Toplu İş Sözleşmesi Nedir? Hangi Hakları Düzenler? 6356 m.33 | 2026 Rehberi

Toplu iş sözleşmesinin kanuni dayanağı

Toplu iş sözleşmesinin temel çerçevesi 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu’nun 33 ve devamı maddelerinde düzenlenir. Madde 33 toplu iş sözleşmesinin içeriğini tanımlar; 34. madde düzeyini, 35. madde şekil ve süreyi, 36-37. maddeler iş sözleşmesiyle ilişkisini ve taraflardaki değişiklikleri, 39. madde ise işçilerin sözleşmeden yararlanma şartlarını düzenler.

Toplu iş sözleşmesi, işverenin tek taraflı personel yönetmeliği veya şirket prosedürü değildir. İşçi tarafında kanuni yetkiye sahip sendika bulunur. İşveren tarafında ise işveren sendikası veya sendika üyesi olmayan işveren yer alır. Taraflar kanundaki yetki sürecini tamamlayarak işyerinin çalışma koşullarını belirleyen normatif bir düzen kurar.

Toplu iş sözleşmesi hangi konuları düzenler?

6356 m.33’e göre toplu iş sözleşmesi iş sözleşmesinin yapılmasına, içeriğine ve sona ermesine ilişkin hükümleri içerebilir. Bu kapsam son derece geniştir. Ücret artışları, kıdem zamları, ikramiye, prim, yemek ve yol yardımı, vardiya primi, sosyal yardımlar, yıllık izin, mazeret izinleri, çalışma süreleri, fazla çalışma ücretleri, gece çalışması, disiplin süreçleri, iş güvencesini güçlendiren hükümler ve fesih prosedürleri toplu iş sözleşmesinde yer alabilir.

Sözleşme ayrıca tarafların karşılıklı hak ve borçlarını, işyeri sendika temsilcileriyle iletişim yöntemlerini, toplu sözleşmenin uygulanmasının nasıl denetleneceğini ve uyuşmazlık çıktığında izlenecek iç prosedürleri düzenleyebilir.

Toplu iş sözleşmesi yazılı olmak zorunda mı?

Evet. 6356 m.35 toplu iş sözleşmesinin yazılı olarak yapılmasını zorunlu kılar. Sözlü mutabakatla kanun anlamında toplu iş sözleşmesi kurulamaz. Tarafların imzaladığı metin, ekler, ücret cetvelleri, sosyal yardım tabloları ve varsa protokoller sözleşmenin kapsamının belirlenmesinde önemlidir.

İşyerinde yıllardır uygulanan bir ödeme işyeri uygulaması hâline gelebilir; ancak bu durum onu kendiliğinden 6356 anlamında toplu iş sözleşmesine dönüştürmez. Toplu iş sözleşmesi için kanundaki taraf ve yetki sistemi bulunmalıdır.

Toplu iş sözleşmesini kim yapabilir?

İşçi tarafında toplu iş sözleşmesi yapma yetkisi, 6356 m.41’deki işkolu ve işyeri/işletme çoğunluk şartlarını sağlayan işçi sendikasına aittir. Yetki Bakanlık tarafından tespit edilir ve itiraz süreçleri tamamlandıktan sonra yetki belgesi verilir.

İşveren tarafında işveren bir işveren sendikasının üyesiyse toplu iş sözleşmesi tarafı kural olarak sendikadır. İşveren sendika üyesi değilse toplu iş sözleşmesini doğrudan kendisi yapabilir. Bir işçi grubu veya işyeri çalışanlarının tamamı, sendika yetkisi olmaksızın kendi adlarına 6356 kapsamında toplu iş sözleşmesi yapamaz.

Toplu iş sözleşmesi hangi düzeylerde yapılabilir?

