Tahkim Anlaşması Varsa Mahkeme Davayı Tahkime Göndermek Zorunda mı? New York Sözleşmesi Madde II | 2026
New York Sözleşmesi Madde II’nin üç temel yükümlülüğü
Madde II üç paragrafta tahkim anlaşmasının uluslararası dolaşımına temel oluşturan sistemi kurar. Birinci paragraf, taraf devletlere yazılı tahkim anlaşmasını tanıma yükümlülüğü getirir. İkinci paragraf, yazılı anlaşma kavramının asgari çekirdeğini açıklar. Üçüncü paragraf ise tahkim anlaşmasına rağmen devlet mahkemesinde dava açılması hâlinde tarafların tahkime gönderilmesini düzenler.
Bu yapı, New York Sözleşmesinin yalnız yabancı hakem kararları verildikten sonra çalışan bir tenfiz antlaşması olmadığını gösterir. Sözleşme, henüz hakem kararı yokken dahi tahkim anlaşmasına devlet mahkemeleri önünde etki tanır. Uluslararası ticari sözleşmede tahkim şartı varsa, taraflardan biri bu şartı göz ardı ederek dava açtığında Madde II/3 doğrudan önem kazanır.
Resmî Sözleşme metni ve UNCITRAL açıklamaları UNCITRAL New York Convention sayfasında; Türkçe resmî erişim Adalet Bakanlığı sayfasında bulunmaktadır. UNCITRAL 2006 yılında Madde II/2’nin Sözleşmenin pro-enforcement amacı doğrultusunda, daha az katı iç hukuk şekil hükümlerinin uygulanmasına engel olmayacak biçimde yorumlanmasını tavsiye etmiştir.
Madde II/2’ye göre yazılı tahkim anlaşması nedir?
Madde II/2, agreement in writing kavramının imzalı sözleşmedeki tahkim şartını veya mektup/telegram teatisinde yer alan tahkim anlaşmasını kapsadığını belirtir. 1958 tarihli metin dönemin iletişim araçlarını saymıştır; bugün e-posta, elektronik imza ve dijital sözleşme süreçleri bakımından hüküm Sözleşmenin amacı ve daha elverişli modern iç hukuk kurallarıyla birlikte yorumlanır.
Tahkim anlaşması ana sözleşmenin bir maddesi olabilir veya ayrı bir tahkim sözleşmesi şeklinde düzenlenebilir. Önemli olan tarafların belirli uyuşmazlıkları devlet mahkemesi yerine hakemlere bırakma iradesinin açık ve ispatlanabilir olmasıdır. Belirsiz, çelişkili veya yalnız gelecekte anlaşılacağı belirtilen tahkim düşüncesi tek başına yeterli değildir.
Elektronik yazışmada tarafların tahkim şartını kabul edip etmediği, yetkili temsilcilerin kim olduğu, genel işlem şartlarının sözleşmeye dahil edilip edilmediği ve atıf yapılan tahkim kurallarının erişilebilirliği birlikte incelenmelidir. Tahkim şartı yalnız faturanın arka yüzünde bulunuyor ve karşı tarafın bu şartı kabul ettiği kanıtlanamıyorsa geçerlilik tartışması doğabilir.
Sitede geçersiz tahkim anlaşmasının tenfize etkisi Madde V/1-a bakımından ayrıca incelenmiştir. Buradaki konu ise daha karar verilmeden önce mahkemenin Madde II uyarınca anlaşmayı tanıyıp tahkime sevk etmesidir.
Belirli hukukî ilişki şartı ne anlama gelir?
Madde II/1, uyuşmazlığın belirli bir hukukî ilişkiyle bağlantılı olmasını arar; bu ilişki sözleşmesel olabileceği gibi sözleşme dışı da olabilir. Tahkim şartının konusu tamamen belirsiz, taraflar arasındaki hayatın her alanını kapsayan sınırsız bir ifade olmamalıdır.
Ticari sözleşmelerde en güvenli yöntem, tahkim şartını ilgili sözleşmeden doğan veya sözleşmeyle bağlantılı tüm uyuşmazlıkları kapsayacak şekilde açıkça yazmaktır. Böylece sözleşmenin kurulması, geçerliliği, yorumu, ifası, ihlali, sona ermesi ve haksız fiil niteliğindeki bağlantılı taleplerin kapsam içinde olup olmadığı daha öngörülebilir hâle gelir.
