Demiryolunda Yük Kaybı Tazminatı Nasıl Hesaplanır? CIM 30 ve 17 SDR

CIM kapsamındaki demiryolu yük kaybında tazminat, yalnız satış faturasının toplamı üzerinden hesaplanmaz. CIM m.30/1, malın taşıyıcıya teslim edildiği yer ve gündeki borsa fiyatını; yoksa piyasa fiyatını; o da yoksa aynı tür ve kalitedeki malın olağan değerini esas alır. M.30/2’ye göre genel üst sınır, kaybolan brüt ağırlığın her kilogramı için 17 hesap birimidir. COTIF m.9 bu birimi SDR, yani Özel Çekme Hakkı olarak tanımlar. Taşıma ücreti, ödenmiş gümrük vergileri ve kaybolan malların taşınmasıyla ilgili diğer ödemeler m.30/4 uyarınca ayrıca değerlendirilir.

Bu rehber, tam veya kısmi kayıpta doğru anapara ve sınır hesabının kurulmasını açıklar. Taşıyıcının sorumlu olup olmadığı, malın ne zaman kayıp sayılacağı ve talebi kimin ileri süreceği ayrı sorulardır. Kayıp kabul edilse bile ödenecek tutarın her olayda 17 SDR ile kilogram çarpımına eşit olduğu söylenemez. Bu çarpım kural olarak bir tavan oluşturur; gerçek mal değeri daha düşükse tavan otomatik kazanç yaratmaz.

Önce sorumluluk ve kaybın kapsamı belirlenir

Tazminat hesabı, taşımanın CIM’e tabi olduğu ve ilgili taşıyıcının sorumluluğunun doğduğu kabulü üzerinden ilerler. Bu başlangıç koşulları henüz belirlenmemişse sadece bir hesap tablosu alacağın varlığını kanıtlamaz. CIM 23–25 sorumluluk ve kurtuluş rehberi ilgili incelemeyi açıklar. Hesap dosyasında sorumluluk tartışmasıyla tutar tartışması ayrı başlıklarda tutulmalıdır; birindeki kabul diğerindeki bütün rakamların kabulü değildir.

Kayıp miktar açıklaştırılır. Bir sevkiyatın tamamı teslim edilmemiş olabilir; yalnız belirli paketler veya ürün miktarı eksik de olabilir. Teslim edilen sağlam bölümün bedeli, kayıp mal tazminatına otomatik olarak eklenmez. Paket listesi, taşıma belgesi, tartı ve teslim kayıtları karşılaştırılır. Aynı vagonda farklı siparişler varsa her birinin kayıp kısmı ayrılır. Bir ticari faturanın bütün toplamı, o faturadaki bütün malların kaybolduğu gösterilmeden esas alınmamalıdır.

Malın hukuken kayıp sayılması için CIM 29’daki karine ayrıca uygulanabilir. Taşıma süresinin bitiminden sonraki otuz günlük dönem, değer hesabında kullanılacak fiyat tarihini değiştirmez. Kayıp karinesinin oluştuğu gün ile taşıyıcının malı teslim aldığı gün farklı hukuki işlevlere sahiptir. Tutar hesaplanırken bu tarihler birbirinin yerine kullanılmamalıdır.

Değerleme yeri ve günü neden önemlidir?

CIM m.30/1, değer için malların taşıyıcı tarafından teslim alındığı yer ve günü seçer. Son varış ülkesindeki daha yüksek satış fiyatı veya kaybın öğrenildiği gündeki fiyat artışı, hiçbir başka hukuki dayanak olmadan bu başlangıç değerinin yerine geçirilemez. Malın tedarik edildiği yer de taşıyıcının teslim alma yeriyle mutlaka aynı değildir. İlgili yer, taşıma sözleşmesi ve fiilî teslim kayıtlarından belirlenmelidir.

Bu düzen özellikle fiyatı değişken emtiada önem taşır. Belgede kullanılan fiyatın hangi gün, hangi piyasa ve hangi kalite için geçerli olduğu gösterilir. Aynı ürün grubunun farklı teknik özellikleri farklı değer taşıyabilir. Bir fiyat listesindeki en yüksek rakamın seçilmesi veya son satış teklifinin doğrudan kayıp değerine yazılması doğru değildir. Fiyat kaynağı, sözleşme konusu gerçek malın cinsi ve kalitesiyle eşleştirilmelidir.