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının güncel açıklamasına göre toplu iş sözleşmesi işyeri, işletme ve grup toplu iş sözleşmesi düzeyinde yapılabilir. Tek bir işyerini kapsayan sözleşme işyeri toplu iş sözleşmesidir. Aynı işverene ait aynı işkolundaki birden fazla işyerini kapsayan yapı, kanundaki şartlarla işletme toplu iş sözleşmesine konu olur. Grup toplu iş sözleşmesi ise bir işçi sendikası ile bir işveren sendikası arasında, aynı işkolunda birden çok üye işverene ait işyerlerini kapsayacak şekilde kurulabilir.

İşyeri toplu iş sözleşmesi nedir?

İşyeri toplu iş sözleşmesi, tek bir işyerinde çalışan işçilerin çalışma koşullarını düzenler. Yetki başvurusunda işyerinde başvuru tarihinde çalışan işçilerin yarıdan fazlasının ilgili sendika üyesi olması gerekir; ayrıca sendikanın işkolu barajını aşması gerekir.

İşyerinin eklentileri, bağlı yerleri ve iş organizasyonunun hukuki sınırları işyeri kavramının belirlenmesinde önem taşır. SGK işyeri numarası tek başına her uyuşmazlığı çözmez; fiilî ve hukuki organizasyon birlikte incelenir.

İşletme toplu iş sözleşmesi nedir?

Aynı işverene ait ve aynı işkolunda bulunan birden fazla işyeri varsa 6356 m.34 uyarınca işletme toplu iş sözleşmesi yapılması zorunludur. İşletme düzeyindeki yetki hesabında sendikanın işletmede çalışan işçilerin yüzde kırkının üyesi olması aranır; işkolu yüzde bir barajı da ayrıca geçerlidir.

İşveren farklı şehirlerdeki işyerlerini ayrı ayrı göstermekle işletme toplu iş sözleşmesi zorunluluğunu aşamaz. Aynı işkolundaki işyerlerinin aynı işverene bağlılığı esas alınır.

Grup toplu iş sözleşmesi nedir?

Grup toplu iş sözleşmesi, işçi sendikası ile işveren sendikası arasında, aynı işkolunda kurulu birden çok üye işverenin işyerlerini kapsamak üzere yapılabilir. Grup TİS gönüllü niteliktedir; tarafların bu düzeyde görüşmeye irade göstermesi gerekir.

Grup sözleşmesi, aynı sektörde farklı işverenlere ait işyerlerinde ortak çalışma standartları kurulmasını sağlayabilir. Yetki her işyeri veya işletme bakımından kanuni şartlara göre değerlendirilir.

Toplu iş sözleşmesi kaç yıl yapılabilir?

6356 m.35’e göre toplu iş sözleşmesi en az bir ve en çok üç yıl süreli yapılabilir. Sözleşme imzalandıktan sonra taraflar süresini uzatamaz, kısaltamaz ve süresi dolmadan sona erdiremez. Faaliyeti bir yıldan az süren işlerde uygulanmak üzere yapılan sözleşmenin süresi bir yıldan az olabilir; iş bitmezse sözleşme bir yılın sonuna kadar uygulanır.

Sözleşmenin yürürlük tarihi imza tarihinden önce olabilir mi?

Evet. Uygulamada yetki ve toplu görüşme süreci nedeniyle yeni toplu iş sözleşmesi önceki sözleşmenin bitiminden sonra imzalanabilir. Taraflar, kanuni sınırlar içinde sözleşmenin yürürlük tarihini geçmiş bir tarihe bağlayabilir. Bu durumda ücret zamları ve sosyal hak farkları geriye dönük hesaplanır.

İmza tarihi ile yürürlük tarihi farklı olduğunda, hangi işçilerin hangi tarihten itibaren yararlanacağı 6356 m.39 kapsamında üyelik ve dayanışma aidatı kurallarına göre belirlenir.

Toplu iş sözleşmesinden kimler yararlanır?

Temel yöntem, taraf işçi sendikasına üyeliktir. İmza tarihinde sendika üyesi olanlar toplu iş sözleşmesinden kanundaki başlangıç tarihine göre yararlanır. Sözleşme yürürlükteyken sonradan sendikaya üye olan işçiler de üyeliğin işverene bildirildiği tarihten itibaren yararlanabilir.

