Tasarım Koruma Süreleri ve Tecavüz Davası: 3, 5, 25 Yıl
Kısa cevap: Koruma kapsamındaki tasarımın hak sahibinin izni olmadan üretilmesi, piyasaya sunulması, satılması, ithal edilmesi, ticari amaçla kullanılması veya bu amaçlarla stoklanması tasarım hakkına tecavüz oluşturur. Tescilli tasarım başvuru tarihinden itibaren 5 yıl korunur ve beşer yıllık yenilemelerle toplam 25 yıla kadar uzatılır. Tescilsiz tasarım Türkiye’de ilk kamuya sunumdan itibaren 3 yıl süreyle yalnız kopyalamaya karşı korunur.
Bu rehber tasarım hakkına tecavüz ve hukuki talepleri 4 Eylül 2026 itibarıyla 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun 55–81, 149 ve 159. maddeleri temelinde açıklar. Tasarım, ürünün görünümünü; patent teknik çözümü; marka ise ticari kaynağı korur.
Hangi Ürün Görünümleri Tasarım Olarak Korunur?
Tasarım; ürünün tamamının veya bir parçasının çizgi, şekil, biçim, renk, yüzey dokusu, malzeme ya da süslemesinden kaynaklanan görünümüdür. Ambalajlar, grafik semboller, tipografik karakterler ve birden çok nesnenin oluşturduğu ürünler koruma konusudur. Bilgisayar programı ürün sayılmaz; grafik kullanıcı arayüzü ise yenilik ve ayırt edicilik şartlarını taşıdığında tasarım korumasına girer.
Görünür olmayan iç parça, salt teknik fonksiyonun zorunlu kıldığı özellik veya başka bir ürüne mekanik olarak bağlanmak için kesin biçim ve boyutta üretilmesi gereken unsur tasarım koruması dışında kalabilir. Modüler sistemlerde çoklu montaj bağlantıları için kanuni istisna vardır. Her özellik ayrı ayrı değil, koruma dışı unsurlar ayıklandıktan sonra tasarımın genel izlenimi üzerinden değerlendirilir.
Yenilik ve Ayırt Edici Nitelik Şartları
Bir tasarımın tescille korunması için yeni ve ayırt edici nitelikte olması gerekir. Başvuru veya rüçhan tarihinden önce dünyanın herhangi bir yerinde kamuya sunulmuş özdeş tasarım yeniliği ortadan kaldırabilir. Sadece önemsiz ayrıntılarda farklılaşan tasarımlar özdeş sayılabilir. Kamuya sunum; sergileme, satış, katalog, internet yayını veya başka açıklamayla gerçekleşebilir.
Ayırt edicilikte bilgilenmiş kullanıcı üzerinde bıraktığı genel izlenimin önceki tasarımlardan farklı olması aranır. Tasarımcının ürünü geliştirirken sahip olduğu seçenek özgürlüğü dikkate alınır. Teknik zorunluluk veya yoğun tasarım alanı özgürlüğü daraltıyorsa küçük farklılıklar daha etkili olabilir. Karşılaştırma tek tek ayrıntı saymak yerine genel izlenim üzerinden yapılır.
Tasarımcının Kendi Açıklaması Yeniliği Bozar mı?
Tasarımcı, halefi veya bunların izniyle üçüncü kişi tarafından yapılan kamuya sunumun başvuru veya rüçhan tarihinden önceki 12 aylık dönemde gerçekleşmesi hâlinde kanundaki hoşgörü süresi uygulanabilir. Hakkın kötüye kullanılması sonucu açıklama da koşulları varsa yeniliği bozmaz. Ancak bu süreyi güvenli bir pazarlama dönemi gibi sınırsız görmek doğru değildir.
Yurt dışı başvuruları, fuar açıklamaları ve farklı ülkelerin kuralları aynı olmayabilir. İlk sunum tarihi; katalog, sosyal medya, sipariş, fuar katılımı ve web arşivi belgeleriyle kaydedilmelidir. En güvenli yaklaşım, tasarımı açıklamadan önce tescil stratejisini belirlemek ve gizlilik sözleşmesi kullanmaktır.
Tescilli ve Tescilsiz Tasarım Koruması
Tescilli tasarım başvuru tarihinden itibaren 5 yıllık koruma sağlar; hak beşer yıllık dönemlerde dört kez yenilenerek toplam 25 yıla çıkarılabilir. Koruma kapsamı sicildeki görsellerle belirlenir. Noktalı çizgi, görünüm, renk ve perspektif seçimleri hangi unsurlar için hak iddia edildiğini etkileyebileceğinden başvuru görselleri dikkatle hazırlanmalıdır.
