Demiryolu Taşıyıcısına Kim Dava Açabilir? Gönderici ve Alıcı Hakları | CIM 44

CIM kapsamındaki taşıma sözleşmesinde dava açma hakkı, yalnız malın kime ait olduğuna veya faturanın kimin adına düzenlendiğine bakılarak belirlenmez. CIM m.44/1, gönderici ile alıcının haklarını belirli olaylara göre ayırır. Alıcı taşıma belgesini alana, malları kabul edene veya m.17/3 ya da m.18/3 haklarını ileri sürene kadar kural olarak gönderici dava açabilir; bu olaylardan biri gerçekleştiğinde alıcının hakkı doğar. Ödenmiş bir tutarın geri alınması için yalnız ödeyen kişi, teslimde tahsil edilecek tutara ilişkin dava için ise yalnız gönderici yetkilidir. Belge ibrazı ayrıca düzenlenmiştir.

Bu rehber, demiryolu yük kaybı, hasarı veya gecikmesinde talebi hangi kişinin yönelteceğini açıklar. Kime dava açılacağı ve hangi mahkemenin yetkili olduğu farklı sorulardır. Mal sahibi, ticari satıcı, taşıma belgesindeki gönderici, alıcı, sigortalı ve alacağı devralan kişi aynı olmayabilir. Doğru davacı belirlenmeden zarar hesabının hazırlanması veya yanlış kişi adına başvuru yapılması önemli hak ve süre sorunları doğurabilir.

Malın mülkiyeti ile taşıma sözleşmesindeki hak aynı değildir

Uluslararası satışta malın sahibi veya hasar riskini taşıyan kişi, taşıma sözleşmesindeki gönderici ya da alıcıyla her durumda aynı olmayabilir. CIM m.44, dava hakkını kendi kurallarıyla düzenler. Bu nedenle satış faturası önemli bir ticari belge olsa da tek başına bütün taşıma talebi yetkisini belirlemez. Satış, taşıma ve varsa sigorta ilişkileri ayrı incelenmelidir. Her kişinin hangi hakka dayandığı açıkça yazılmalıdır.

Taşıma sözleşmesinde başka bir şirket gönderici olarak yer alabilir. Bir aracı kendi adına sözleşme kurmuş, başka bir kişi malın ticari satıcısı olmuş olabilir. Belgelerdeki sıfatlar fiilî ilişkilerle karşılaştırılır. Sadece navlunu kimin ödediği veya malları kimin paketlediği üzerinden genel tazminat davacısı seçilmemelidir. CIM’in özel ödeme iadesi kuralı ile diğer taşıma talepleri arasındaki ayrım korunmalıdır.

Önce CIM’in uygulanıp uygulanmadığı belirlenir. Başka taşıma rejimindeki dava hakkı kuralları buraya otomatik taşınmamalıdır. Aynı yükün farklı aşamaları ayrı sözleşmelerle taşınmışsa, her sözleşmede gönderici ve alıcı sıfatları farklılaşabilir. İlgili zarar hangi sözleşmeye bağlanıyorsa davacı incelemesi o ilişki üzerinden yapılmalıdır.

Göndericinin başlangıçtaki dava hakkı

CIM m.44/1-a, üçüncü ve dördüncü fıkralardaki özel durumlar saklı kalmak üzere, alıcının belirli işlemleri yapmasına kadar göndericinin dava açabileceğini düzenler. Bu durum, göndericinin hakkının bütün taşıma boyunca değişmeden devam ettiği anlamına gelmez. Hakkı sona erdiren olayın gerçekleşip gerçekleşmediği dava ve başvuru tarihine göre incelenmelidir. Belgenin ilk düzenlendiği andaki sıfatlar yeterli değildir.

Göndericinin elinde taşıma belgesinin nüshasının bulunması önemli olmakla birlikte tek başına süresiz dava hakkı sağlamaz. Alıcının belgeyi alması, malı kabul etmesi veya ilgili haklarını ileri sürmesi ayrıca değerlendirilir. Dava hakkına ilişkin maddi koşulla belge ibrazına ilişkin usulî kayıt birbirine karıştırılmamalıdır. Bir belgenin fiziksel olarak elde kalması, gerçekleşmiş diğer hukuki olayları yok saydırmaz.