Sendika üyesi olmayan, başka sendikaya üye olan, yetkili sendikadan ayrılan veya çıkarılan işçiler ise dayanışma aidatı ödeyerek toplu iş sözleşmesinden m.39 şartlarıyla yararlanabilir.

Dayanışma aidatı ne işe yarar?

Dayanışma aidatı, toplu iş sözleşmesine taraf sendikaya üye olmayan işçinin sözleşmeden yararlanmasını sağlar. Dayanışma aidatının miktarı üyelik aidatından fazla olamaz. İşçinin işverene yaptığı dayanışma aidatı talebi, yararlanma tarihinin belirlenmesinde önem taşır.

Bu yol sendikaya üye olma zorunluluğu yaratmadan toplu sözleşme hükümlerinden yararlanma imkânı verir. Kural olarak taraf sendikanın veya işverenin ayrıca onayı aranmaz.

Toplu iş sözleşmesi bireysel iş sözleşmesinden üstün müdür?

6356 m.36’ya göre toplu iş sözleşmesinde aksi belirtilmedikçe iş sözleşmeleri toplu iş sözleşmesine aykırı olamaz. Bireysel iş sözleşmesindeki toplu iş sözleşmesine aykırı hükümlerin yerini toplu iş sözleşmesi hükümleri alır. Ancak bireysel iş sözleşmesinde işçi lehine daha elverişli hüküm varsa işçi lehine şart ilkesi gereği bu hüküm geçerli olabilir.

Örneğin toplu iş sözleşmesi aylık ücretin 50.000 TL olduğunu belirlerken işçinin bireysel sözleşmesinde 60.000 TL ücret varsa, toplu sözleşme ücretin 50.000 TL’ye indirilmesine otomatik dayanak oluşturmaz. İşçi lehine bireysel şart korunur.

Toplu iş sözleşmesi sona erince haklar tamamen biter mi?

Hayır. 6356 m.36’ya göre sona eren toplu iş sözleşmesinin iş sözleşmesine ilişkin hükümleri, yenisi yürürlüğe girinceye kadar iş sözleşmesi hükmü olarak devam eder. Bu etkiye “art etki” denir.

Ücret, ikramiye ve çalışma koşullarının sözleşme sona erdiği gün boşluğa düşmesi engellenir. Ancak normatif hükümlerin devamı ile tarafların karşılıklı borçlarına ilişkin hükümler aynı değildir; hangi hükmün art etki gösterdiği sözleşmenin içeriğine göre incelenir.

Sendika kapanırsa toplu iş sözleşmesi biter mi?

Hayır. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının güncel açıklamasına göre toplu iş sözleşmesine taraf sendikanın tüzel kişiliğinin sona ermesi veya faaliyetinin durdurulması, imzalanmış toplu iş sözleşmesini kendiliğinden sona erdirmez. Sözleşme yürürlük süresinin sonuna kadar devam eder.

İşveren değişirse toplu iş sözleşmesi devam eder mi?

İşyeri devri veya işveren değişikliği, yürürlükteki toplu iş sözleşmesinin hukuki durumunu 6356’nın özel hükümleri ve 4857 m.6 ile birlikte etkiler. Kanun, taraf değişikliklerinin toplu iş sözleşmesini keyfî biçimde ortadan kaldırmasını önleyen düzenlemeler içerir. Devir türü, devralanın aynı işkolunda başka toplu iş sözleşmesi bulunup bulunmadığı ve işyeri/işletme yapısı somut olarak incelenmelidir.

İşkolu değişirse toplu iş sözleşmesi biter mi?

Hayır. 6356 m.5/3 açık şekilde işkolu değişikliğinin yürürlükteki toplu iş sözleşmesini etkilemeyeceğini düzenler. İşyerinin işkolu sonradan değişse bile mevcut toplu iş sözleşmesi süresinin sonuna kadar uygulanmaya devam eder.

Yeni toplu iş sözleşmesi için ne zaman başvuru yapılabilir?