Tescilsiz tasarım, Türkiye’de ilk kez kamuya sunulduğu tarihten itibaren 3 yıl korunur. Tescilli tasarımdan farklı olarak bağımsız biçimde geliştirilen aynı genel izlenimli tasarıma karşı kullanılamaz; kopyalamanın gösterilmesi gerekir. Tasarımın ilk sunumunun Türkiye’de olması, tarih ve erişilebilirlik koşulları tescilsiz korumada kritik delillerdir.
Koruma Kapsamı Nasıl Belirlenir?
Hak sahibinin koruma alanı, bilgilenmiş kullanıcı üzerinde farklı genel izlenim yaratmayan tasarımları kapsar. Tasarımcının seçenek özgürlüğü ve ürün alanındaki önceki tasarım birikimi dikkate alınır. Tescil belgesindeki ürün sınıfı tek başına koruma kapsamını belirlemez; görsel temsil ve ürünün niteliği esastır.
Karşılaştırmada kullanım sırasındaki görünürlük, baskın özellikler, oranlar, konturlar, yüzey ve renk birlikte incelenir. Teknik fonksiyonun zorunlu kıldığı veya koruma dışında kalan özellikler genel izlenimde belirleyici ağırlık taşımaz. Bilirkişi incelemesinin sadece yan yana fotoğraflara değil, bilgilenmiş kullanıcı ve seçenek özgürlüğü ölçütlerine dayanması gerekir.
Tasarım Hakkına Tecavüz Sayılan Fiiller
Hak sahibinin izni olmadan tasarımın üretildiği veya uygulandığı ürünü üretmek, piyasaya sunmak, satmak, ithal etmek, ticari amaçla kullanmak ya da bu amaçlarla bulundurmak tecavüz oluşturabilir. Lisans hakkını izinsiz genişletmek veya devretmek ve tasarım hakkını gasp etmek de kanunda sayılan fiillerdendir. Tedarik zincirindeki her kişinin eylemi ve bilgisi ayrı incelenir.
Yedek parça pazarında onarım amacıyla kullanım, bileşik ürün parçası ve eşdeğer parça hükümleri ayrıca kontrol edilmelidir. Tescil var diye her yedek parça satışı otomatik ihlal değildir. Ürünün orijinal görünümünü onarmak için kullanım, tüketicinin kaynağı konusunda yanıltılmaması ve ilgili geçiş hükümleri somut tasarıma göre değerlendirilir.
Tasarım İhlalinde Delil Nasıl Toplanır?
Tescil belgesi, sicil görselleri ve yenileme kayıtları güncel olarak alınmalıdır. İhlalli ürün numune satın alma yoluyla fatura ve kargoyla birlikte korunmalı; mağaza veya internet ilanı noter ya da mahkeme delil tespitiyle belgelenmelidir. Üretici, satıcı, ithalatçı, tarih, stok ve satış miktarı ayrı ayrı belirlenmelidir.
Tescilsiz tasarımda ilk kamuya sunum ile kopyalama bağı özellikle önemlidir. Fuara katılım, katalog dağıtımı, web yayını, tasarım dosyasına erişim ve tarafların ticari ilişkisi tarih sırasıyla sunulmalıdır. Davalının tasarımı bağımsız geliştirdiğini gösteren eskiz ve prototip kayıtları da incelenir. Sadece ürünlerin benzemesi erişim ve kopyalamayı her durumda kanıtlamaz.
İhtarname ve Platform Bildirimi
Dava öncesi ihtar kanuni dava şartı değildir. İhtar tescil numarasını, koruma görsellerini, ihlalli ürünü, talebi ve cevap süresini içermelidir. Delilin ortadan kaldırılması riski varsa ihtardan önce delil tespiti ve ihtiyati tedbir hazırlığı yapılmalıdır. Pazar yeri fikrî hak bildirim sistemi yalnız platform içi kaldırma sürecidir; mahkeme kararı ve tazminat talebinin yerine geçmez.
Haksız veya aşırı geniş bildirim karşı tarafın satışını ölçüsüz biçimde durdurabilir ve zarar sorumluluğu doğurabilir. Hak kapsamı ön tasarımlar ve teknik unsurlar ayrıştırılarak değerlendirilmelidir. Satıcının tedarikçiyi göstermesi, üreticiye ve ithalatçıya yönelik delil zincirini genişletebilir.
Dava, Tazminat ve İhtiyati Tedbir Talepleri
Hak sahibi tecavüzün tespitini, önlenmesini ve durdurulmasını; sonuçların ortadan kaldırılmasını; maddi ve manevi tazminatı; ihlalli ürün ve üretim araçlarına el konulmasını; koşulları varsa mülkiyet hakkı tanınmasını ve kararın ilanını isteyebilir. El koyma ve imha talepleri ihlalin ağırlığıyla orantılı olmalıdır.
İhlalin gerçekleştiği veya ciddi ve etkin hazırlık bulunduğu yaklaşık ispatlanırsa dava öncesi ya da dava sırasında ihtiyati tedbir talep edilebilir. Üretim ve satışın durdurulması, ürünlerin gümrükte dâhil el konularak saklanması ve zarar için teminat türü tedbirler mümkündür. Mahkeme hak sahibinden teminat isteyebilir.
Maddi zarar ve yoksun kalınan kazanç SMK’nin ortak tazminat hükümlerine göre hesaplanır. Hak sahibinin muhtemel geliri, ihlal edenin net kazancı veya varsayımsal lisans bedeli yöntemlerinden biri seçilebilir. Tasarımın ürün satışındaki ekonomik katkısı ve teknik ya da marka kaynaklı değerler ayrıştırılmalıdır.
Görevli ve Yetkili Mahkeme
Görevli mahkeme fikrî ve sınaî haklar hukuk mahkemesidir; kurulmamış yerde belirlenen asliye hukuk mahkemesi ihtisas sıfatıyla görev yapar. Yetki davacının yerleşim yeri, ihlal fiilinin gerçekleştiği veya etkisinin görüldüğü yer gibi SMK ölçütlerine göre belirlenebilir. Davacı Türkiye’de yerleşik değilse özel yetki sırası uygulanır.
Tazminat ve para alacağı içeren ticari davalarda dava şartı arabuluculuğu ayrıca kontrol edilmelidir. Sadece tespit ve durdurma istemi parasal talep değildir. Karma taleplerde tedbir ihtiyacı, arabuluculuk son tutanağı ve zamanaşımı birlikte planlanmalıdır. Dava açılması satışı kendiliğinden durdurmaz.
Davalının İleri Sürebileceği Savunmalar
Davalı tasarımın yeni veya ayırt edici olmadığını, koruma süresinin dolduğunu, ürünlerin farklı genel izlenim yarattığını, özelliklerin teknik zorunluluktan kaynaklandığını, hakkın tüketildiğini veya kullanımın özel amaçlı ve ticari olmayan istisna kapsamında bulunduğunu ileri sürebilir. Tescilsiz tasarımda bağımsız geliştirme temel savunmadır.
Hükümsüzlük savunması veya karşı davasında önceki tasarımlar tarih ve kaynakla sunulmalıdır. İnternetteki tarihsiz görsel yenilik araştırması için yeterli olmayabilir. Davalı lisans, muvafakat veya ortak tasarım sahipliğine dayanıyorsa yazılı sözleşme ve devir zinciri incelenir. Hakkın kötüye kullanılması ve rekabet hukuku sınırları ayrıca değerlendirilebilir.
Çalışan Tarafından Yapılan Tasarım Kime Aittir?
SMK m. 73 uyarınca çalışanın görevini yerine getirirken veya büyük ölçüde işletmenin deneyim ve çalışmalarına dayanarak yaptığı tasarım üzerindeki hak, aksi sözleşmeyle kararlaştırılmadıkça ya da işin niteliğinden aksi anlaşılmadıkça işverene aittir. Üniversite öğretim elemanı ve öğrenci tasarımları için özel hükümler uygulanır. Tasarımcı olarak belirtilme hakkı ile tasarım hakkı sahipliği birbirinden ayrıdır.
Bağımsız tasarımcıya ücret ödenmesi hak devrini otomatik sağlamaz. Devir yazılı yapılmalı, tasarım ve kapsam açıkça tanımlanmalıdır. Eskiz, varyant, kaynak dosya, üretim kalıbı, üçüncü taraf görselleri ve portföyde kullanım hakkı sözleşmede düzenlenmelidir. Birden çok tasarımcının katkı oranı proje kayıtlarıyla belirlenmelidir.
