Uluslararası Satışta Cari Piyasa Fiyatı ile Tazminat Nasıl Hesaplanır? CISG 76 | 2026
Uluslararası satışta taraf her zaman ikame işlem yapmaz. Satıcı sözleşmeyi ihlal etmiş olabilir fakat alıcı üretim planını değiştirdiği için başka tedarikçiden mal almamış olabilir. Alıcı ihlal etmiş ve sözleşme sona erdirilmiş olabilir fakat satıcı malları başka müşteriye fiilen satmamış olabilir. Bu durumda zarar hesabı gerçek ikame işlem fiyatına değil, objektif piyasa verisine dayanır. CISG m.76 tam olarak bu boşluğu doldurur.
Madde özellikle borsa veya emtia piyasasında fiyatı izlenebilen mallar, standart hammaddeler, yaygın sanayi ürünleri ve düzenli ticari pazarı bulunan ürünlerde işlevseldir. Ancak özel üretim, benzersiz teknik özellikli veya düzenli piyasası bulunmayan ürünlerde “cari fiyat” tespiti daha zor olabilir. Böyle bir dosyada CISG 74 genel zarar hesabı daha belirleyici hâle gelebilir.
- CISG 76’nın temel kuralı
- CISG 75 ile farkı
- Hangi tarihteki cari fiyat esas alınır?
- Mallar önce teslim alınmışsa
- Hangi yerdeki piyasa fiyatı?
- Teslim yerinde piyasa yoksa
- Fiyat farkı hesabı
- Cari fiyat nasıl ispatlanır?
- CISG 74 ek zararları
- Zararı azaltma bağlantısı
- Türkiye’de dava/tahkim
- Sık sorulan sorular
CISG 76 Hangi Durumda Uygulanır?
CISG m.76’nın uygulanması için öncelikle sözleşmenin CISG uyarınca geçerli biçimde sona erdirilmiş olması gerekir. İkinci temel şart, zarar gören tarafın CISG m.75 kapsamında bir ikame işlem yapmamış olmasıdır. Eğer gerçek ve makul bir ikame alım veya yeniden satış yapılmışsa zarar hesabında öncelikle CISG 75 kullanılır.
CISG 76 objektif piyasa ölçüsü getirir. Tarafın fiilen ne kadar ödediğine veya ne kadar gelir elde ettiğine değil, ilgili tarihte ilgili piyasada malın cari değerinin ne olduğuna bakılır. Bu sayede sözleşme ihlalinin ekonomik etkisi ikame işlem olmadan da ölçülebilir.
Madde, fiyat farkına ek olarak CISG 74 kapsamındaki diğer zararların talebini de açıkça korur. Dolayısıyla cari fiyat farkı tazminatın tamamı olmak zorunda değildir.
CISG 75 ile CISG 76 Arasındaki Temel Fark
CISG 75 gerçek işlem fiyatını esas alır. Alıcı başka yerden almış veya satıcı başkasına satmışsa makul ikame işlemin fiyatı kullanılır. CISG 76 ise gerçek ikame işlem bulunmadığında objektif cari piyasa fiyatını esas alır.
Taraf gerçek ikame işlem yapmışsa fakat bunu CISG 75’in aradığı makul süre veya makul şekilde yapmamışsa, doğrudan 76’ya geçilip geçilemeyeceği somut uyuşmazlığın hukuki değerlendirmesini gerektirir. Çünkü taraf kötü bir ikame işlem yapıp daha sonra piyasa fiyatına göre daha avantajlı hesabı seçemez. Sözleşmenin sona ermesi, gerçek işlem ve zarar azaltma davranışı birlikte incelenir.
İkame işlem yöntemi için CISG 75 İkame Alım ve Yeniden Satış rehberi kullanılabilir.
Cari Fiyat Hangi Tarihe Göre Belirlenir?
CISG m.76/1’in ana kuralına göre cari fiyat, sözleşmenin sona erdirildiği andaki fiyattır. Bu nedenle sona erdirme bildiriminin hangi tarihte ve hangi şartlarla geçerli olduğu tazminat hesabını doğrudan etkiler.
Fiyatların hızla değiştiği piyasalarda bir günlük fark bile önemli olabilir. Emtia fiyatı, metal, tarım ürünü veya enerji bağlantılı ürünlerde sözleşmenin sona erdirildiği tarih kesin biçimde ispatlanmalıdır. E-posta, KEP, kurye teslimi veya diğer bildirim kayıtları saklanmalıdır.
Sözleşmenin sona erdirilmesi CISG m.26 uyarınca bildirimle etki doğurur. Bu nedenle tarafın iç karar tarihi ile bildirimin karşı tarafa ulaştığı tarih aynı olmayabilir.
Mallar Sona Erdirme Öncesinde Teslim Alınmışsa Özel Tarih Kuralı
CISG m.76/1 ikinci cümlesi önemli bir istisna getirir. Zarar gören taraf malları sözleşmenin sona erdirilmesinden önce teslim almışsa, cari fiyat sona erdirme tarihine göre değil malların teslim alındığı andaki fiyata göre belirlenir.
Bu kural, tarafın fiyat hareketlerini bekleyip kendisi için en avantajlı anda sözleşmeyi sona erdirerek spekülatif zarar hesabı oluşturmasını önler. Malları elinde bulunduran tarafın piyasa riskini sınırsız biçimde karşı tarafa aktarmasına izin verilmez.
Bu nedenle teslim belgesi, taşıma belgesi, depo giriş kaydı ve malların fiilen ne zaman alındığını gösteren kayıtlar önemlidir. Incoterms teslim noktası ile fiziksel teslim alma tarihi farklı kavramlar olabileceğinden, m.76’daki “taking over” olgusu somut olaya göre belirlenir.
Cari Fiyat Hangi Yerdeki Piyasaya Göre Belirlenir?
CISG m.76/2’ye göre cari fiyat, teslimin yapılması gereken yerdeki geçerli fiyattır. Bu kural sözleşmedeki teslim düzenini merkez alır. Incoterms kullanılmışsa teslim yerinin doğru yorumlanması önemlidir.
Örneğin sözleşme FOB Hamburg, CIF Mersin veya DAP Ankara şeklinde kurulmuşsa malın teslim yerinin belirlenmesi Incoterms’in hukuki yapısına göre yapılmalıdır. Fatura üzerindeki alıcı adresi ile teslim yeri aynı olmak zorunda değildir.
Teslim yerindeki piyasa verisi, yerel borsa, düzenli emtia pazarı, bağımsız fiyat endeksi, sektörel yayın veya aynı nitelikteki gerçek satış verileriyle ispatlanabilir. Kullanılan kaynağın ilgili ürün, kalite, miktar ve tarih bakımından karşılaştırılabilir olması gerekir.
Teslim Yerinde Cari Fiyat Yoksa Ne Olur?
CISG m.76/2, teslim yerinde cari fiyat bulunmaması ihtimalini ayrıca düzenler. Bu durumda makul bir ikame teşkil eden başka yerdeki fiyat esas alınabilir; ancak malların taşıma maliyetlerindeki farklar hesaba katılır.
Bu nedenle başka ülke veya şehir piyasasındaki fiyat çıplak şekilde kullanılamaz. Ürün Mersin’de teslim edilecek fakat ilgili piyasa verisi Rotterdam’da oluşuyorsa, Rotterdam fiyatının Mersin teslim koşullarına uyarlanması için taşıma, sigorta ve ilgili lojistik farklar hesaplanmalıdır.
İkame pazarının neden makul olduğu da açıklanmalıdır. Coğrafi yakınlık tek ölçüt değildir; ticari alışkanlık, ürün standardı ve piyasanın gerçek alım-satım hacmi önemlidir.
CISG 76 Fiyat Farkı Nasıl Hesaplanır?
Alıcı açısından temel mantık, sözleşme fiyatı ile ilgili tarihteki daha yüksek cari fiyat arasındaki farktır. Satıcı açısından ise sözleşme fiyatı ile daha düşük cari fiyat arasındaki fark olabilir.
Örnek: Satıcı 200 ton ürünü ton başına 900 Euro’dan satmayı taahhüt etmiş, sözleşme geçerli biçimde sona erdirildiğinde teslim yerindeki cari fiyat ton başına 1.020 Euro olmuştur. Alıcı ikame alım yapmamışsa CISG 76 fiyat farkı ton başına 120 Euro, toplam 24.000 Euro olabilir. Ek üretim kaybı veya makul giderler varsa CISG 74 şartlarıyla ayrıca talep edilebilir.
Hesapta ürün kalite sınıfı, miktar, teslim koşulu, vergi ve taşıma unsurları aynılaştırılmalıdır. Farklı kalite veya farklı Incoterms fiyatını doğrudan karşılaştırmak hatalıdır.
Cari Piyasa Fiyatı Nasıl İspatlanır?
CISG 76 dosyasının merkez delili fiyat verisidir. Mahkeme veya tahkim heyeti kullanılan piyasa kaynağının güvenilirliğini, ürünle karşılaştırılabilirliğini ve doğru tarihi yansıtıp yansıtmadığını inceler.
Delil olarak uluslararası emtia borsası verileri, sektör fiyat endeksleri, ticaret odası verileri, bağımsız fiyat raporları, aynı tarihteki üçüncü taraf teklifleri ve gerçekleşmiş satışlar kullanılabilir. Tek bir tedarikçinin teklif e-postası her durumda “cari piyasa fiyatı”nı ispatlamaya yetmeyebilir.
Uzman görüşü veya bilirkişi incelemesi gerekebilir. Fiyat kaynağının yabancı dilde olması halinde Türkiye’de yargılamada HMK m.223 uyarınca tercüme sunulmalıdır.
Fiyat Farkına Ek Olarak CISG 74 Zararları İstenebilir
CISG 76, CISG 74 kapsamındaki ek zararları dışlamaz. Cari fiyat farkının yanında makul depolama, ek lojistik, üretim kaybı veya öngörülebilir kâr kaybı doğmuşsa ayrıca talep edilebilir.
Ancak aynı zarar iki kez tazmin edilemez. Örneğin cari fiyat farkı zaten malın ikame maliyetindeki artışı karşılıyorsa aynı ekonomik kayıp başka ad altında yeniden istenmemelidir.
CISG 74 genel zarar hesabı için CISG 74 Tazminat ve Kâr Kaybı rehberi kullanılabilir.
CISG 76 Talebinde Zararı Azaltma Kuralı
CISG m.77, zarar gören tarafın zararı makul ölçüde azaltmasını zorunlu kılar. Taraf piyasa fiyatının yükseldiğini biliyor ve makul ikame alımla daha büyük kaybı önleyebilecek durumda ise hiçbir şey yapmadan zarar biriktirmesi tazminatın azaltılmasına yol açabilir.
Bu nedenle CISG 76, tarafın pasif kalma hakkı verdiği anlamına gelmez. İkame işlem yapmamasının ticari gerekçesi açıklanmalıdır. Ürün artık gerekli değilse veya piyasa olağanüstü likit değilse farklı sonuç çıkabilir.
CISG 77’nin ayrıntıları için CISG 77 Zararı Azaltma Yükümlülüğü rehberi kullanılabilir.
Türkiye’de CISG 76 Talebi Nasıl İleri Sürülür?
Sözleşmedeki tahkim veya yetki şartı önce incelenir. Türk mahkemeleri yetkiliyse ticari dava açılabilir; tahkim şartı varsa uyuşmazlık seçilen tahkim kurumunda veya ad hoc tahkimde görülür.
Talep dilekçesinde sözleşmenin sona erdirildiği tarih, ikame işlem yapılmadığı, doğru piyasa, cari fiyat kaynağı, ürün karşılaştırması ve fiyat farkı matematiksel olarak gösterilmelidir. Kullanılan endeks veya piyasa verisi eklenmelidir.
Faiz CISG m.78 kapsamında ayrı değerlendirilir. Yabancı para alacağı için 3095 m.4/A Euro-Dolar Faizi rehberi tamamlayıcıdır.
Dosya Kontrol Listesi
- CISG’nin sözleşmeye uygulandığını doğrulayın.
- Sözleşmenin geçerli biçimde sona erdirildiği tarihi belirleyin.
- Gerçek ikame işlem yapılıp yapılmadığını kesinleştirin.
- Mallar sona erdirme öncesinde teslim alınmışsa özel tarih kuralını uygulayın.
- Teslim yerini Incoterms ve sözleşmeye göre belirleyin.
- Teslim yerindeki güvenilir cari fiyat verisini toplayın.
- Orada piyasa yoksa makul ikame pazarını ve taşıma farkını hesaplayın.
- Ürün kalite/miktar/teslim şartlarını aynılaştırın.
- CISG 74 ek zararlarını ayrı hesaplayın.
- CISG 77 kapsamında zarar azaltma davranışını belgeleyin.
Resmî Kaynaklar
- UNCITRAL – CISG Resmî Sayfası
- UNCITRAL – CISG Resmî Metni, Article 76
- UNCITRAL CISG Digest / CLOUT
- T.C. Mevzuat Bilgi Sistemi
Sık Sorulan Sorular
1. CISG 76 ne zaman uygulanır?
Sözleşme sona erdirilmiş ve CISG 75 anlamında gerçek ikame işlem yapılmamışsa, cari piyasa fiyatı yöntemi uygulanabilir.
2. İkame alım yaptıysam yine 76’yı seçebilir miyim?
Gerçek ve makul ikame işlem varsa esas hesap CISG 75’tir. Taraflar diledikleri yöntemi sonuç odaklı serbestçe seçemez.
3. Cari fiyat hangi tarihe göre alınır?
Kural olarak sözleşmenin sona erdirildiği tarihteki fiyat; mallar daha önce teslim alınmışsa teslim alma tarihindeki fiyat esas alınır.
4. Hangi ülkenin piyasa fiyatı kullanılır?
Kural olarak teslimin yapılması gereken yerdeki cari fiyat kullanılır.
5. Teslim yerinde piyasa yoksa ne olur?
Makul ikame teşkil eden başka yerin fiyatı, taşıma maliyeti farkları dikkate alınarak kullanılabilir.
6. Tek bir satıcı teklifi cari fiyatı kanıtlar mı?
Her durumda değil. Piyasanın objektif değerini gösterecek güvenilir ve karşılaştırılabilir veri tercih edilmelidir.
7. Fiyat farkına ek kâr kaybı istenir mi?
CISG 74 şartları sağlanıyorsa fiyat farkına ek zararlar talep edilebilir; aynı zarar iki kez tazmin edilemez.
8. CISG 77 bu hesapta uygulanır mı?
Evet. Zarar gören taraf makul zarar azaltma önlemlerini almak zorundadır.
9. Cari fiyat yabancı para cinsindeyse kur nasıl belirlenir?
Para birimi ve kur tarihi, talebin para birimi, tamamlayıcı hukuk ve yargılama/tahkim çerçevesinde ayrıca belirlenir.
10. Türkiye’de uzman raporuyla cari fiyat ispatlanabilir mi?
Evet. Mahkeme bilirkişisi veya taraf uzman görüşü kullanılabilir; temel piyasa verileri ve hesap yöntemi denetlenebilir olmalıdır.
CISG kapsamındaki satış sona ermiş fakat ikame işlem yapılmamışsa, yurt dışındaki alıcı veya satıcının fiyat farkı ve ek zarar talepleri piyasa verileriyle Türkiye’de veya tahkimde ileri sürülebilir.
Mersin Barosu, Sicil 3472
Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu
Bu içerik 15.09.2026 tarihinde CISG m.76 ve UNCITRAL resmî metni esas alınarak hazırlanmıştır.
(E-İMZALIDIR)
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