Mevcut toplu iş sözleşmesinin bitiminden önceki 120 gün içinde yeni sözleşme için yetki başvurusunda bulunulabilir. Ancak yeni toplu iş sözleşmesi, önceki sözleşme sona ermeden yürürlüğe giremez. Bu kural sözleşme dönemleri arasında kesinti yaşanmaması için yetki sürecinin önceden başlamasına imkân verir.

Toplu iş sözleşmesinde ücret zammı nasıl belirlenir?

Kanun belirli bir zam oranı dayatmaz. Taraflar toplu pazarlıkta zam oranını, dönemlerini ve hesap yöntemini kararlaştırır. Sabit oran, enflasyon farkı, seyyanen artış, kıdem zammı veya bunların birleşimi kullanılabilir.

Hüküm açık yazılmalıdır. Zam matrahının çıplak ücret mi giydirilmiş ücret mi olduğu, küsurat yuvarlama yöntemi ve geriye dönük farkların ödeme tarihi belirsiz bırakılırsa uygulama uyuşmazlığı çıkabilir.

İkramiye ve sosyal yardımlar toplu sözleşmede düzenlenebilir mi?

Evet. İkramiye, yemek, yol, yakacak, bayram yardımı, eğitim yardımı, doğum-ölüm yardımı ve benzeri sosyal haklar TİS’te düzenlenebilir. Kamu işçileri bakımından ilave tediye gibi kanundan doğan haklar ayrıca uygulanır.

Toplu iş sözleşmesinde yıllık izin artırılabilir mi?

Evet. İş Kanunu m.53’teki yıllık ücretli izin süreleri asgari korumadır. Toplu iş sözleşmesi işçi lehine daha uzun yıllık izin süreleri düzenleyebilir. Aynı şekilde mazeret izinleri kanuni asgari sürenin üzerinde belirlenebilir.

Fazla çalışma ücreti toplu sözleşmeyle artırılabilir mi?

Evet. İş Kanunu m.41’deki yüzde elli zamlı fazla çalışma ücreti asgari düzeydir. TİS daha yüksek oran öngörebilir. Sözleşme hükmü açıkça uygulanır ve işveren daha düşük kanuni asgariye dönemez.

Disiplin kurulu toplu sözleşmede düzenlenebilir mi?

Evet. Disiplin kurulu, savunma alma yöntemi, temsilci katılımı ve disiplin cezalarının usulü TİS’te düzenlenebilir. İşveren, sözleşmede öngörülen disiplin usulüne uymak zorundadır. Usule aykırı yaptırım veya fesih hukuki uyuşmazlık doğurabilir.

Toplu iş sözleşmesi herkese otomatik uygulanır mı?

Hayır. Sendika üyeliği, dayanışma aidatı, kapsam dışı personel ve kanundaki istisnalar dikkate alınır. İşveren vekilleri veya toplu görüşmelere işveren adına katılan kişiler gibi bazı grupların yararlanması sınırlanabilir. Her işçinin statüsü ayrı kontrol edilmelidir.

Kapsam dışı personel nedir?

TİS metinlerinde belirli yönetici veya yüksek sorumluluk sahibi görevler “kapsam dışı” bırakılabilir. Ancak kapsam dışı bırakmanın kanun, yetki belgesi ve toplu sözleşme kapsamıyla uyumlu olması gerekir. İşveren sırf toplu sözleşme haklarını vermemek amacıyla işçinin unvanını değiştiremez.

TİS uyuşmazlığında hangi belgeler önemlidir?

• Toplu iş sözleşmesinin tam metni ve ekleri.
• Yetki belgesi ve yürürlük tarihleri.
• İşçinin sendika üyelik başlangıç-bitiş kayıtları.
• Dayanışma aidatı talebi varsa yazılı başvuru.
• Ücret bordroları ve banka kayıtları.
• İşyeri sendika temsilcisi yazışmaları.
• İş sözleşmesi ve görev tanımı.
• TİS fark bordroları ve ödeme çizelgeleri.

Toplu iş sözleşmesi metni nasıl okunmalıdır?