Teslim alma günü tartışmalıysa hesapta kullanılan tarihin dayanağı ayrıca yazılır. Rezervasyon tarihi, sevk emri ve taşıyıcının yükü fiilen aldığı gün aynı olmayabilir. Taşıma belgesinin delil etkisi bu aşamada önemlidir. Farklı zaman dilimleri veya sonradan düzenlenmiş belgeler varsa gerçek olay sırası açıklanır. Hesabın sonucu kadar başlangıç verisinin doğruluğu da denetlenebilir olmalıdır.

Borsa fiyatı, piyasa fiyatı ve olağan değer sırası

M.30/1 üç aşamalı değerleme düzeni kurar. İlgili mal için borsa kotasyonu varsa önce bu veri esas alınır. Böyle bir kotasyon bulunmuyorsa güncel piyasa fiyatına geçilir. İkisinin de bulunmadığı durumda aynı tür ve kalitedeki malların olağan değeri belirlenir. Bu sıra, tarafın istediği sonucu veren herhangi bir yöntemi serbestçe seçmesi anlamına gelmez. Neden bir sonraki yönteme geçildiği açıklanmalıdır.

Borsa fiyatında işlem konusu malın teknik tanımıyla fiyatın kapsadığı ürün karşılaştırılır. Nem oranı, kalite sınıfı, miktar veya teslim koşulları fiyatı etkiliyorsa bunların farkı gösterilir. Yalnız ürün adının benzemesi her zaman yeterli değildir. Borsa kaydının tarihi, para birimi ve fiyatın hangi birim için verildiği belirtilir. Ton başına fiyatla kilogram miktarı birlikte kullanılıyorsa dönüşüm hatası yapılmamalıdır.

Piyasa fiyatı veya olağan değer incelemesinde satış faturası, tedarik belgeleri, karşılaştırılabilir teklifler ve uzman değerlendirmesi kullanılabilir. Ancak bir belgenin varlığı onun her koşulda tek ve kesin değer olduğunu göstermez. Faturada farklı hizmet veya vergiler bulunuyorsa mal değerinden ayrılır. Karşılaştırılan ürünler farklı durumdaysa düzeltmenin gerekçesi yazılır. Değerleme raporu, yalnız tek rakam veren sonuç sayfasından ibaret olmamalıdır.

17 SDR sınırı nasıl kurulur?

CIM m.30/2’deki genel sınır, eksik brüt ağırlığın kilogramı başına 17 SDR’dir. Sınır hesabı “kayıp brüt kilogram × 17” işlemiyle SDR cinsinden bulunur. Örneğin yalnız matematik gösterimi olarak, kayıp brüt ağırlık 200 kilogram ise sınır 3.400 SDR; 1.000 kilogram ise 17.000 SDR’dir. Bunlar belirli bir dosyada ödenecek kesin tutarlar değil, ağırlık verisi doğru kabul edildiğinde ortaya çıkan tavanlardır.

Malın m.30/1’e göre belirlenen değeriyle ilgili sınır aynı para birimine çevrilerek karşılaştırılmalıdır. Biri euro, diğeri SDR cinsindeyken sayısal rakamlar doğrudan karşılaştırılamaz. Genel durumda mal değeri sınırın altında kalıyorsa değer; üstünde kalıyorsa sınır etkili olur. Varsa değer beyanı, özel menfaat veya sınırdan yararlanma hakkının kaybı ayrıca kontrol edilir. Bu nedenle hesap tek bir otomatik çarpımla tamamlanmış sayılmaz.

17 SDR bir taşıma ücret tarifesi veya kilo başına sigorta primi değildir. Malın ticari fiyatını da belirlemez. Aynı ağırlıktaki iki farklı malın gerçek değeri farklı olabilir; tavanları aynı görünse bile tazminat hesapları aynı sonucu vermeyebilir. Bu ayrım, düşük değerli ağır yükle yüksek değerli hafif yükün neden farklı ekonomik risk taşıdığını açıklamaya yarar. Sözleşme ve sigorta planlamasında da aynı fark dikkate alınmalıdır.

