı değerleme yöntemine göre yapılır.

Bu nedenle bir CMR dosyasında bugün görülen SDR/TL karşılığını alıp geçmiş veya gelecekteki tüm uyuşmazlıklara uygulamak doğru değildir. Önce hangi tarih kurunun uygulanacağı belirlenir. Hüküm tarihi henüz gelmemişse kesin TL karşılığı da henüz kesinleşmiş olmayabilir.

Pratik hesapta önce kayıp brüt kilogram × 8,33 SDR işlemi yapılır. Sonra çıkan SDR tutarı uygulanacak tarihteki resmî SDR değeri üzerinden ulusal paraya çevrilir. Hesap tablosunda SDR miktarı ile TL karşılığı ayrı sütunlarda gösterilirse kur değişikliğinin etkisi daha kolay denetlenir.

Sorumluluk sınırı hangi durumlarda değişir?

8,33 SDR/kg genel kuraldır; CMR içindeki bazı hükümler sonucu değiştirebilir. Madde 24 kapsamında eşyanın daha yüksek değeri taşıma senedinde beyan edilmiş ve kararlaştırılan ek ücret ödenmişse, beyan edilen değer Madde 23/3 limitinin yerine geçebilir. Madde 26 kapsamında teslimde özel menfaat beyanı varsa, şartları gerçekleştiğinde Madde 23, 24 ve 25’teki tazminata ek zarar talebi gündeme gelebilir.

En önemli istisnalardan biri CMR Madde 29’dur. Taşıyıcının zarara kastıyla veya mahkemenin hukukuna göre kasta eşdeğer sayılan bir kusurla neden olması hâlinde, taşıyıcı CMR’nin sorumluluğu kaldıran veya sınırlandıran hükümlerinden yararlanamaz. Bu konu otomatik kabul edilmez; kusurun niteliği somut delillerle ortaya konulmalıdır.

Hasar halinde de tazminat hesabı Madde 25’e göre yapılır ve eşyanın değer azalması esas alınır. Tam kayıp, kısmi kayıp, fiziksel hasar ve gecikme birbirinden ayrılmadan tek formülle hesap yapılması hatalı sonuç verir.

CMR Madde 23 hesabında hangi belgeler gerekir?

Birinci grup, eşyanın değerini gösteren belgelerdir: ticari fatura, satış sözleşmesi, piyasa fiyat listesi, borsa verisi, üretici fiyatı, emsal satışlar ve gerektiğinde bilirkişi incelemesi. İkinci grup, miktar ve brüt ağırlığı gösterir: CMR senedi, paketleme listesi, tartım fişi, depo kaydı ve gümrük beyannamesi.

Üçüncü grup, taşıma giderlerini gösterir: navlun faturası, gümrük vergisi tahakkuk ve ödeme belgeleri, terminal ve taşıma bağlantılı diğer masraf faturaları. Dördüncü grup, kaybın fiilen hangi bölümde oluştuğunu gösteren teslim kayıtları, tutanaklar, GPS verileri, aktarma kayıtları ve alıcı çekinceleridir.

Gecikme talebi varsa ayrıca planlanan teslim süresi, fiili teslim zamanı, 21 günlük yazılı rezerv ve gecikmeden doğan zararı gösteren belgeler gerekir. CMR tazminat hesabı yalnız aritmetik değildir; her rakamın hukuki ve belgesel dayanağı bulunmalıdır.

Uygulama örnekleri

Örnek 1 – gerçek zarar limitin altında: Kaybolan yükün brüt ağırlığı 1.000 kg ve gerçek değeri 5.000 SDR olsun. 8,33 SDR/kg sınırı 8.330 SDR’dir. Gerçek zarar daha düşük olduğundan temel tazminat 5.000 SDR üzerinden değerlendirilir. Limit hak sahibine gerçek zararından fazlasını vermez.

Örnek 2 – gerçek zarar limitin üzerinde: Aynı 1.000 kg yükün gerçek değeri 20.000 SDR ise genel Madde 23/3 sınırı 8.330 SDR olur. Madde 24 değer beyanı veya Madde 29 gibi bir istisna yoksa mal değeri tazminatı bu sınırla karşılaşır.

Örnek 3 – kısmi kayıp: 10.000 kg toplam sevkiyatın 2.000 kg’lık bölümü kaybolmuşsa kilogram limiti kayıp 2.000 kg üzerinden hesaplanır. Tam sevkiyat ağırlığının tamamı kullanılmaz. Navlun ve ilgili giderler de kısmi kayıp oranında değerlendirilir.

Örnek 4 – gecikme: Mal eksiksiz teslim edilmiş ancak geç gelmişse 8,33 SDR/kg kayıp limiti doğrudan uygulanmaz. Hak sahibi gecikme zararını ispatlamalı ve Madde 23/5’in taşıma ücreti sınırı ayrıca uygulanmalıdır.

CMR Madde 23 dosyası için kontrol listesi

Önce olayın tam kayıp, kısmi kayıp, hasar veya gecikme olup olmadığı kesinleştirilir. Sonra kaybolan veya zarar gören kısmın brüt ağırlığı belirlenir. Eşyanın taşıma için teslim alındığı yer ve tarihteki değeri belgelenir. Borsa fiyatı varsa borsa; yoksa piyasa fiyatı; o da yoksa aynı cins ve kalitedeki eşyanın normal değeri araştırılır.

Ardından 8,33 SDR/kg sınırı hesaplanır ve gerçek zararla karşılaştırılır. Taşıma senedinde Madde 24 değer beyanı veya Madde 26 teslimde özel menfaat kaydı bulunup bulunmadığı kontrol edilir. Madde 29 iddiası varsa kusurun niteliğine ilişkin ayrı delil dosyası oluşturulur.

Son olarak navlun, gümrük vergileri, taşıma nedeniyle yapılan diğer giderler ve varsa gecikme zararları ayrı ayrı hesaplanır. SDR’nin hangi tarihte ulusal paraya çevrileceği belirtilir. Böylece mahkemeye veya sigortacıya sunulan hesap, her kalemi CMR’deki ayrı hukuki dayanağıyla gösterir.

Resmî kaynaklar ve site içi bağlantılar

CMR’nin resmî metni için UNECE – CMR Convention; 8,33 SDR düzenlemesini getiren 1978 Protokolü için UNECE – Protocol to the CMR esas alınmalıdır. SDR’nin güncel değerleme yöntemi ve kurları için Uluslararası Para Fonu verileri kullanılmalıdır.

• CMR taşıyıcının sorumluluğu: genel rehber
• CMR Madde 19: gecikme
• CMR Madde 20: eşyanın kayıp sayılması
• CMR Madde 24: beyan edilen değer
• CMR Madde 25: hasar tazminatı
• CMR zamanaşımı: 1 ve 3 yıl

Sık sorulan sorular

CMR’de 8,33 SDR ne demektir?

1978 CMR Protokolüyle getirilen genel sorumluluk sınırıdır. Tam veya kısmi kayıpta eksik brüt ağırlığın kilogramı başına 8,33 SDR üst sınırı uygulanır.

8,33 SDR/kg her zaman ödenecek miktar mıdır?

Hayır. Önce gerçek zarar hesaplanır. Tazminat kural olarak gerçek zarar ile uygulanabilir CMR üst sınırından düşük olan tutarı aşmaz.

Net ağırlık mı brüt ağırlık mı esas alınır?

Madde 23/3, eksik brüt ağırlığı esas alır.

Fatura bedeli tek başına yeterli midir?

Fatura önemli delildir; ancak Madde 23/2’deki borsa fiyatı, piyasa fiyatı ve normal değer ölçütleriyle birlikte değerlendirilir.

Navlun ayrıca geri alınabilir mi?

Evet. Madde 23/4 uyarınca tam kayıpta taşıma ücreti tamamen, kısmi kayıpta kayıp oranında geri verilir.

Gümrük vergileri tazminata dahil midir?

Madde 23/4, gümrük vergilerini ve taşıma nedeniyle yapılan diğer belirli giderleri ayrıca düzenler.

Gecikmede de 8,33 SDR/kg mı uygulanır?

Hayır. Gecikme zararında Madde 23/5 uyarınca ispatlanan zarar için genel üst sınır taşıma ücretidir.

SDR hangi tarihte TL’ye çevrilir?

1978 Protokolüne göre davaya bakan mahkemenin devletinin para birimine hüküm tarihindeki değer veya tarafların kararlaştırdığı tarihteki değer esas alınarak çevrilir.

Beyan edilen değer varsa ne olur?

CMR Madde 24 şartları gerçekleşmişse beyan edilen değer, Madde 23/3’teki kilogram limitinin yerine geçebilir.

Taşıyıcının ağır kusuru limiti kaldırır mı?

CMR Madde 29’da düzenlenen kast veya mahkemenin hukukuna göre kasta eşdeğer kusur kanıtlanırsa taşıyıcı sorumluluğu sınırlayan hükümlerden yararlanamayabilir.