TİS uygulanırken yalnız ücret zammı maddesine bakmak yeterli değildir. Tanımlar, kapsam, yürürlük, ücret cetvelleri, sosyal yardımlar, izinler, disiplin hükümleri ve ek protokoller birlikte okunmalıdır. Bir hakkın tutarı ana maddede, ödeme tarihi ise başka maddede düzenlenmiş olabilir. Sözleşmenin ekleri ve imza protokolleri de ana metnin ayrılmaz parçası olabilir. İşçi veya işveren bir hükmü uygularken sözleşmenin tamamındaki bağlantılı bütün düzenlemeleri birlikte dikkatle kontrol etmelidir.

İşçi açısından kontrol listesi

• Toplu iş sözleşmesinin yürürlük ve bitiş tarihini öğrenin.
• Üyelik tarihinizi e-Devlet’ten doğrulayın.
• TİS’teki ücret, ikramiye, sosyal yardım ve izin hükümlerini ayrı kontrol edin.
• Dayanışma aidatıyla yararlanıyorsanız talep tarihini saklayın.
• Bordrodaki TİS farklarını dönem dönem karşılaştırın.

İşveren açısından kontrol listesi

• Yetki belgesindeki kapsamı doğru uygulayın.
• TİS yürürlük tarihini bordro sistemine işleyin.
• Üyelik ve dayanışma aidatı durumuna göre yararlanmayı doğru başlatın.
• İşçi lehine bireysel sözleşme hükümlerini göz ardı etmeyin.
• Sözleşme sona erince art etki gösteren normatif hükümleri koruyun.
• Fark alacaklarını doğru dönemden hesaplayın.

Mersin’de toplu iş sözleşmesi uygulaması

Mersin’de liman, lojistik, belediye hizmetleri, sanayi, enerji, gıda ve kamu işyerlerinde toplu iş sözleşmeleri ücret ve sosyal hakların temel kaynaklarından biridir. Özellikle işletme yapısı, alt işveren ilişkileri ve çok işyerli şirketlerde hangi toplu sözleşmenin hangi işçiye uygulanacağı dikkatle belirlenmelidir.

TİS alacağı uyuşmazlığında yalnız bordroya bakmak yeterli değildir; sözleşmenin yürürlük tarihi, işçinin üyelik veya dayanışma aidatı tarihi ve işyeri kapsamı birlikte incelenmelidir.

İlgili içerikler

• Sendikaya nasıl üye olunur?
• Sendika aidatı
• Sendikadan istifa
• İşyeri sendika temsilcisi

Sık Sorulan Sorular

Toplu iş sözleşmesi neyi düzenler?

İş sözleşmesinin kurulması, içeriği ve sona ermesi ile tarafların hak-borçlarını ve uygulama/uyuşmazlık süreçlerini düzenleyebilir.

Toplu iş sözleşmesi yazılı olmak zorunda mı?

Evet.

Kaç yıl yapılabilir?

Kural olarak en az bir, en çok üç yıl.

Kim imzalar?

Yetkili işçi sendikası ile işveren sendikası veya sendika üyesi olmayan işveren.

Sendika üyesi olmayan işçi yararlanabilir mi?

Evet. Dayanışma aidatıyla m.39 şartlarına göre yararlanabilir.

İş sözleşmesi TİS’ten daha iyi hak veriyorsa ne olur?

İşçi lehine olan bireysel hüküm korunur.

TİS bitince ücretler eskiye döner mi?

Hayır. Normatif hükümler yenisi yürürlüğe girene kadar iş sözleşmesi hükmü olarak devam eder.

Sendika kapanınca TİS biter mi?

Hayır. Sözleşme yürürlük süresi sonuna kadar devam eder.

İşkolu değişirse TİS biter mi?

Hayır. 6356 m.5/3’e göre işkolu değişikliği yürürlükteki TİS’i etkilemez.

Yeni TİS yetki başvurusu ne zaman yapılabilir?

Mevcut sözleşmenin bitiminden önceki 120 gün içinde.

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →