CMR Madde 24: Beyan Edilen Değer ile Taşıyıcının Tazminat Limiti Yükseltilebilir mi? | 2026
CMR Madde 24 neyi düzenler?
CMR’nin olağan sistemi, kayıp veya hasar halinde taşıyıcının sorumluluğunu eşyanın kilogramı üzerinden belirli bir hesap sınırıyla sınırlar. Madde 24 ise göndericiye, yüksek değerli malda bu standart limiti sözleşmesel ve belgeli bir işlemle yükseltme imkânı verir.
Resmî CMR metnine CMR Convention Schedule 1 üzerinden erişilebilir. Elektronik sevk mektubu/e-CMR bakımından UNECE e-CMR Executive Guide kullanılabilir.
Madde 24’ün hukukî sonucu, beyan edilen değerin m.23/3’teki limitin yerine geçmesidir. Bu nedenle beyan yalnız bilgi notu değildir; taşıyıcının potansiyel tazminat maruziyetini doğrudan değiştirir.
CMR m.23/3 standart limitiyle ilişki
CMR m.23/3, kayıp hâlinde tazminatın belirli ağırlık başına hesap sınırını düzenler. Güncel uygulamada bu sınır Özel Çekme Hakkı (SDR) üzerinden değerlendirilir. Yüksek değerli fakat hafif eşyalarda standart kilogram limiti gerçek ticari değerin çok altında kalabilir.
Örneğin birkaç yüz kilogram ağırlığında yüksek değerli elektronik, laboratuvar cihazı, hassas parça veya lüks ürün taşımasında standart m.23 sınırı gerçek mal değerini karşılamayabilir. Gönderici bu riski biliyorsa m.24 beyanı pazarlık edebilir.
Beyan edilen değer limitin yerine geçer; bu, her durumda beyan tutarının otomatik ödeneceği anlamına gelmez. Gerçek kayıp/hasar, nedensellik ve m.23-m.25 sistemindeki hesap yine yapılır; m.24 yalnız üst sınırı değiştirir.
Madde 24 değer beyanı nasıl yapılır?
Hüküm, beyanın consignment note yani CMR sevk mektubuna işlenmesini şart koşar. Gönderici “malımızın değeri yüksektir” diye e-posta gönderip m.24 sonucu doğurduğunu varsaymamalıdır. Tutar açık, para birimi belirli ve m.24 değer beyanı olduğu anlaşılır şekilde CMR belgesinde yer almalıdır.
Elektronik CMR’de beyan, güvenilir elektronik kayıt içinde değiştirilemez veya izlenebilir şekilde bulunmalıdır. Sonradan tek taraflı olarak sisteme değer eklenmesi taşıyıcıyı bağlamaz.
Taşıyıcının kabulü de önemlidir. Çünkü m.24 beyanı taşıyıcının riskini artırır ve Sözleşme ek ücretin taraflarca kararlaştırılmasını öngörür. Taşıma emri, fiyat teklifi ve CMR kaydı aynı tutarı göstermelidir.
Madde 24 için neden ek ücret kararlaştırılır?
Taşıyıcı normal navlunu standart CMR riskine göre fiyatlandırır. Beyan edilmiş değer bu riski yükselttiği için m.24, göndericinin taraflarca kararlaştırılan bir surcharge, yani ek ücret ödemesi karşılığında beyan yapabileceğini düzenler.
Ek ücretin miktarı Sözleşmede sabit değildir. Taşıyıcı; malın türü, değer, rota, güvenlik, araç tipi, park politikası ve sigorta maliyetine göre fiyatlandırma yapabilir. Ancak m.41 emredicilik sınırı içinde, m.24 hakkını anlamsızlaştıracak kötü niyetli hükümler ayrıca değerlendirilmelidir.
Ek ücret CMR/fiyat teklifinde gösterilmeli veya en azından taşıma sözleşmesinde izlenebilir biçimde kararlaştırılmalıdır. Sonradan “bu değer için hiç prim alınmadı, o yüzden beyan yok” tartışmasını önlemek için kayıt açık tutulmalıdır.
Ticari faturadaki mal değeri Madde 24 beyanı sayılır mı?
Kural olarak hayır. Ticari fatura, gümrük faturası veya satım sözleşmesi malın ekonomik değerini gösterebilir; fakat m.24 özel olarak sevk mektubuna yapılan beyan ve ek ücret düzenini arar. Taşıyıcının faturayı görmüş olması, tek başına standart sorumluluk limitini yükseltmez.
Bu ayrım uygulamada çok önemlidir. Gönderici “taşıyıcı 100.000 EUR faturayı biliyordu” diyebilir; taşıyıcı ise “m.24 değer beyanı kabul etmedim” savunması yapabilir. CMR belgesine açık kayıt konulmadıysa fatura bilgisi m.23/3 limitinin yerine geçen sözleşmesel beyan değildir.
Fatura yine gerçek mal değerinin m.23/1-2 hesabında delili olabilir. Ancak “değer ispatı” ile “sorumluluk limitini yükselten m.24 beyanı” iki ayrı hukukî konudur.
Kısmi kayıp veya hasarda beyan edilen değer nasıl etkili olur?
Madde 24 üst limiti değiştirirken kısmi kayıp veya hasar hesabı CMR’nin ilgili hükümlerine göre yapılır. Hasar tazminatında m.25, eşyanın hasar nedeniyle uğradığı değer azalmasını esas alır ve toplam/kısmi hasar için kayıp halinde ödenecek tutarla bağlantılı tavanlar kurar.
Beyan edilen değer, m.23/3 yerine geçtiği için bu tavan hesabında da etkili olabilir. Ancak hasarlı bir parçanın gerçek değer kaybı 10.000 EUR ise m.24’te 200.000 EUR beyan edilmiş olması taşıyıcının 200.000 EUR ödemesini gerektirmez.
Hasar hesabının ayrıntıları için CMR Madde 25 rehberimiz kullanılabilir.
Madde 24 ile Madde 26 özel teslim menfaati arasındaki fark
Madde 24 eşyanın değerini standart sorumluluk limitinin üzerine çıkarır. Madde 26 ise kayıp, hasar veya kararlaştırılmış teslim süresinin aşılması hâlinde göndericinin teslimde özel menfaat tutarı belirlemesine imkân verir.
Örnek: 80.000 EUR değerindeki özel makine için m.24 değer beyanı yapılabilir. Makinenin üretim hattına zamanında ulaşmaması hâlinde ayrıca 30.000 EUR üretim kaybı riski varsa, şartları ve ek ücret karşılığında m.26 özel teslim menfaati beyanı düşünülebilir.
İki kurum birbirini ikame etmez. Ayrıntılı fark için CMR Madde 26 rehberimiz tamamlayıcıdır.
Madde 24 değer beyanı ile kargo sigortası aynı şey midir?
Hayır. Madde 24 taşıyıcının CMR kapsamındaki sorumluluk üst sınırını değiştirir. Emtia/kargo sigortası ise sigortacıyla kurulan ayrı sözleşmedir ve poliçe şartları uyarınca mal sahibinin zararını teminat altına alır.
Taşıyıcının sorumlu olmadığı force majeure benzeri bazı olaylarda m.24 yapılmış olsa bile taşıyıcı tazminat ödemeyebilir; çünkü değer beyanı sorumluluk sebebi yaratmaz, yalnız mevcut sorumluluğun limitini yükseltir. Kargo sigortası ise poliçe kapsamına bağlı olarak farklı riskleri karşılayabilir.
Yüksek değerli taşımada yalnız bir araca güvenmek yerine m.24, güvenlik protokolü ve uygun emtia sigortası birlikte planlanmalıdır.
Uyuşmazlıkta Madde 24 nasıl ispatlanır?
Asıl delil CMR/e-CMR üzerindeki beyan kaydıdır. Buna ek olarak taşıma teklifi, ek ücret faturası, e-posta kabulü ve göndericinin beyan talimatı saklanmalıdır. Taşıyıcı, değer beyanının hangi sigorta veya operasyon prosedürüyle kabul edildiğini iç kayıtlarda göstermelidir.
Gönderici ayrıca gerçek zarar/değer için ticari fatura, ödeme kaydı, üretici belgesi, piyasa fiyatı veya uzman değerlemesi sunabilir. Beyan tutarı gerçek zarar için otomatik ispat değildir.
Taşıyıcı beyanı reddetmiş veya farklı bir tutarı kabul etmişse bu durum sevk öncesi netleştirilmelidir. Yük çıktıktan sonra geriye dönük değer beyanı yapılması risklidir.
CMR taşıma sözleşmesine değer beyanı nasıl yazılmalıdır?
Örnek mantık: “CMR Convention Art.24 declared value: EUR 150,000. Agreed surcharge: EUR 450. This declared value replaces the limitation under Art.23(3).” Bu ifade CMR/e-CMR ve taşıma emrinde aynı şekilde yer almalıdır.
Beyan edilen tutarın hangi gönderiye ve hangi paket/ağırlığa ilişkin olduğu tereddütsüz olmalıdır. Birden çok araç veya parsiyel taşıma varsa her CMR için değer dağılımı yapılmalıdır.
Taşıyıcı ek güvenlik şartları koyuyorsa — çift sürücü, güvenli park, GPS geofence gibi — bunlar da yazılı olmalı ve m.41’e aykırı sorumsuzluk hükmüne dönüşmemelidir.
2026 kontrol listesi
- Malın kilogram bazlı standart CMR limitini aşan gerçek değerini hesaplayın.
- Taşıma başlamadan önce m.24 değer beyanı ihtiyacını belirleyin.
- Taşıyıcıdan yazılı kabul ve ek ücret teklifini alın.
- Beyan edilen değeri para birimiyle CMR/e-CMR’ye açıkça yazın.
- Ticari faturayı m.24 beyanıyla karıştırmayın.
- Ek ücretin fatura/taşıma teklifinde izlendiğini doğrulayın.
- Kısmi kayıp/hasarda m.25 hesabını ayrıca uygulayın.
- Dolaylı zarar için gerekiyorsa m.26 özel teslim menfaati seçeneğini ayrı değerlendirin.
- Emtia sigortasını m.24’ün alternatifi değil tamamlayıcısı olarak planlayın.
- CMR, teklif, fatura ve değer belgelerini zamanaşımı süresince saklayın.
Sık Sorulan Sorular
CMR’de tazminat limiti artırılabilir mi?
Evet. Madde 24 uyarınca ek ücret karşılığında sevk mektubuna standart m.23/3 limitini aşan değer beyan edilebilir.
Mal faturası 100.000 EUR ise taşıyıcı 100.000 EUR’dan otomatik sorumlu mu?
Hayır. Fatura değeri ile m.24 değer beyanı farklıdır.
Beyan edilen değer nereye yazılır?
CMR sevk mektubuna veya geçerli e-CMR kaydına açıkça işlenmelidir.
Ek ücret şart mı?
Madde 24, göndericinin taraflarca kararlaştırılan ek ücreti ödemesi karşılığında değer beyanını öngörür.
Beyan tutarı her zararda otomatik ödenir mi?
Hayır. Gerçek zarar ve CMR sorumluluk şartları ayrıca ispatlanır; beyan üst sınırı değiştirir.
Madde 24 ile Madde 26 aynı mı?
Hayır. m.24 eşya değerini, m.26 teslimde özel menfaat tutarını düzenler.
Kargo sigortası varsa m.24 gereksiz mi?
Hayır. Sigorta ve taşıyıcı sorumluluk limiti ayrı hukukî mekanizmalardır.
e-CMR’de değer beyanı geçerli olabilir mi?
Evet. Güvenilir elektronik kayıtta tarafların kabulü ve tutar izlenebilir biçimde yer almalıdır.
Taşıyıcı sonradan beyanı kabul etmediğini söyleyebilir mi?
CMR kaydı, ek ücret ve yazılı kabul uyuşmazlığı önler; taşıma öncesi açık mutabakat kurulmalıdır.
Madde 24 CMR sorumluluk sebeplerini genişletir mi?
Hayır. Sorumluluk doğduğunda uygulanacak üst limiti değiştirir; taşıyıcıya yeni kusursuz sorumluluk sebebi eklemez.
Yüksek değerli, hafif yüklerde CMR’nin standart kilogram limiti ciddi açık yaratabilir. Çözüm faturayı sürücüye vermek değil; m.24 beyanını CMR’ye yazmak, ek ücreti kararlaştırmak ve taşıyıcının kabulünü sevk öncesinde belgelemektir. Türkiye geneli ve uluslararası karayolu taşıma dosyaları Mersin’den yönetilmektedir.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
