Uyuşmazlık Tahkime Elverişli Değilse Yabancı Hakem Kararı Tenfiz Edilir mi? New York V(2)(a) | 2026
New York Sözleşmesi V(2)(a) neyi düzenler?
New York Sözleşmesi tahkim kararlarının tenfizini kolaylaştırırken devletlerin hangi uyuşmazlıkları özel hakemlere bırakıp hangilerini yalnız devlet yargısında tutacağına ilişkin temel politikasını tamamen ortadan kaldırmaz. V(2)(a), işte bu sınırı tahkime elverişlilik kavramıyla kurar.
Hükme göre tanıma ve tenfizin istendiği devletin yetkili makamı, uyuşmazlık konusunun kendi hukukuna göre tahkimle çözülemeyeceğini tespit ederse recognition/enforcement reddedilebilir. Buradaki hukuk seçimi nettir: tahkim yeri hukuku değil, tenfiz devletinin hukuku uygulanır.
Resmî Sözleşme metni UNCITRAL New York Convention sayfasında; Türkçe metin Adalet Bakanlığı sayfasında yer almaktadır. Türk hukukunda HMK ve Milletlerarası Tahkim Kanunu tahkime elverişlilik sınırını somutlaştırır.
V(2)(a) neden mahkemece re’sen incelenebilir?
Madde V’nin birinci fıkrasındaki ret sebepleri, aleyhine karar ileri sürülen tarafın talebi ve ispatına bağlıdır. İkinci fıkrada ise Sözleşme, competent authority finds ifadesiyle tahkime elverişlilik ve kamu düzenini tenfiz mahkemesinin kendisinin tespit edebileceği alanlar olarak düzenler.
Bu ayrım usulen önemlidir. Borçlu hiç cevap vermese veya tahkime elverişlilik itirazını açıkça kurmasa dahi, Türk mahkemesi award’ın konusunun Türk hukukuna göre tahkime bırakılabilir olup olmadığını değerlendirebilir. Bunun nedeni tahkime elverişliliğin yalnız taraf menfaatini değil yargı düzeninin görev alanına ilişkin kamusal tercihi de korumasıdır.
Ancak re’sen inceleme sınırsız esas denetimi değildir. Mahkeme award’ın uyuşmazlık konusunu belirler ve Türk hukukundaki arbitrability sınırıyla karşılaştırır; hakemlerin delil ve hukuk değerlendirmesini yeniden yapmaz.
Tahkime elverişlilik hangi ülkenin hukukuna göre belirlenir?
V(2)(a) açık biçimde law of that country der. Türkiye’de tenfiz isteniyorsa Türk hukuku uygulanır. Tahkim yeri İsviçre, Fransa, İngiltere veya Singapur olsa ve bu ülkede uyuşmazlık tahkime elverişli kabul edilse dahi, Türk tenfiz mahkemesi Türk hukukundaki sınırı ayrıca uygular.
Tersine Türkiye’de tahkime elverişli bir uyuşmazlık başka bir ülkede tenfiz edilirken o ülkenin arbitrability hukukuna tâbi olabilir. New York Sözleşmesi bu konuda ulusal farklılıkların tamamen ortadan kalkmadığını kabul eder.
Bu durum uluslararası sözleşme tasarımında icra ülkelerinin önceden düşünülmesini gerektirir. Award’ın yalnız tahkim yerinde geçerli olması yetmez; borçlunun malvarlığının bulunduğu hedef ülkelerde uyuşmazlığın tahkime elverişli olması da kontrol edilmelidir.
Türk hukukunda temel tahkime elverişlilik ölçütü nedir?
6100 sayılı HMK m.408, taşınmaz mallar üzerindeki aynî haklardan veya iki tarafın iradelerine tâbi olmayan işlerden kaynaklanan uyuşmazlıkların tahkime elverişli olmadığını düzenler. Resmî metin HMK üzerinden kontrol edilmelidir.
4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu m.1/4 de Türkiye’de bulunan taşınmaz mallar üzerindeki aynî haklara ilişkin uyuşmazlıklar ile iki tarafın iradelerine tâbi olmayan uyuşmazlıklarda Kanunun uygulanmayacağını düzenler. Resmî metin 4686 sayılı Kanun üzerinden incelenebilir.
İki tarafın iradelerine tâbi olma ölçütü, tarafların uyuşmazlık konusu hak üzerinde serbestçe sulh, feragat veya kabul yoluyla tasarruf edip edememesiyle yakından bağlantılıdır. Kamu düzeni ağırlıklı statü, sicil veya üçüncü kişilere karşı mutlak etki doğuran belirli alanlarda tahkim sınırı ortaya çıkabilir.
Türkiye’deki taşınmazın aynî hakkı tahkime bırakılabilir mi?
Türk hukukundaki açık örnek Türkiye’de bulunan taşınmaz mal üzerindeki aynî haklardır. Mülkiyet, intifa, ipotek ve benzeri aynî hakkın doğrudan kurulması, kaldırılması veya sicile karşı mutlak sonuç doğuran uyuşmazlıklar tahkime elverişlilik engeli yaratır.
Buna karşılık taşınmazla bağlantılı her sözleşme uyuşmazlığı otomatik olarak tahkime elverişsiz değildir. İnşaat sözleşmesinden doğan para alacağı, kira alacağı veya taşınmaz satış vaadinden doğan bazı şahsî taleplerin niteliği ayrıca değerlendirilir. Ölçüt uyuşmazlığın gerçekten aynî hakkın kendisini mi yoksa taraflar arasındaki şahsî borç ilişkisini mi konu aldığıdır.
Yabancı award Türkiye’deki taşınmazın mülkiyetini doğrudan değiştirmeyi amaçlıyorsa V(2)(a) riski çok yüksektir. Sadece taraflardan birine para ödeme borcu yüklüyorsa farklı değerlendirme mümkündür.
Tarafların iradelerine tâbi olmayan işler nelerdir?
Tarafların sulh ve serbest tasarruf yetkisine sahip olmadığı konular genel olarak tahkime elverişlilik sorunu yaratır. Kişisel statü, bazı aile hukuku meseleleri, nüfus ve sicil durumları, iflas gibi üçüncü kişilere ve kamu düzenine yoğun etki eden alanlar örnek olarak tartışılır.
Ancak kategorik genelleme yapılmamalıdır. Örneğin aile şirketinde pay devri veya malvarlığına ilişkin ticari uyuşmazlık tahkime elverişli olabilirken kişinin medeni hâlinin belirlenmesi tahkime bırakılamaz. İş hukukunda bireysel alacak, toplu iş ilişkisi veya zorunlu arabuluculuk/tahkim düzenleri ayrı mevzuata tâbidir.
Tenfiz mahkemesi award’ın gerçek konusunu inceler. Kararın başlığında ticari dava yazması tahkime elverişlilik için yeterli değildir; hakemin hangi hukukî hakkı kesin olarak çözdüğüne bakılır.
Ticari uyuşmazlıklar kural olarak tahkime elverişli midir?
Uluslararası satım, dağıtım, taşıma, şirketler arası hizmet, inşaat, enerji, lisans, M&A ve finansman gibi tarafların malvarlığı üzerinde serbestçe tasarruf edebildiği ticari uyuşmazlıklar genel olarak tahkime elverişli alanın merkezindedir. Türkiye’nin New York Sözleşmesi Madde I/3 ticari uyuşmazlık beyanı da Sözleşmenin uygulanmasını Türk hukukuna göre ticari sayılan ilişkilerle sınırlar.
Fakat ticari niteliğin bulunması her alt talebin tahkime elverişli olduğu anlamına gelmez. Rekabet hukuku, fikrî mülkiyet sicil etkileri, şirket organ kararları veya iflas bağlantısı gibi konularda talebin üçüncü kişiler ve kamu düzeni üzerindeki etkisi ayrıca incelenmelidir.
En güvenli yöntem, tahkim şartı hazırlanırken olası talep türlerini ve icra ülkelerini birlikte analiz etmektir.
Tüketici ve iş uyuşmazlıklarında ne olur?
Tüketici ve iş ilişkilerinde tarafların serbest iradesini koruyan emredici hükümler bulunduğu için tahkim anlaşmasının geçerliliği ve tahkime elverişlilik özel kanunlarla birlikte incelenir. Taraflardan biri ekonomik olarak zayıf konumdaysa uyuşmazlık çıktıktan önce yapılan tahkim anlaşmasının bağlayıcılığı ulusal hukukta sınırlanabilir.
Bu alanlarda doğrudan “tahkim yasaktır” veya “her zaman serbesttir” genellemesi yapılmamalıdır. Somut sözleşme türü, kanunun emredici hükmü, uyuşmazlık doğduktan sonra taraf iradesi ve award’ın konusu değerlendirilmelidir.
New York V(2)(a) son kontrolde tenfiz devletinin arbitrability hukukunu uygular. Bu nedenle yabancı tahkimde geçerli kabul edilen bir tüketici clause’u Türkiye’deki tenfizde ayrıca sınanabilir.
Award’ın yalnız bir bölümü tahkime elverişli değilse ne olur?
Hakem kararı birden fazla talebi çözmüş olabilir. Tahkime elverişsiz bölüm, tahkime elverişli para alacağından ayrılabiliyorsa kısmi tanıma/tenfiz imkânı Sözleşmenin genel ayrılabilirlik yaklaşımı ve ulusal hukuk çerçevesinde değerlendirilebilir.
Örneğin award hem sözleşmeden doğan ödeme borcunu hem Türkiye’deki taşınmazın tapu kaydının doğrudan değiştirilmesini düzenliyorsa, iki hükmün ayrılabilirliği kritik olur. Tenfiz talebi hazırlanırken sorunlu bölüm için gereksiz bütün-or-nothing yaklaşımı yerine karar fıkraları ayrı analiz edilmelidir.
Tahkim şartı hazırlanırken tahkime elverişlilik nasıl kontrol edilir?
