Alman İthalatçının Türk Kuru İncirinde Aflatoksin Çıkarsa: AB Sınır Reddi, RASFF ve CISG Rücu (2026)

Kısa Özet

1. Uyuşmazlığın doğru tanımı: gıda güvenliği ile satış sözleşmesi aynı şey değildir

Almanya'da faaliyet gösteren ithalatçı Türkiye'den satın aldığı kuru incirin AB sınır kontrolünde aflatoksin veya okratoksin A sebebiyle uygun bulunmadığını öğrendiğinde tek bir uyuşmazlıkla karşı karşıya değildir. Birincisi ürünün Birlik pazarına girişinin kamu hukuku bakımından mümkün olup olmadığıdır. İkincisi Alman alıcının Türk satıcıya ödediği bedeli, taşıma giderlerini, analiz masraflarını ve üçüncü kişilere karşı doğan sorumluluklarını özel hukukta hangi şartlarda ileri sürebileceğidir. Sınırdaki idari karar, satıcının bütün giderlerden otomatik sorumlu olduğunun mahkeme hükmü değildir.

Dava stratejisi önce bu iki kanalı ayırmalıdır. İdari işlem için kararın muhatabı, tebliğ tarihi, kontrol makamı ve uygulanacak Alman itiraz rejimi tespit edilir. Satış sözleşmesi için miktar, parti kimliği, seçilen INCOTERMS teslim şekli, ürün özellikleri, analiz taahhüdü ve uygulanacak hukuk incelenir. İthalatçı hem kamu hukuku süresini hem CISG ayıp bildirim süresini ayrı ayrı takip etmelidir.

2. 2026 itibarıyla Türk kuru incirinin AB kontrol statüsü

2019/1793 sayılı Komisyon Uygulama Tüzüğü, belirli üçüncü ülke ürünlerine yönelik artırılmış resmî kontrolleri ve Ek II kapsamındaki özel giriş şartlarını düzenler. Türkiye menşeli kuru incir ve tüzükte belirtilen bazı incir karışımları ile işlenmiş incir ürünleri bu düzenleme içinde yer almaktadır. 2025/1441 sayılı değişiklikle aflatoksin yanında okratoksin A da izlenen riskler arasına katılmış ve kimlik ile fiziksel kontrol sıklığı yüzde 30 olarak belirlenmiştir. 9 Haziran 2026 tarihli 2026/1206 sayılı değişiklik ve güncel ek listeleri sevkiyat tarihinde ayrıca okunmalıdır.

Yüzde 30 kontrol, sevkiyatların yüzde 30'unun otomatik reddedildiği anlamına gelmez. Bu, ilgili kategori için uygulanan kimlik ve fiziksel kontrol sıklığıdır; uygunsuzluk kararı ise somut partinin usulüne uygun analizine ve mevzuatın ölçüm kriterlerine dayanır. Bir ithalatçı bu ayrımı ödeme tutanağında, sigortaya müracaatında ve Türk üreticiye gönderdiği bildirimde açıkça korumalıdır.

3. Aflatoksin B1, toplam aflatoksin ve okratoksin A için sınırlar

2023/915 sayılı AB Tüzüğü Ek I, kuru incir için aflatoksin B1 bakımından kilogram başına 6,0 mikrogram; B1, B2, G1 ve G2 toplamı bakımından 10,0 mikrogram üst sınırını düzenler. Aynı ekte kuru incir ve kuru üzüm grubuna ilişkin okratoksin A üst sınırı kilogram başına 8,0 mikrogramdır. Analizin hangi parametreyi, hangi ölçüm birimini, hangi gıda alt kategorisini ve hangi analitik belirsizlik yaklaşımını içerdiği kararın hukukî denetiminde önemlidir.

Bu sayıları tüm kuru meyvelere uygulamak hatalıdır: başka meyveler için daha düşük sınırlar bulunabilir. Kuru incir macunu, karışımlar veya ileri işlenmiş ürünlerde ilgili ürün kodu, bileşim ve 2023/915 madde 3 hükümleri ayrıca incelenir. Ticari sözleşmedeki özel kalite kriteri Birlik kamu sağlığı sınırından daha sıkı olabilir; kamu hukuku uygunluğu tek başına bütün sözleşmesel taahhütleri karşıladığı sonucunu doğurmaz.

4. Ürün sınıflandırması, GTİP ve parti tanımı neden belirleyicidir?

Bir sandık içindeki kuru incir, kuru incir ezmesi ve farklı kuru meyvelerin karışımı aynı gümrük tarife pozisyonu altında işlem görmeyebilir. 2019/1793 Ek II ve 2026 güncellemelerindeki CN/TARIC kodları, ürünün teknik niteliğine göre incelenmelidir. Kod ile fiilî ürün arasındaki tutarsızlık bazen belgelerin kabulünü, bazen kontrol noktasını, bazen de hangi risk koşulunun uygulanacağını etkiler. Mümkünse gümrük beyanını yalnızca ihracatçının gönderdiği ticari faturaya dayanarak değil, paket etiketleri ve içerik kompozisyonu üzerinden doğrulamak gerekir.