Birden fazla bağlantılı sözleşme varsa her sözleşmenin tahkim şartı ayrı kontrol edilmelidir. Ana sözleşmede tahkim şartı bulunması, garanti, kefalet, dağıtım eki veya sonradan imzalanan başka sözleşmenin taraflarını otomatik olarak bağlamayabilir. Taraf, sözleşme ve kapsam analizi yapılmadan mahkemeden tahkime sevk istenmemelidir.
Uyuşmazlık tahkim yoluyla çözülebilir olmalı mı?
Evet. Madde II/1, tahkim yoluyla çözülebilir bir konu şartını içerir. Her devlet belirli uyuşmazlıkları kamu düzeni veya özel kanun nedeniyle yalnız devlet mahkemelerine bırakabilir. Tahkime elverişlilik konusu Madde V/2-a’da yabancı hakem kararının tanınması ve tenfizinin reddi bakımından da ayrıca ortaya çıkar.
Türk hukukunda taşınmaz aynına ilişkin bazı uyuşmazlıklar, tarafların serbestçe tasarruf edemeyeceği konular ve kamu düzeni ağırlıklı belirli alanlar tahkime elverişlilik sorunu yaratabilir. Milletlerarası Tahkim Kanunu m.1 ve HMK’nın tahkim hükümleri somut uyuşmazlığa göre incelenmelidir.
Tahkim anlaşması hazırlanırken yalnız geniş bir clause kullanmak yeterli değildir; olası uyuşmazlığın hukuken tahkime bırakılabilir olup olmadığı da belirlenmelidir. Aksi hâlde yıllar sonra alınan hakem kararı tenfizde Madde V/2-a engeliyle karşılaşabilir.
Mahkeme tarafları tahkime ne zaman göndermek zorundadır?
Madde II/3, tarafların Madde II anlamında tahkim anlaşmasına konu bir uyuşmazlık hakkında devlet mahkemesine başvurması hâlinde, taraflardan birinin talebi üzerine mahkemenin tarafları tahkime göndermesini öngörür. Bu yükümlülük Sözleşmenin temel pro-arbitration mekanizmalarından biridir.
Mahkeme kendi kendine her dosyada tahkim araştırması yapmak zorunda olmayabilir; Sözleşme metni at the request of one of the parties ifadesini kullanır. Bu nedenle tahkim itirazı ilgili usul hukukunun öngördüğü zamanda ve biçimde ileri sürülmelidir. Türk mahkemesinde tahkim ilk itirazı HMK ve uygulanabilir özel tahkim kanunu çerçevesinde değerlendirilir.
Sevk kararı, devlet mahkemesinin tahkim anlaşmasının varlığını ve görünürde kapsamını incelemesini gerektirir. Ancak mahkeme bu incelemeyi tahkim sürecinin bütün esasını peşinen çözecek bir mini yargılamaya dönüştürmemelidir. Sözleşmenin amacı, geçerli tahkim iradesine etkinlik tanımaktır.
Null and void, inoperative or incapable of being performed ne demektir?
Madde II/3’te tahkime sevkin açık istisnası, tahkim anlaşmasının hükümsüz, tesirsiz veya uygulanamaz olmasıdır. Hükümsüzlük; ehliyetsizlik, irade sakatlığı, şekil veya tahkim anlaşmasının esas geçerliliğine ilişkin sorunlardan doğabilir. Hangi hukukun uygulanacağı ayrıca kanunlar ihtilafı kurallarıyla belirlenir.
Tesirsiz hâle gelme, geçerli kurulmuş anlaşmanın sonradan tarafların ortak iradesiyle kaldırılması, uyuşmazlığın başka biçimde kesin çözülmesi veya tahkim hakkından vazgeçilmesi gibi durumlarda gündeme gelebilir. Uygulanamazlık ise seçilen tahkim kurumunun ortadan kalkması, klausülün işlemesini imkânsız kılan patolojik düzenleme veya hakem atama mekanizmasının çözülemez şekilde bozulması gibi durumlarda tartışılabilir.
Ancak tahkim kurumu adının küçük yazım hatası veya prosedürün bazı ayrıntılarının eksikliği her zaman klausülü uygulanamaz yapmaz. Mahkemeler mümkün olduğunca tarafların tahkim iradesini etkili kılacak yorum benimseyebilir. Her durum sözleşme metni, seçilen kurallar ve uygulanacak tahkim hukuku üzerinden değerlendirilmelidir.
Tahkim şartı ana sözleşmeden bağımsız mıdır?
Modern tahkim hukukunun temel ilkelerinden separability, tahkim şartının ana sözleşmeden hukukî olarak ayrılabilir kabul edilmesidir. Ana sözleşmenin geçersiz olduğu iddiası, tahkim şartını otomatik olarak geçersiz hâle getirmez. Aksi hâlde sözleşmenin geçersizliğini ileri süren her taraf tahkim şartından tek taraflı kaçabilir.
Türk Milletlerarası Tahkim Kanunu ve birçok kurumsal tahkim kuralı bu ayrılabilirlik ilkesini tanır. Madde II doğrudan ayrılabilirlik kelimesini kullanmasa da tahkim anlaşmasının bağımsız geçerlilik incelemesi, Sözleşmenin etkin uygulanması için önemlidir.
Ana sözleşmenin yetkisiz kişi tarafından imzalanması gibi bazı itirazlar hem ana sözleşmeyi hem tahkim şartını etkileyebilir. Bu nedenle otomatik formül yerine somut temsil ve irade analizi yapılmalıdır.
Hakem heyeti kendi yetkisi hakkında karar verebilir mi?
Kompetenz-kompetenz ilkesi, hakem heyetinin kendi yetkisi hakkında karar verebilmesini ifade eder. Madde II/3 mahkemenin tahkime sevk görevini, bu ilkeyle uyumlu biçimde işler. Devlet mahkemesi tahkim anlaşmasının açıkça hükümsüz, tesirsiz veya uygulanamaz olup olmadığını değerlendirirken hakem heyeti de kendi yetkisini inceleyebilir.
Hangi incelemenin önce ve hangi yoğunlukta yapılacağı lex fori, tahkim yeri hukuku ve içtihatlara göre değişebilir. Uluslararası sözleşmede hem mahkeme hem tahkim paralel süreçlerinin doğurabileceği riskler dikkate alınmalıdır.
Geçerli bir tahkim anlaşması varken mahkemede esasa girilmesi, ileride verilen mahkeme kararı veya hakem kararının farklı ülkelerde dolaşımında ek uyuşmazlık yaratabilir. İlk itiraz süresi kaçırılmadan strateji belirlenmelidir.
Türk mahkemesinde Madde II nasıl ileri sürülür?
Türkiye’de milletlerarası tahkim bağlantılı uyuşmazlıklarda 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu, HMK ve New York Sözleşmesi birlikte değerlendirilir. Tahkim anlaşmasına rağmen dava açılmışsa davalı tahkim itirazını süresinde ileri sürmelidir. Mahkeme tahkim anlaşmasının geçersiz, etkisiz veya uygulanamaz olup olmadığını ve uyuşmazlığın kapsamda bulunup bulunmadığını değerlendirir.
Milletlerarası Tahkim Kanunu m.1 rehberimiz hangi dosyada 4686 sayılı Kanunun uygulanacağını açıklar. Tahkim anlaşmasının geçersizliği nedeniyle yabancı hakem kararının tenfiz reddini ise MÖHUK m.62 rehberimizde ayrıca ele alıyoruz.
Uluslararası sözleşmede tahkim şartı nasıl hazırlanmalıdır?
Tahkim kurumu veya ad hoc kurallar açıkça belirlenmeli; tahkim yeri, hakem sayısı, tahkim dili ve uygulanacak maddî hukuk ayrı ayrı yazılmalıdır. Tahkim yeri ile kurum merkezi aynı kavram değildir. Tahkim dili ile sözleşme dili de ayrı olabilir.
Kurumun tavsiye ettiği model tahkim şartı başlangıç noktası olarak kullanılmalı ve gereksiz değişikliklerle patolojik clause yaratılmamalıdır. Çok taraflı veya çok sözleşmeli işlemde bağlı şirketlerin, garantörlerin ve devralanların tahkim anlaşmasına dahil olup olmadığı ayrıca planlanmalıdır.
Elektronik imza ve sözleşme zincirinde hangi belgenin tahkim şartını içerdiği, tarafın bu belgeyi nasıl kabul ettiği ve yetkili temsilcinin kim olduğu saklanmalıdır. İleride Madde II veya Madde V/1-a tartışmasında bu kayıtlar kritik olur.
2026 kontrol listesi
- Tahkim şartının veya ayrı tahkim anlaşmasının yazılı ve ispatlanabilir olduğunu doğrulayın.
- Tarafların doğru tüzel/gerçek kişiler olduğunu ve imzalayanların yetkisini kontrol edin.
- Tahkim kapsamındaki belirli hukukî ilişkiyi açıkça tanımlayın.
- Uyuşmazlığın tahkime elverişli olduğunu kontrol edin.
- Tahkim kurumunu, kuralları ve tahkim yerini kesin yazın.
- Mahkemede dava açılmışsa tahkim itirazını usul süresinde ileri sürün.
- Anlaşmanın hükümsüz, tesirsiz veya uygulanamaz olduğu iddiasını somut hukukî sebebe bağlayın.
- Ana sözleşmenin geçersizliği ile tahkim şartının bağımsız geçerliliğini ayrı inceleyin.
- Elektronik kabul, e-posta ve imza kayıtlarını saklayın.
- Tenfiz aşamasında Madde V/1-a sorununu önlemek için tahkim iradesini başlangıçta net kurun.
Sık Sorulan Sorular
Geçerli tahkim şartına rağmen Türkiye’de dava açılabilir mi?
Dava açılabilir; ancak karşı taraf süresinde tahkim itirazı ileri sürerse mahkeme tahkim anlaşmasının geçerliliği ve kapsamını değerlendirip tarafları tahkime sevk edebilir.
New York Sözleşmesi yalnız hakem kararı çıktıktan sonra mı uygulanır?
Hayır. Madde II, hakem kararı verilmeden önce yazılı tahkim anlaşmasının tanınmasını ve mahkemenin tahkime sevkini düzenler.
Tahkim şartı mutlaka ayrı sözleşme olmak zorunda mı?
Hayır. Ana sözleşme içinde tahkim şartı olarak bulunabilir.
E-posta ile tahkim anlaşması yapılabilir mi?
Modern hukuk ve UNCITRAL’in Madde II/2 yorumu elektronik iletişimi dışlamaz; somut şekil ve kabul şartları uygulanacak hukukla birlikte değerlendirilir.
Ana sözleşme geçersizse tahkim şartı da otomatik geçersiz midir?
Hayır. Ayrılabilirlik ilkesi nedeniyle tahkim şartının geçerliliği ayrı incelenir.
Mahkeme tahkim şartını kendiliğinden uygular mı?
Madde II/3 taraflardan birinin talebi üzerine sevki öngörür. Türk usulündeki tahkim itirazı süresi ve şekli ayrıca uygulanır.
Hangi durumda mahkeme tahkime sevk etmez?
Tahkim anlaşmasının hükümsüz, tesirsiz veya uygulanması imkânsız olduğu tespit edilirse Madde II/3 istisnası gündeme gelir.
Tahkim kurumu yanlış yazılmışsa clause mutlaka geçersiz midir?
Her yazım veya adlandırma hatası otomatik geçersizlik yaratmaz; tarafların tahkim iradesi ve klausülün uygulanabilirliği somut olarak incelenir.
Tahkim yeri ile tahkim kurumu aynı şey midir?
Hayır. Kurum tahkimi yöneten organizasyondur; tahkim yeri ise usul hukukunu ve kararın hukukî milliyetini belirleyen seat’tir.
Madde II ihlali tenfiz aşamasını etkiler mi?
Geçersiz veya kapsam dışı tahkim anlaşması iddiası daha sonra Madde V/1-a ve ilgili Türk tenfiz hükümleri kapsamında tekrar önem kazanabilir.
Tahkim şartının değeri uyuşmazlık çıktığında belli olur. Madde II bakımından etkili bir clause; tarafı, hukukî ilişkiyi, kurumu/yöntemi ve tahkim yerini tereddütsüz göstermelidir. Belirsiz tahkim metni hem devlet mahkemesinde tahkime sevk aşamasını hem yıllar sonra yabancı hakem kararının tenfizini riske atar. Türkiye geneli ve uluslararası tahkim bağlantılı dosyalar Mersin’den yönetilmektedir.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