İlk olarak sözleşmeden doğabilecek uyuşmazlık türleri listelenir. İkinci olarak tahkim yeri hukukunda bu taleplerin arbitrable olup olmadığı kontrol edilir. Üçüncü olarak borçlunun malvarlığının bulunduğu başlıca tenfiz ülkelerinde açık tahkime elverişlilik engeli bulunup bulunmadığı araştırılır.
Tahkim şartı geniş yazılsa bile kanunen tahkime elverişsiz konu tahkim yetkisi kazanmaz. Bu nedenle model clause kullanımı hukuki alan analizinin yerine geçmez.
New York Madde II uyarınca mahkemenin tahkime sevk yükümlülüğünü Madde II rehberimizde; genel tenfiz sürecini yabancı hakem kararı tenfiz rehberimizde açıkladık.
2026 kontrol listesi
- Award’ın çözdüğü gerçek uyuşmazlık konusunu karar fıkrasından belirleyin.
- Türkiye’de tenfiz isteniyorsa HMK m.408 ve 4686 sayılı Kanun m.1/4’ü kontrol edin.
- Türkiye’deki taşınmaz aynî haklarına ilişkin bölüm bulunup bulunmadığını belirleyin.
- Tarafların uyuşmazlık konusu hak üzerinde serbestçe tasarruf edip edemediğini inceleyin.
- Kamu sicili, statü veya üçüncü kişilere etkisi olan talepleri ayrı analiz edin.
- Ticari niteliğin tek başına tahkime elverişlilik garantisi olmadığını dikkate alın.
- Tüketici, iş ve diğer koruyucu alanlarda özel mevzuatı kontrol edin.
- Award’da tahkime elverişli ve elverişsiz bölümler ayrılabiliyorsa kısmi tenfizi değerlendirin.
- V(2)(a)’nın mahkemece re’sen incelenebileceğini unutmayın.
- Sözleşme hazırlanırken olası tenfiz ülkelerinin arbitrability kurallarını önceden analiz edin.
Sık Sorulan Sorular
Tahkime elverişlilik hangi ülkenin hukukuna göre belirlenir?
New York V(2)(a) tanıma veya tenfizin istendiği ülkenin hukukunu esas alır. Türkiye’de tenfiz isteniyorsa Türk hukuku uygulanır.
Mahkeme tahkime elverişliliği borçlu ileri sürmese de inceler mi?
Evet. V(2) yapısı bu konunun tenfiz mahkemesince re’sen tespit edilebilmesine izin verir.
Türkiye’deki taşınmazın mülkiyetine ilişkin uyuşmazlık tahkimde çözülebilir mi?
Türkiye’de bulunan taşınmaz malların aynî haklarına ilişkin uyuşmazlıklar HMK m.408 ve 4686 sayılı Kanun m.1/4 kapsamında tahkime elverişli değildir.
Taşınmaz kira alacağı da tahkime elverişsiz midir?
Her taşınmaz bağlantılı talep aynî hak değildir. Şahsî alacak niteliği somut sözleşme ve özel mevzuata göre ayrı değerlendirilir.
Ticari alacak tahkime elverişli midir?
Tarafların serbestçe tasarruf edebildiği ticari para alacakları genel olarak tahkime elverişlidir; özel emredici engel bulunup bulunmadığı kontrol edilir.
Tahkim yeri hukukunda konu elverişliyse Türkiye de tenfiz etmek zorunda mı?
Hayır. V(2)(a) Türkiye’deki tenfizde Türk hukukundaki tahkime elverişlilik kuralını ayrıca uygular.
Tahkime elverişlilik ile kamu düzeni aynı şey midir?
Hayır. V(2)(a) arbitrability, V(2)(b) ise public policy için ayrı ret sebepleri düzenler.
Tahkime elverişsiz bölüm ayrılabiliyorsa diğer bölüm tenfiz edilebilir mi?
Karar hükümleri gerçekten ayrılabilir durumdaysa kısmi tanıma/tenfiz imkânı somut olarak değerlendirilebilir.
Taraflar sözleşmeyle kanunen elverişsiz konuyu tahkime açabilir mi?
Hayır. Tahkim iradesi kanunun emredici tahkime elverişlilik sınırını aşamaz.
Bu kontrol ne zaman yapılmalı?
En geç tahkim şartı hazırlanırken ve yeniden tenfiz ülkesi seçilirken yapılmalıdır; award çıktıktan sonra sorunla karşılaşmak tahsil riskini büyütür.
Tahkime elverişlilik, tarafların sözleşmeyle ortadan kaldıramayacağı bir tenfiz sınırıdır. Türkiye’de V(2)(a) incelemesinin merkezinde HMK m.408, 4686 sayılı Kanun m.1/4 ve uyuşmazlık konusu hak üzerinde tarafların serbest tasarruf yetkisi bulunup bulunmadığı vardır. Türkiye geneli ve uluslararası tahkim bağlantılı dosyalar Mersin’den yönetilmektedir.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