İlgili içerikler için Ticaret ve Sözleşmeler Hukuku arşivini, çalışma alanları için yazar profilini ve başvuru kanalları için iletişim sayfasını inceleyebilirsiniz.
Tasarım İhlali İçin Son Kontrol Listesi
- Tescil sahibi, başvuru numarası ve yenileme tarihini doğrulayın.
- Sicildeki tüm görünüşleri yüksek çözünürlükte alın.
- Önceki tasarım birikimini ve kamuya sunum tarihlerini araştırın.
- İhlalli ürünü fatura ve kargoyla numune olarak saklayın.
- Bilgilenmiş kullanıcı ve seçenek özgürlüğü ölçütlerini açıklayın.
- Tescilsiz hakta ilk Türkiye sunumunu ve kopyalama bağını ispatlayın.
- Üretici, ithalatçı, satıcı ve stok miktarını ayrı belirleyin.
- Tespit, durdurma, tazminat ve tedbir taleplerini somutlaştırın.
Bu kontrol, tasarımın tescilli veya tescilsiz niteliğine göre uyarlanmalıdır. Tescil süresi dolmuşsa telif, marka veya haksız rekabet koruması otomatik varsayılmamalı; her hakkın kendi unsurları ayrıca incelenmelidir.
Bağlantılı rehberler: yazılım telifi, marka hakkına tecavüz, fikrî mülkiyet hukuku.
Sık Sorulan Sorular
Tescilli tasarım kaç yıl korunur?
İlk dönem 5 yıldır; dört kez yenilenerek toplam 25 yıla ulaşabilir.
Tescilsiz tasarım kaç yıl korunur?
Türkiye’de ilk kamuya sunumdan itibaren 3 yıl korunur ve kopyalamaya karşı hak verir.
Aynı işlevi yapan ürün ihlal midir?
Tek başına aynı işlev yeterli değildir; korunan görünümün bilgilenmiş kullanıcıdaki genel izlenimi karşılaştırılır.
Dava açmak satışı durdurur mu?
Hayır. Koşulları varsa ayrıca ihtiyati tedbir kararı istenmelidir.
Tasarımın yalnız teknik işlevi koruma altında mıdır?
Hayır. SMK m. 58 uyarınca ürünün teknik fonksiyonunun zorunlu kıldığı görünüm özellikleri tasarım koruması dışında kalır.
Tescilsiz tasarımda kopyalama ispatı gerekir mi?
Evet. Tescilsiz tasarım hakkı, korunan tasarımın kopyalanmasından doğan kullanımlara karşı ileri sürülür; bağımsız yaratım kopyalama sayılmaz.
Tasarım tecavüzünde hangi hukuk talepleri ileri sürülür?
SMK m. 149 uyarınca tecavüzün tespiti, önlenmesi, durdurulması ve sonuçlarının giderilmesi; şartları varsa tazminat talep edilir.
Tasarımın hükümsüzlüğü ile tecavüz davası aynı mıdır?
Hayır. Hükümsüzlük koruma hakkının geçerliliğini, tecavüz davası ise geçerli hakkın izinsiz kullanımını konu alır.
Sonuç: Koruma süresi ve sicil kayıtları başvuru gününde yeniden doğrulanmalıdır. Tasarım hakkına tecavüz incelemesinde tescil görselleri, yenilik, genel izlenim ve ihlalli ticari fiil birlikte değerlendirilir. Tescilsiz tasarımda üç yıllık süreye ek olarak kopyalama bağı ispatlanmalıdır. Delil kolay kayboluyorsa numune, satış kaydı ve ihtiyati tedbir hazırlığı gecikmeden yapılmalıdır.
Hızlı Hukuki Özet
| Kontrol | Somut karşılığı |
|---|---|
| Tescilli hak | Beş yıllık dönemler ve toplam 25 yıla kadar yenileme |
| Tescilsiz hak | İlk kamuya sunumdan itibaren 3 yıl ve kopyalama şartı |
| İnceleme | Bilgilenmiş kullanıcıdaki genel izlenim |
| İlgili rehberler | Ticaret ve Sözleşmeler Hukuku |
Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu – Mersin Ofisi
Adres: İhsaniye, 4903. Sk. Profit İş Merkezi No:23 Kat:3 Daire:14, 33070 Akdeniz/Mersin. Tek fiziksel ofis Mersin’dedir; dosyalar kanuni yetki ve usul çerçevesinde Türkiye genelinde Mersin’den yönetilir.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.