İngiltere Letter Before Claim Türkiye’de Zamanaşımını Keser mi? TBK 117, 154 ve Pre-Action Rules

1. Letter Before Claim nedir ve hangi belgeyle karıştırılmamalıdır?

İngiltere ve Galler’de bir hukuk uyuşmazlığında dava açılmadan önce karşı tarafa gönderilen, talebin hukuki sebebini, olayların kısa açıklamasını, istenen sonucu ve para talep ediliyorsa hesabını gösteren yazı çoğunlukla Letter Before Claim veya Letter of Claim olarak adlandırılır. İngiliz Civil Procedure Rules kapsamında bulunan Practice Direction — Pre-Action Conduct and Protocols, tarafların dava öncesinde temel bilgileri paylaşmasını ve uyuşmazlığı mümkünse mahkemeye gitmeden çözmesini amaçlar. Bununla birlikte bu yazı tek başına mahkeme hükmü değildir. İmzalı bir İngiliz avukat mektubu bulunması, Türkiye’de kesinleşmiş alacak veya ilamlı icra yetkisi doğurmaz.

Letter Before Claim, İngiltere’deki Part 36 uzlaşma teklifi ve Statutory Demand ile aynı hukuki araç değildir. Part 36, kabul ve yargılama giderine özgü usul sonuçlarına; Statutory Demand ise iflas ve tasfiye prosedürlerindeki özel talep düzenine ilişkindir. Pre-Action mektubunun amacı uyuşmazlığı ve delilleri açık hâle getirmektir. Türk hukukunda hangi etkiyi doğuracağı ise tarafların arasındaki borç ilişkisinde uygulanacak hukuka, bildirimin içeriğine, tebliğ biçimine ve TBK’nın somut hükümlerine göre belirlenir.

2. Practice Direction paragraf 6: İngiltere’de dava öncesi mektubun içeriği

İngiltere ve Galler Adalet Bakanlığının resmî Practice Direction — Pre-Action Conduct and Protocols belgesinin 6. paragrafı, özel bir pre-action protocol uygulanmayan uyuşmazlıklarda tarafların bilgi ve yazışma paylaşmasını düzenler. Alacaklının mektubunda talebin hukukî temeli, olayların özeti, istenen sonuç ve talep edilen para miktarının nasıl hesaplandığı yer almalıdır. Muhatabın hangi noktaları kabul veya reddettiğini açıklaması ve uyuşmazlığın çözümü için gerekli temel belgelerin karşılıklı paylaşılması öngörülür. Belge yalnız korkutucu bir ödeme bildirimi değil, sonraki davayı daha doğru çerçevelemek için bilgi alışverişi aracıdır.

Aynı paragraf, özel protokol bulunmadığında makul cevap süresini uyuşmazlığın güçlüğüne bağlar; basit durumlar için on dört gün, çok karmaşık durumlar için üç aya kadar uzayabilen değerlendirme çerçevesi verir. Bu ifadeler bütün İngiliz alacakları için sabit ve zorunlu tek bir cevap süresi anlamına gelmez. Uyuşmazlıkla ilgili ayrı bir pre-action protocol varsa önce onun özel koşulları incelenmelidir. İngiltere’de hangi sürenin geçerli olduğu Türk icra ödeme emrinin itiraz süresinden bağımsızdır. Mektubun İngilizce başlığı sürenin Türkiye’de otomatik başlatılmasına yetmez.

3. Pre-Action Conduct paragraf 17: İngiltere’de de zamanaşımı kendiliğinden durmaz

Practice Direction — Pre-Action Conduct and Protocols’un 17. paragrafı, pre-action uygulamasının dava açmak için kanunla belirlenen süreleri değiştirmediğini açıkça düzenler. İngiltere’de zamanaşımı süresi dolmadan dava açılması gereken durumlarda, tarafların mektup ve müzakere aşamasını yürütmesi süreyi kendiliğinden uzatmaz. Usul metni, süreyi korumak için dava açılması gerekirse daha sonra tarafların pre-action işlemleri tamamlaması amacıyla yargılamanın durdurulmasının istenebileceğini de açıklar. Bu önemli kural, mektubun dava açmayla aynı işlem olmadığını gösterir.

İngiltere’deki zamanaşımı kuralları kendi maddi hukukuna tabi taleplerde ayrıca incelenmelidir. Türk hukukunda zamanaşımı kesilmesinin temel sebepleri ise TBK m.154’te sayılmıştır. Bu iki düzenleme kendi ülkelerinde farklı teknik kurallarla çalışsa da, bir mektubun kendiliğinden dava veya icra takibi sayılmaması bakımından uygulama açısından ortak bir uyarı taşır. İngiltere’de Letter Before Claim gönderildiği tarihe bakarak Türkiye’de dava açma süresi korunmuş kabul edilemez. Son işlem tarihi ve kesilme sebebi her hukuki ilişkide ayrıca saptanmalıdır.

4. TBK m.154: Zamanaşımını hangi işlemler keser?

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.154, zamanaşımının hangi durumlarda kesileceğini sayma yoluyla düzenler. Maddenin birinci bendinde borçlunun borcu ikrarı; özellikle faiz ödemesi, kısmi ifa, rehin vermesi veya kefil göstermesi gibi davranışlar yer alır. İkinci bentte ise alacaklının dava ya da def’i yoluyla mahkemeye veya hakeme başvurması, icra takibinde bulunması veya iflas masasına başvurması sayılır. Alacaklının tek taraflı olarak Letter Before Claim göndermesi bu sayım içinde kendi başına kesilme sebebi olarak yer almaz. Bu nedenle yalnız mektup gönderildiği iddiasıyla Türk zamanaşımı süresinin baştan başladığı söylenemez.

Mektuba cevap veren borçlu, borcun varlığını açık biçimde kabul etmiş veya kısmi ödeme yapmış olabilir. Böyle bir durumda değerlendirilmesi gereken olgu mektubun gönderilmesi değil, borçlunun TBK m.154/1 kapsamında ikrar sayılabilecek davranışıdır. Yazışmaların tam metni, ödeme tarihi ve cevap sahibinin temsil yetkisi incelenmeden otomatik kesilme sonucu çıkarılmaz. Mektup cevabında sadece alacak tartışılmışsa, “görüşebiliriz” denmişse veya talep tamamen reddedilmişse bu ifadelerin ikrar olmadığı yönündeki hukuki ayrım korunmalıdır. Kanunî kesilme sebeplerini birbirinin yerine kullanmak süre yönetiminde ciddi hata yaratır.

5. TBK m.117: Mektup ihtar ve borçlu temerrüdü bakımından etkili olabilir mi?

TBK m.117/1, muaccel bir borcun borçlusunun alacaklının ihtarıyla temerrüde düşeceğini düzenler. Maddenin ikinci fıkrası, belirlenmiş ifa gününün geçmesi ve özel kanunî durumlar bakımından ihtar şartının değişebileceğini açıklar. İngiltere’den gönderilen Letter Before Claim, Türk hukukunun uygulandığı borç ilişkisi bakımından borçludan muaccel bir edimin açık biçimde ifasını isteyen ve muhataba ulaşan bir bildirim niteliğindeyse ihtarın işlevi yönünden incelenebilir. Ancak bütün mektupların otomatik temerrüt sonucu doğurduğu söylenemez; borcun niteliği, ifa zamanı, metin ve ulaşma olgusu belirlenmelidir.

Temerrüt ile zamanaşımının kesilmesi farklı hukuki kurumlardır. TBK m.117 bakımından ihtarın tartışılması, TBK m.154’te bulunmayan yeni bir kesilme sebebi yaratmaz. Alacaklı bu ayrımı göz ardı ederek yalnız mektubuna dayanırsa, dava sırasında faiz başlangıcını veya zamanaşımı savunmasını yanlış değerlendirmiş olabilir. Borç ilişkisinde İngiliz hukukunun uygulanması gereken hâllerde ise sözleşmeye ilişkin temerrüt hükümleri yabancı hukuka göre araştırılmalıdır. Dolayısıyla Türk m.117’nin her İngiltere bağlantılı sözleşmede doğrudan ve tek hukuk kuralı olarak kullanılabileceği varsayımı yapılmamalıdır.

6. MÖHUK m.24: İngiliz hukuk seçimi bulunan sözleşmede zamanaşımı

Yabancılık unsurlu sözleşmeden doğan borç ilişkilerinde MÖHUK m.24, uygulanacak hukukun belirlenmesine ilişkin temel düzenlemedir. Taraflar geçerli biçimde İngiltere ve Galler hukukunu seçmiş olabilir ya da hukuk seçimi bulunmayabilir. Bu fark sözleşmenin geçerliliği, ifa, temerrüt ve uyuşmazlığın diğer maddi hukuk sonuçlarını etkiler. Ayrıca MÖHUK m.8, zamanaşımının hukukî işlem ve ilişkinin esasına uygulanan hukuka tabi olmasını öngörür. Dolayısıyla zamanaşımına ilişkin Türk TBK m.154 hükümlerini, öncelikle hangi hukukun uygulanacağını belirlemeden her yabancı sözleşmeye doğrudan aktarmak doğru değildir.

Türkiye’de dava açılacağı zaman uygulanacak hukuk araştırması yalnız sözleşmedeki bir başlıkla bitmez. Hukuk seçimi metni, tarafların sıfatı, sözleşmenin türü, hukuki ilişkinin en sıkı bağlantıları ve emredici kurallar gözden geçirilir. İngiliz hukukuna tabi bir alacakta mektubun zamanaşımı üzerine etkisi İngiliz hukukundaki ilgili kanun ve olası durma veya anlaşma hükümleriyle birlikte araştırılır. Türk hukukunun uygulanacağı bir borçta ise TBK m.154, m.156 ve m.157 esaslı inceleme yapılır. İki hukuk düzenindeki sürelerin birinden diğerine varsayımla taşınması, hukuki danışmanlığın güvenilirliğini zedeler.

7. TBK m.156–157: Gerçek kesilme varsa yeni sürenin hesabı

Türk hukukunda zamanaşımının TBK m.154’teki bir nedenle kesilmiş olması hâlinde TBK m.156, kesilme üzerine yeni sürenin işlemeye başlamasına ilişkin kuralları düzenler. Borcun senetle ikrar edilmesi veya mahkeme ya da hakem kararına bağlanması durumunda yeni sürenin on yıl olmasına ilişkin özel hüküm aynı maddede yer alır. Bu sonucu yalnız İngiltere’de ihtar mektubu gönderilmiş olmasına bağlamak yanlış olur. Mektup, borçlu tarafından imzalanmış yeni bir borç kabul senediyle de karıştırılmamalıdır; belgelerin işlevleri farklıdır.

TBK m.157, dava, def’i, icra takibi ve iflas masasına başvuru gibi alacaklı işlemleriyle gerçekleşen kesilmenin sonraki etkilerini düzenler. Bir Türk icra takibindeki işlemle İngiltere’deki avukatın gönderdiği talep yazısı hukukî bakımdan aynı olay değildir. Süre hesabında önce borcun muacceliyetine, sonra uygulanacak hukuka, ardından kesilmeye yol açtığı iddia edilen belge veya işlemin gerçek niteliğine bakılmalıdır. Bu denetim yapılmadan ‘her ihtar zamanaşımını on yıl uzatır’ gibi bir önerme kurulamaz. Hesap tablosu yalnız gün ve yıl değil, ilgili kanun maddesini de göstermelidir.

8. İngiltere mahkemesine dava açılması ve yabancı usul işlemi

Letter Before Claim, İngiltere’de mahkemeye dava açılmasından önceki evredir. Dava açıldığında oluşan mahkeme kayıtları ve sunulan talep, mektuptan farklı usul belgeleridir. İngiliz hukukundaki dava açma tarihi ve limitation rejimi, ilgili claim form ve mahkeme kaydı incelenerek belirlenir. Türkiye bakımından ise yabancı mahkeme başvurusunun etkisi, zamanaşımına uygulanacak hukuk ve başvurunun gerçek niteliği çerçevesinde ayrı değerlendirilir. İngiliz bir claim number’ın bulunması, her zaman kesinleşmiş hüküm verildiğini veya Türkiye’de doğrudan ilamlı icra yapılabileceğini göstermez.

Yabancı mahkeme hukuk davası hakkında kesinleşmiş bir karar vermişse bu kez MÖHUK m.50–57 anlamında tenfiz değerlendirmesi ortaya çıkabilir. Ancak yalnız pre-action yazısı veya henüz karar verilmemiş dava dilekçesi yabancı ilam değildir. Alacaklının hangi tarihte hangi yargı merciine gerçekten başvurduğu, talebin neye ilişkin olduğu ve kararın bulunup bulunmadığı ayrı kaydedilmelidir. İngiltere’de başlayıp Türkiye’de devam eden uyuşmazlıklarda belge adları ile usul aşamalarının doğru tercümesi, zamanaşımı ve kesin hüküm incelemesinin en temel unsurudur.

9. Borçlunun cevabı: Kabul, reddetme ve kısmi ödeme ayrımı

İngiltere’den gönderilmiş mektuba verilen cevap farklı hukukî nitelikler taşıyabilir. Borçlu mektupta belirtilen borcu açıkça kabul ediyor, kısmen ödüyor veya faiz ödemesi yapıyorsa, Türk hukukunun uygulanabildiği ilişkide TBK m.154/1 kapsamındaki ikrarın koşulları gündeme gelebilir. Borçlu talebi bütünüyle reddediyorsa tek taraflı yazı üzerinden ikrar sonucu çıkarılamaz. Borcun yalnız belirli kısmını kabul eden bir cevap da bütün alacağın kesin kabulü gibi sunulmamalıdır. Belgenin göndericisinin borçlu kişi veya yetkili temsilcisi olduğu da ayrıca ispatlanmalıdır.

Alacaklının gönderdiği birden fazla yazışmanın içine muhatabın verdiği cevaplar karışmışsa tüm konuşmanın tarih ve bağlamı birlikte incelenir. Yazılı müzakerelerde “without prejudice” ibaresi bulunabilir; bunun İngiltere’deki usul etkisi ve Türk hukukunda ikrar veya delil değerlendirmesi doğrudan aynı kabul edilmemelidir. HMK m.188/3 sulh görüşmelerindeki ikrarın bağlayıcılığına ilişkin özel sınır getirir; HMK m.199 ise elektronik yazışmaların belge kavramı kapsamında incelenmesine imkân tanır. Kanıtlanmış bağımsız borç ikrarı ile sırf sulh amacıyla yapılan öneri aynı hukuki olgu değildir.

10. Mektubun tebliği ve Türk mahkemesindeki delil değeri

İngiltere avukatının hazırladığı Letter Before Claim’in gönderildiğini göstermek için e-posta kayıtları, posta veya kurye teslim belgeleri, varsa elektronik sistem logları kullanılabilir. Fakat yalnız bir çıktı üzerinde tarih bulunması, mektubun doğru kişiye ulaştığını otomatik ispatlamaz. Mektubun hangi adrese gönderildiği, alacaklının belgeye ne zaman erişebildiği, şirkete gönderilmişse hangi temsilciye ulaştığı ve içeriğin sonradan değiştirilip değiştirilmediği ayrıca incelenir. Türk hukukunda alacaklı ihtar etkisine dayanıyorsa bu olgular özellikle önem taşır.

HMK m.199 elektronik ortamdaki verileri de belge kavramı içinde değerlendirir. HMK m.189/2 hukuka aykırı elde edilen delillerin mahkemede dikkate alınmayacağını düzenler. Bu nedenle karşı tarafa ait e-postaya yetkisiz erişim veya gizli hesap bilgilerinin elde edilmesi gibi yöntemlere başvurmak uygun değildir. İhtarnamenin noter aracılığıyla yapılmasının zorunlu olduğu özel işlem türleri varsa bu şekil koşulları ayrıca incelenmelidir. Her normal ticari ihtarın mutlaka Türk noterinden çıkması gerektiği veya her e-postanın kesin tebliğ sayılacağı gibi iki uç genellemeden de kaçınılmalıdır.

11. Letter Before Claim ile Türk icra takibinin farkı

Türkiye’de ilamsız takip başlatılmasına ilişkin talepler İİK m.58 kapsamında düzenlenir. İcra dairesinin gönderdiği ödeme emrine yönelik genel haciz yolu itirazı İİK m.62’ye tabidir. İngiltere’de bir avukat mektubunun gönderilmesi, Türk icra dairesi tarafından takip açıldığı ve ödeme emri çıkarıldığı anlamına gelmez. Alacaklının yalnız mektubu delil olarak sunabilmesi ile Türk takip prosedürünü başlatma hakkını kullanması ayrı aşamalardır. Her birinin zamanaşımı, temerrüt ve ispat bakımından sonuçları farklı olabilir.

İngiltere’deki mektup ile Türkiye’deki borç arasında gerçek hukukî bağ kurulmalı; alacağın mevcut ve muaccel olup olmadığı ve Türk makamlarının yetkisi belirlenmelidir. Şirket borçlusuyla gerçek kişi borçlunun ayrılması, para birimi, faiz talebi ve alacağın dayandığı sözleşme netleştirilmelidir. İngiliz mahkemesinin henüz hüküm kurmadığı dosyada yabancı ilamın tenfizi yoluna gitmek, yanlış hukukî sebebe dayanma riski taşır. Mektubun varlığı Türk alacak davası veya ilamsız takibe ilişkin bütün şartları kendiliğinden tamamlamaz. Doğru başvuru, mektubun ve alacağın gerçek niteliği incelendikten sonra belirlenir.

12. İngiltere bağlantılı alacak dosyasında süre yönetimi ve yapılacak son kontrol

İlk aşamada alacağın kaynak sözleşmesi ve taraf kimliği, ikinci aşamada uygulanacak hukuk, üçüncü aşamada muacceliyet ve varsa ifa tarihi belirlenir. Dördüncü aşamada Letter Before Claim’in gerçek metni, cevap süresi, gönderim ve alım kanıtları toplanır. Beşinci aşamada borçlunun cevabında ikrar, kısmi ifa veya başka bir kesilme sebebi olup olmadığı incelenir. Altıncı aşamada İngiltere’de gerçek dava açılıp açılmadığı, açıldıysa hangi tarihte işlem yapıldığı araştırılır. Yedinci aşamada Türk veya İngiliz zamanaşımı hesabı uygulanacak hukuka göre yapılır.

Son aşamada hukuka uygun alacak davası, icra takibi, arabuluculuk veya yabancı ilam tenfizi yolları somut belgelerle karşılaştırılır. Borç miktarının talep yazısında bulunması kesinleşmiş mahkeme kararı olmadığı gibi, mektup gönderilmiş olması da zamanaşımını otomatik kesmez. İngiltere’de yaşayan müvekkil Türkiye’ye gelmeden uygun vekâletnameyle bazı işlemleri avukat aracılığıyla yürütebilir; HMK m.74 özel yetkiler için ayrıca incelenir. Doğrulanmamış yargı kararları veya kesin sonuç vaatleri yerine yürürlükteki kanun ve resmî pre-action kuralları esas alınmalıdır.

İngiltere Letter Before Claim ve Türkiye’de zamanaşımı hakkında 12 soru

İlgili hukuk yazıları

İngiltere Part 36 Offer ve uzlaşma; İngiltere Statutory Demand ve Türk icra takibi; İngiltere Tomlin Order ve sözleşme eki; Sözleşmeye uygulanacak hukuk MÖHUK 24; İngiltere CCJ mahkeme kararı ve tahsil. Her birinde farklı belge niteliği ve hukuki başvuru yolu açıklanmaktadır.

Resmî mevzuat kaynakları

Pre-Action Conduct and Protocols, Justice UK; Civil Procedure Rules Part 36; 6098 sayılı TBK m.117 ve 154–157; 6100 sayılı HMK m.188 ve 199; 5718 sayılı MÖHUK m.8 ve 24.

Bu rehberde doğrulanmamış mahkeme kararı veya Yargıtay numarası kullanılmamıştır. Pre-action mektubu, Part 36 ve Statutory Demand ile karıştırılmamıştır.