Gönderici adına talep hazırlanırken olay çizelgesinde alıcıya ilişkin kayıtlar da bulunmalıdır. Yalnız göndericinin kendi yazışmalarına bakılarak alıcının henüz hiçbir işlem yapmadığı sonucuna gidilmemelidir. Taşıyıcıdaki belge teslim kaydı, alıcının kabul tutanağı ve hak kullanma mesajları istenir. Böylece dava hakkının hangi anda hangi kişide bulunduğu gerçek verilere dayanır.

Taşıma belgesinin alıcı tarafından alınması

M.44/1, alıcının taşıma belgesini almasını hak geçişini etkileyen olaylardan biri olarak sayar. Bu nedenle belgenin kime ve ne zaman verildiği önemlidir. Taşıyıcının dosyasında bir kopya bulunması, alıcının belgeyi aldığı anlamına gelmez. Aynı şekilde alıcı adına hareket eden kişinin hangi yetkiyle belgeyi aldığı da somut olarak belirlenmelidir. Belge teslimi ve mal teslimi ayrı olaylar olabilir.

Elektronik belge kullanılmışsa ilgili kayıt zinciri incelenir. Hangi belge sürümünün alıcıya sunulduğu, erişim ve alma işleminin nasıl kaydedildiği gösterilir. CIM taşıma belgesi ve elektronik eşdeğerlik rehberi bu delil düzenini açıklar. Belgenin elektronik olması, m.44’teki olayın zamanını belirlemeyi gereksiz hâle getirmez.

Taşıma belgesi CIM m.6/5 uyarınca konşimento etkisine sahip değildir. Bu nedenle deniz taşımasındaki belgenin mülkiyet veya devre ilişkin özellikleri buraya aynen aktarılmamalıdır. Alıcının belgeyi almasının m.44’te doğurduğu dava hakkı sonucu, malın mülkiyetinin aynı anda geçtiği iddiasıyla karıştırılmamalıdır. Her ilişki kendi hukuki dayanağıyla değerlendirilir.

Malların alıcı tarafından kabulü

M.44/1’deki diğer olay, alıcının malları kabul etmesidir. Taşımanın varış istasyonuna ulaşması ile hak sahibinin kabulü aynı şey değildir. Kabul kaydı, fiilî teslim ve imza atan kişinin sıfatı birlikte incelenir. Mallar taşıyıcının muhafazasında beklerken henüz kabul edilmemiş olabilir. Buna karşılık malın fiilen alınmış olması, belgelerde kullanılan farklı sözcüklerle gözden kaçırılmamalıdır.

Kabulün dava hakkının hangi kişide bulunduğuna etkisi ile kabul sonrası belirli hakların sona ermesi farklıdır. CIM m.47, kısmi kayıp, hasar ve gecikmeye ilişkin hakların korunması için özel şartlar içerir. Alıcının m.44 uyarınca davacı olabilmesi, m.47’deki koşulların otomatik karşılandığını göstermez. Dava hakkına sahip kişi ile talebin hâlen korunmuş olması ayrı kontrollerdir.

CIM 42 hasar tespiti bu nedenle kabul süreciyle birlikte ele alınmalıdır. Görünür hasarın tutanağa bağlanması, gizli hasarda zamanında tespit istenmesi ve ilgili delillerin korunması önemlidir. Doğru davacı belirlenmiş olsa bile süre ve tespit eksikliği ayrıca sonuç doğurabilir. Bu iki inceleme birbirinin yerine geçirilmemelidir.

Alıcının teslim veya tasarruf haklarını ileri sürmesi

CIM m.44/1, alıcının m.17/3 veya m.18/3 haklarını ileri sürmesini de dava hakkı bakımından belirleyici olay sayar. Burada hakkın soyut olarak bulunması ile fiilen ileri sürülmesi ayrılmalıdır. M.18/3’te alıcıya belirli koşullarda belgenin düzenlenmesinden itibaren değişiklik hakkı tanınması, m.44’teki hak kullanma olayının incelenmesine gerek olmadığı anlamına gelmez. Talimat ve başvuru kayıtları okunmalıdır.