Brüt ağırlık ile net mal miktarı karıştırılmamalıdır

Genel sınır kayıp brüt ağırlığa dayanır. Buna karşılık mal değeri sözleşmede net kilogram, litre, adet veya başka birimle belirlenmiş olabilir. Aynı hesapta iki farklı birimin kullanılması mümkündür; her birinin hangi hukuki işlevi gördüğü açık yazılmalıdır. Net ürün bedeliyle brüt sınır hesabını birbirine karıştırmak, hem değeri hem tavanı yanlış hesaplamaya yol açabilir.

Bir paketin tamamen kaybolmasıyla paketin içindeki belirli miktarın eksilmesi aynı ağırlık sonucunu doğurmayabilir. Kayıp bölümün brüt ağırlığı mevcut kayıtlardan belirlenir. Tüm konteynerin ağırlığı, yalnız içindeki bir mal parçası kaybolmuşken otomatik olarak sınır tabanı yapılamaz. Taşıma biriminin kendisinin kaybı da m.30/3’te ayrı düzenlendiğinden yük ve taşıma birimi listeleri birbirinden ayrılmalıdır.

Ağırlık kaynağı taşıma belgesi, tartı kaydı veya güvenilir başka belgeyle gösterilir. Sonradan hazırlanmış iç hesapta kullanılan tahmini ağırlık gerçek ölçüm gibi sunulmamalıdır. Çelişki varsa hangi kaydın neden esas alındığı açıklanır. CIM belgesindeki miktar kayıtlarının ispatı, yüklemeyi ve kontrolü kimin yaptığına göre ayrıca değerlendirilir.

SDR’nin ulusal paraya dönüşümünde hangi tarih kullanılır?

COTIF m.9/1, hesap birimini Uluslararası Para Fonunun tanımladığı Özel Çekme Hakkı olarak belirler. M.9/5’e göre hesap birimi cinsindeki tutar, davaya bakan mahkemenin devletinin ulusal parasına, yargı kararı günündeki veya tarafların kararlaştırdığı gündeki değerle çevrilir. Bu nedenle malın teslim alındığı tarihin aynı zamanda SDR dönüşüm günü olduğu söylenemez. Değerleme günüyle hesap birimi dönüşüm günü ayrı tutulmalıdır.

CIM m.37/1’in yabancı para tutarlarının çevrilmesine ilişkin ödeme yeri ve ödeme günü kuralı, COTIF m.9’daki SDR dönüşümünün yerine açıklamasız biçimde kullanılmamalıdır. Bir hesapta hem yabancı para mal değeri hem SDR sınırı bulunabilir. Her dönüşümün hukuki kaynağı ve tarihi ayrı gösterilir. Böylece tek bir döviz kuru seçilip birbirinden farklı iki işlemin aynı yöntemle yapılması önlenir.

Bu rehber güncel SDR kuru vermemektedir; belirli dosyanın hukuken esas alınacak tarihi bilinmeden bugünkü kurla kesin alacak açıklanması doğru olmaz. Hesap cetvelinde kullanılan kurun kaynağı, tarih ve para birimi belirtilmelidir. Sonuç yeniden hesaplanabilir olmalıdır. Önce SDR tavanı bulunup sonra doğru dönüşüm yapılır; sadece bir internet hesaplayıcısının verdiği nihai rakam hukuki gerekçenin yerine geçmez.

Taşıma ücreti ve gümrük ödemeleri ayrıca değerlendirilir

CIM m.30/4, mal değerine ilişkin tazminata ek olarak kaybolan malların taşıma ücretinin, daha önce ödenmiş gümrük vergilerinin ve taşımayla ilgili diğer ödemelerin iadesini düzenler. Bu kalemler malın değerinden ve kilogram sınırından ayrı gösterilmelidir. Bir masrafın faturada bulunması, kaybolan malların taşınmasıyla ilgili olduğunun otomatik kanıtı değildir. İlgili sevkiyat, ödeme ve gider türü eşleştirilmelidir.

Kısmi kayıpta sağlam teslim edilen mallara ait giderlerin tamamı kayıp bölüme yüklenmemelidir. Hangi ücretin kaybolan bölümle ilişkili olduğu sözleşme ve fatura düzeninden çıkarılır. Bazı giderler miktara, bazıları belirli hizmete bağlı olabilir. Her durumda tek bir adet oranı kullanmak doğru sonucu vermeyebilir. Kullanılan dağıtım yöntemi açıklanır ve aynı giderin mal değeri içinde zaten bulunup bulunmadığı kontrol edilir.

M.30/4, tüketim vergilerinin askıya alındığı usulde taşınan mallara ilişkin belirli tüketim vergilerini iade kapsamının dışında bırakır. Bu istisna bütün gümrük vergilerinin veya her vergi türünün kapsam dışı olduğu anlamına gelmez. Ödemenin hukuki niteliği ve malın taşındığı usul belirlenmelidir. Bir vergi borcunun sonradan doğmasıyla daha önce ödenmiş gümrük vergisinin iadesi aynı kalem değildir; ilgili idari kayıtlar ayrıca okunmalıdır.

Taşınan demiryolu aracı ve intermodal birim için özel kural

CIM m.30/3, kendi tekerlekleri üzerinde eşya olarak gönderilmiş demiryolu aracının, intermodal taşıma biriminin veya bunların sökülebilir parçalarının kaybını özel olarak düzenler. Tazminat, diğer zararlar hariç, kayıp yer ve günündeki olağan değerle sınırlıdır. Kayıp yeri veya günü belirlenemiyorsa taşıyıcının teslim aldığı yer ve gündeki olağan değer esas alınır. Genel 17 SDR/kg hesabı bu özel fıkra incelenmeden aynen uygulanmamalıdır.

Konteynerin kendisinin kaybıyla konteyner içindeki malların kaybı ayrı talepler olabilir. Her birinin sahibi, sözleşmesel konumu ve değerleme belgesi belirlenir. Taşıma birimine ilişkin fatura, içindeki yükün tamamının değerini göstermez. Aracın kullanılmış olması, yaşı ve durumunun olağan değere etkisi de teknik ve ticari kayıtlarla incelenir. Yeni bir aracın satın alma fiyatı, kullanılmış aracın kayıp günündeki değeriyle otomatik olarak aynı değildir.

Değer beyanı ve özel menfaat hangi sonucu değiştirir?

CIM m.34, gönderici ile taşıyıcının anlaşmasıyla taşıma belgesine daha yüksek bir mal değeri yazılmasını ve bu değerin m.30/2 sınırının yerine geçmesini düzenler. Ticari faturanın eklenmesiyle bu özel anlaşma aynı şey değildir. M.35 ise kayıp, hasar veya gecikmede özel teslim menfaatinin rakamla belirtilmesine ve ispatlanan ek zararın beyan edilen tutara kadar talep edilmesine ilişkindir. İki düzenleme farklı hukuki işlevlere sahiptir.

Bu nedenle standart sınırın yetersiz kaldığı her dosyada sonradan fiyat faturası gösterilerek değer beyanı yapılmış gibi davranılamaz. Taşıyıcının kabul ettiği anlaşma ve taşıma belgesindeki kayıt incelenir. Özel menfaat de otomatik sabit ödeme değildir; ek zarar ispatı aranır. Sözleşme kurulurken yapılmış düzenlemelerle kayıptan sonra ileri sürülen talepler ayrı değerlendirilmelidir. Hesapta her özel dayanak açıkça gösterilmelidir.

Kasıt veya pervasız davranışta sınır incelemesi

CIM m.36, zararın taşıyıcının kasıtlı davranışından veya zararın muhtemelen doğacağını bilerek pervasızca hareket etmesinden kaynaklandığı ispatlanırsa maddede sayılan sınırların uygulanmayacağını düzenler. Sıradan her hata, bu özel eşiği karşılamaz. Sınırın kaldırılması talebinde davranış, bilgi unsuru ve zararla bağlantı ayrı delillerle gösterilir. “Ağır kusurlu” nitelemesi tek başına maddenin bütün koşullarını açıklamaya yetmez.

Sınır tartışmalıysa standart hesap yine hazırlanmalıdır. Böylece sınırın uygulanması ve uygulanmaması ihtimallerinin hukuki sonuçları birbirinden ayrılır. Bu, olay uydurmak değil, dosyada ileri sürülen farklı hukuki taleplerin hesap karşılığını göstermektir. Hangi tutarın hangi kabul üzerine kurulduğu belirtilir. Mahkeme veya karşı taraf aynı verilerle her iki hesabı da denetleyebilmelidir; sonuç rakamları gerekçesiz biçimde yan yana yazılmamalıdır.

Kayıp ile gecikme ve sonraki bulunma ilişkisi

CIM m.33/2, tam kayıp tazminatına ayrıca gecikme tazminatı eklenmesini dışlar. Tam kayıp için alınan mal değerine, aynı yükün süresiz gecikmesi adı altında ikinci bir ödeme eklenmemelidir. Kısmi kayıp ve kalan bölümün gecikmesi farklı koşullara tabidir. CIM gecikme tazminatı rehberi bu birleşme sınırlarını ayrıca açıklar.

Mal sonradan bulunursa m.29’daki bildirim ve geri alma süreci devreye girebilir. Tazminat ödemesinde hangi kalemlerin mal bedeli, hangi kalemlerin gider olduğu açık tutulursa sonraki iade hesabı doğru yapılır. Genel bir toplu ödeme tutanağı bu ayrımı gizlememelidir. Hak sahibinin bulunma bildirimi isteği ve taşıyıcının yazılı alındı teyidi ödeme dosyasıyla birlikte korunmalıdır.

Denetlenebilir tazminat tablosu

Hesap tamamlandıktan sonra önceki ödemeler ve varsa başka kaynaktan karşılanmış aynı zarar kalemleri kontrol edilir. Sigorta ödemesinin talep hakkına etkisi ilgili sigorta ve halefiyet düzeniyle ayrıca incelenir. Aynı ekonomik kayıp iki kez tahsil edilmemelidir. Başvuru yazısında yalnız toplam değil, her kalemin dayanağı ve belge numarası bulunmalıdır. Faiz, tespit ve zamanaşımı kontrolleri anapara hesabından ayrı takip edilir.

Sık sorulan sorular

Her kayıpta kilogram başına 17 SDR kesin ödenir mi?

Hayır. Bu genel bir üst sınırdır. Malın m.30/1’e göre değeri ve varsa özel hükümler ayrıca değerlendirilir.

Fatura toplamı tek başına yeterli midir?

Değerleme yeri, günü ve yöntemi m.30/1’e uygun kurulmalıdır. Fatura önemli delildir; bütün diğer koşulların yerine geçmez.

Hesap net ağırlıkla mı yapılır?

M.30/2 sınırı kayıp brüt ağırlığa dayanır. Mal bedelinin başka birimle hesaplanması ayrı gösterilir.

SDR bir euro veya dolar tutarı mıdır?

Hayır. COTIF m.9’da tanımlanan ayrı hesap birimidir. İlgili tarih ve yöntemle ulusal paraya çevrilir.

Navlun ve ödenmiş gümrük vergisi ayrıca istenir mi?

M.30/4 kapsamındaki giderler ayrıca değerlendirilir. Gerçek ödeme, kayıp yük bağlantısı ve belirtilen tüketim vergisi istisnası kontrol edilir.

Konteynerin kendisi için de aynı kilogram hesabı mı kullanılır?

M.30/3 intermodal birimin kaybı için özel olağan değer kuralı getirir. İçindeki yükle birimin kendisi ayrılmalıdır.

Mal değeri çok yüksekse sonradan beyan yapılabilir mi?

M.34’teki anlaşma ve taşıma belgesi kaydı incelenir. Sadece kayıptan sonra yüksek fatura sunmak bu düzeni kendiliğinden kurmaz.

Tam kayıpta ayrıca gecikme tazminatı eklenir mi?

M.33/2 bunu dışlar. Kısmi kayıp ve diğer zararların birleşmesi ilgili özel kurallarla ayrıca incelenir.

Resmî kaynaklar

Dayanaklar CIM m.29–37 ve COTIF m.9’dur. CIM konsolide metni, COTIF temel sözleşmesi ve özgün metin ve değişiklik sayfası kullanılmıştır. Derlemeler bilgilendirme amaçlıdır. Kaynak kontrolü: 30 Eylül 2026. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosunun fiziki ofisi Mersin’dedir; Türkiye genelindeki süreçler Mersin merkezli yürütülür.