Alıcı mevcut taşıma sözleşmesinin değiştirilmesini istemişse talimatın içeriği, yetkisi ve taşıyıcıya yöneltilmesi belirlenir. Sadece yükün nerede olduğunu sormakla sözleşmesel tasarruf hakkını kullanmak aynı işlem değildir. Alıcı ve teslim yeri değişikliği rehberi ilgili ayrımları açıklar. Dava hakkı dosyasında hangi somut yazının hangi hakkın kullanımı olduğu gösterilmelidir.

M.17/3 kapsamındaki hakların ileri sürülmesi de ilgili teslim veya kayıp durumuyla bağlantılıdır. Malın ulaşmaması hâlinde alıcının taşıma sözleşmesinden doğan talepleri gündeme gelebilir. Ancak başvurunun gerçekten hangi hakkı içerdiği belirlenmelidir. Genel ticari şikâyet, kanundaki bütün sonuçların doğduğu varsayımına dayanak yapılmamalıdır. Hak geçişi, açık olay ve belgeyle gerekçelendirilmelidir.

Alıcının gösterdiği üçüncü kişi ve önceki alıcının hakkı

CIM m.44/2, alıcının m.18/5 uyarınca gösterdiği kişinin taşıma belgesini alması, malları kabul etmesi veya m.17/3 haklarını ileri sürmesiyle önceki alıcının dava hakkının sona ermesini düzenler. Bu nedenle bir kere alıcı sıfatı kazanılmış olması, bütün sonraki aşamalarda aynı kişinin davacı kalacağını göstermez. Değiştirilen teslim zinciri ve yeni kişinin yaptığı işlemler incelenmelidir.

Üçüncü kişinin malı teslim almak üzere gösterilmesiyle onun sözleşmeyi yeniden değiştirme yetkisi aynı değildir. M.18/5, bu yeni kişinin taşıma sözleşmesini değiştirme hakkını ayrıca sınırlar. Dava hakkı, teslim alma yetkisi ve talimat verme yetkisi tek kavram gibi kullanılmamalıdır. Her birinin hangi maddeden doğduğu ve hangi olayla değiştiği açıkça yazılmalıdır.

Yeni kişinin tam unvanı ve temsil ilişkisi önemlidir. Depo işletmesi yalnız fiilî teslim hizmeti veriyor olabilir; başka bir şirket yeni alıcı olarak gösterilmiş olabilir. Bu farklılıklar belgelerden belirlenir. Sadece teslim adresinin değişmesiyle alıcı kişinin de her durumda değiştiği varsayılmamalıdır. Hangi talimatın kişiyi, hangisinin yalnız yeri değiştirdiği karşılaştırılmalıdır.

Ödenmiş tutarın geri alınması davası

CIM m.44/3, taşıma sözleşmesi uyarınca ödenmiş bir tutarın geri alınması davasını yalnız ödemeyi yapan kişiye tanır. Bu özel kural, genel gönderici-alıcı ayrımından ayrıca kontrol edilir. Dolayısıyla belirli navlun veya ücretin iadesi isteniyorsa önce parayı kimin ödediği gösterilmelidir. Faturanın kimin adına düzenlendiği ile ödemeyi kimin yaptığı her zaman aynı olmayabilir.

Banka kaydı, ödeme açıklaması ve ilgili fatura eşleştirilir. Bir şirket başka kişi hesabına ödeme yapmışsa bunun hukuki niteliği ayrıca değerlendirilir. Birden fazla ödeme farklı kişilerce yapılmış olabilir; hangi tutarın hangi kişi tarafından istendiği açık tutulmalıdır. Toplam hesap bakiyesinin tek bir şirket adına yazılması, bütün ödeme iadesi haklarının o şirkette olduğunu otomatik kanıtlamaz.

Bu kural, mal hasarı nedeniyle tazminat isteyen kişinin her durumda navlunu ödeyen kişi olması gerektiği anlamına gelmez. Ödenen tutarın geri alınması ile yük zararı farklı taleplerdir. Aynı davada birden fazla istem varsa her biri için dava hakkı ayrı incelenir. Genel bir hak sahibi nitelemesi, özel ödeme iadesi şartının yerine geçmemelidir.

Teslimde tahsil edilecek tutarlar

CIM m.44/4, teslimde tahsil edilecek tutarlara ilişkin davayı yalnız göndericinin açabileceğini düzenler. Bu, her satış bedeli uyuşmazlığının otomatik olarak aynı kapsama girdiği anlamına gelmez. Taşıma sözleşmesinde taşıyıcıya yüklenen tahsil düzeni belirlenmelidir. Alıcının satıcıya doğrudan ödemesi gereken ticari borçla, taşıyıcının teslimde tahsil edip aktarması gereken tutar farklıdır.

Taşıma belgesindeki tahsil kaydı, teslim belgesi ve ödeme hareketleri birlikte okunur. Hangi tutarın tahsil edildiği veya edilmesi gerektiği ve bunun göndericiyle ilişkisi açıklanır. Davalı taşıyıcı bakımından CIM m.45/4’ün özel kuralı ayrıca uygulanır. Davacının gönderici olması, kime dava açılacağı sorusunu tek başına çözmez. İki özel düzenleme birlikte değerlendirilmelidir.

Göndericinin dava için belge ibrazı

CIM m.44/5, göndericinin dava açarken gönderici nüshasını sunmasını ister. Bu yoksa alıcının yetkilendirmesi veya malı reddettiğinin kanıtı sunulur. Gerektiğinde taşıma belgesinin yokluğu veya kaybı da ispatlanmalıdır. Bu belge alternatifleri, maddi dava hakkının bütün koşullarının otomatik olarak yeniden doğduğu anlamına gelmez. Önce m.44/1 ve özel fıkralar kapsamında hak sahibi belirlenir.

Alıcıdan alınan yetkilendirme, belirli taşıma ve talebe ilişkin olmalıdır. Genel yazışma izniyle tazminat davasını yürütmeye ilişkin yetki aynı kapsamda olmayabilir. Belgenin kimin tarafından imzalandığı ve şirketi temsile ilişkin bağlantısı gösterilir. Malın reddi ileri sürülüyorsa ret kaydı doğru sevkiyatla eşleştirilir. Başka sipariş için gönderilmiş açıklama bu dosyaya otomatik uygulanmamalıdır.

Belgenin kaybolması hâlinde mevcut suretler, kayıt sistemi ve taşıyıcıdaki nüsha araştırılır. CIM m.6/2 belgenin kaybının sözleşmenin varlığını ve geçerliliğini tek başına ortadan kaldırmadığını belirtir. Ancak bu kural, m.44’teki özel ibraz ve ispat düzenini gereksiz hâle getirmez. Sözleşmenin varlığıyla belirli davacının hangi belgeyi sunacağı ayrı sorulardır.

Alıcının belge ibrazı ve temsil

CIM m.44/6, alıcının taşıma belgesi kendisine verilmişse bunu sunmasını düzenler. Belgenin fiilen verilme durumu ve mevcut kayıtları açıklanmalıdır. Elektronik suretler veya farklı sürümler kullanılıyorsa bunların hukuki ve teknik bağlantısı korunur. Sadece malın alınmış olması, belgenin de mutlaka aynı anda teslim edildiğini göstermez. Dava dosyasında her olayın tarihi ayrı tutulmalıdır.

Avukat veya başka yetkili temsilci aracılığıyla hareket edilmesi, temsil edilen kişinin maddi hakkını değiştirmez. Vekâlet veya temsil belgesi, dava hakkına sahip kişinin kimliğiyle eşleştirilir. Bir holding veya grup adına genel yazı hazırlanması, ayrı tüzel kişilerin bütün taşıma alacaklarının tek kişide toplandığını göstermez. Talep sahibi ve temsilci sıfatları açıkça ayrılmalıdır.

Sigortacı, alacak devri ve başka hak geçişleri

Sigorta tazminatı ödenmişse halefiyet ve hak geçişi ayrıca incelenir. CIM m.44 tek başına her poliçede sigortacının hangi tutar ve kapsamda hak kazandığını belirlemez. Ödeme, poliçe, ilgili hak geçişi ve uygulanacak hukuk belgeleri birlikte değerlendirilir. Sigortacının tazminat ödemesiyle taşıyıcıya karşı bütün taleplerin sınırsız biçimde geçtiği varsayılmamalıdır.

Alacağın devri ileri sürülüyorsa hangi hakkın devredildiği ve devrin hukuki şartları açıklanır. Başlangıçtaki hak sahibi m.44 kapsamında belirlenmeden onun sahip olmadığı bir alacağın devredildiği kabul edilmemelidir. Ödeme iadesi, yük tazminatı ve teslimde tahsil alacağı ayrı kalemlerdir. Devir belgesindeki genel ifadeyle bu farklı hakların kapsamı otomatik olarak aynı sayılmaz.

Aynı zarar için gönderici, alıcı ve sigortacı arasında yapılan ödemeler ortak bir hesapta izlenir. Talep edilen tutarın hangi bölümünün daha önce karşılandığı ve kimin bakiye hakkı bulunduğu gösterilir. Bu inceleme, gerçek zararın birden fazla kez tahsilini önler. Aynı zamanda ödeme yapılmış olması nedeniyle hiçbir kişinin artık talep hakkı kalmadığı şeklindeki yanlış genellemeyi de engeller.

Davacı, davalı ve mahkeme ayrı belirlenir

CIM m.44 kim dava açabilir sorusunu, m.45 kime dava açılabilir sorusunu, m.46 ise hangi mahkemelerde dava açılabileceğini düzenler. Doğru davacı seçilmiş olması diğer iki kontrolün tamamlandığını göstermez. Taşıyıcıların kendi aralarındaki rücu da farklı hükümler içerir. Başvuru dosyası bu üç ayrı soruyu açıkça cevaplamalıdır.

CIM 43 yazılı talep bakımından da başvuru yapabilecek kişi, dava hakkı olan kişiyle bağlantılıdır. Yanlış kişi adına gönderilen yazının faiz veya zamanaşımı üzerindeki etkisi ayrıca sorun doğurabilir. Bu nedenle kişi incelemesi yalnız dava dilekçesi yazılırken değil, ilk tazminat başvurusu hazırlanırken yapılmalıdır.

Hak sahipliği kontrol tablosu

Sık sorulan sorular

Mal sahibi her durumda taşıyıcıya dava açabilir mi?

CIM m.44’teki hak sahipliği ayrıca belirlenir. Mülkiyet veya satış faturası tek başına bütün taşıma dava hakkını açıklamaz.

Göndericinin hakkı ne zaman değişir?

Alıcının belgeyi alması, malları kabul etmesi veya m.17/3 ya da m.18/3 haklarını ileri sürmesi m.44/1 kapsamında belirleyicidir.

Gönderici nüshası eldeyse hak süresiz sürer mi?

Hayır. Belge ibrazı ile maddi dava hakkının devamı ayrı değerlendirilir.

Navlun iadesini kim isteyebilir?

M.44/3, taşıma sözleşmesi uyarınca ödenmiş tutarın geri alınması davasını ödemeyi yapan kişiye tanır.

Teslimde tahsil edilecek tutarın davasını alıcı açabilir mi?

M.44/4 bu talebi yalnız göndericiye tanır. Talebin gerçekten bu türde olduğu ayrıca belirlenmelidir.

Alıcının gösterdiği üçüncü kişi hakkı etkiler mi?

M.44/2’de belirtilen belge alma, kabul veya hak kullanma olayları önceki alıcının dava hakkını sona erdirebilir.

Sigorta ödeme yapınca bütün haklar otomatik geçer mi?

Poliçe, ödeme ve uygulanacak halefiyet veya devir kuralları ayrıca incelenir. CIM m.44 bu sürecin tamamını tek başına düzenlemez.

Doğru davacı bulununca mahkeme de belirlenmiş olur mu?

Hayır. Davalı taşıyıcı m.45, mahkeme ise m.46 ve ilgili usul çerçevesiyle ayrı belirlenir.

Resmî kaynak ve kapsam

Dayanaklar CIM m.44 ve bağlantılı m.6, 17–18, 43, 45–48’dir. OTIF konsolide CIM metni ile özgün metin ve değişiklikler kullanılmıştır. Derleme bilgilendirme amaçlıdır. Kaynak kontrolü: 30 Eylül 2026. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosunun fiziki ofisi Mersin’dedir; Türkiye genelindeki hukuki süreçler Mersin merkezli yürütülür.