Birden çok konteyner, palet veya parti tek sözleşmeye bağlı olsa bile her birinin lot numarası ve analiz dosyası ayrılmalıdır. Ürün bir partide uygunsuz bulunurken diğer partide uygun olabilir. İthalatçının tek sözleşmenin tümünü feshetmek yerine kısmi mal, kısmi bedel veya belirli partiler bakımından hak kullanması gerekip gerekmediği CISG madde 51 çerçevesinde değerlendirilir.

5. Resmî sertifika, laboratuvar sonucu ve belge zinciri

Ek II kapsamındaki ürünlerde, 2019/1793'ün ilgili hükümleri uyarınca yetkili üçüncü ülke makamının resmî sertifikası ve kontrol edilmesi gereken kontaminantlara ilişkin numune/analiz sonuçları sevkiyat evrakına bağlanır. Sertifikanın parti kodu, numune raporunun kodu ve ürün etiketlerindeki tanımlayıcılar birbirini tutmalıdır. ISO/IEC 17025 kapsamındaki laboratuvar yetkinliği, kullanılan yöntem ve numunenin temsil kabiliyeti bakımından ayrıca doğrulanmalıdır. Bir laboratuvar raporunun bulunması, resmî sertifika yükümlülüğünü kendiliğinden ortadan kaldırmaz.

2019/1793 madde 11 sisteminde resmî sertifika kural olarak düzenlendiği tarihten itibaren dört aydan, laboratuvar analiz sonuçlarından itibaren de altı aydan uzun geçerli olamaz. Zaman geçerliliğinin yanı sıra sertifikayı düzenleyen kurum, yetkili imza, belge dili ve gönderiyle eşleştirme gibi koşullar da kontrol edilmelidir. Sonradan hazırlanan özel laboratuvar testi, sevkiyat anında bulunması gereken resmî belgeyi geçmişe etkili olarak var etmez.

6. Sınır kontrolünde CHED, TRACES ve gümrükten çekme adımı

AB resmî kontrol sisteminde kontrol edilen gıda partilerinin giriş süreci ilgili sınır kontrol noktası ve TRACES üzerinden kullanılan ortak sağlık giriş belgesi (CHED) ile bağlantılıdır. 2017/625 sayılı Tüzüğün 56. maddesi ve 2019/1793'ün özel kuralları kapsamında resmî kontroller tamamlanmadan eşyanın serbest dolaşıma bırakılması beklenmemelidir. Gümrük işlemlerinin elektronik olarak başlatılmış olması, gıda uygunluğunun kesinleştiği anlamına gelmez.

Beyan sahibi, ithalatçı ve gümrük müşaviri arasında kimin hangi bildirimi yapacağı sözleşmede ve vekâlette açık olmalıdır. CHED statüsü, numune alma saati, depolama ve antrepo masrafları dava dosyasına zaman sıralı deliller olarak alınmalıdır. İthalatçı önce malı serbest bıraktırmak için yanlış veya eksik belge sunmamalı; resmî makamın yazılı kararını ve eksik belge listesini talep etmelidir.

7. Numune alınması ve ilk laboratuvar sonucuna teknik itiraz

Sınırda bildirilen yüksek toksin değeri, ölçüm metodunun tartışılmasını yasaklayan tartışmasız bir veri değildir; ancak ithalatçının kendisinin bulduğu düşük değer de resmî kontrol sonucunu otomatik kaldırmaz. Numune planı, mühür, alınan alt numune sayısı, laboratuvarın ölçüm belirsizliği, analiz yöntemi ve ilgili partinin homojenliği konusunda teknik dosya oluşturulmalıdır. Özellikle mikotoksin bulaşı parti içinde düzensiz dağılabildiğinden tek rastgele numune ile bütün ihracat partisini temsil ettiği iddiası dikkatle incelenir.

Yetkili makama başvururken karşılaştırılabilir numunenin korunması, resmî raporun tüm ekleri, tahlil protokolü ve varsa doğrulama analizinin hukukî dayanağı istenir. İtiraz süresi ve tekrar analiz imkânı kararın düzenlendiği üye devletin hukukuna ve uygulanabilir AB hükümlerine göre belirlenmelidir. Türkiye'deki bir laboratuvarı görevlendirmek faydalıdır; fakat onu Alman sınır makamının yerine geçirecek kesin karar mercii gibi göstermek yanlıştır.

8. Sınır reddi kararına başvuru ve yetkili Alman makamı

2017/625 sayılı Resmî Kontroller Tüzüğünün 7. maddesi, belirli resmî kontrol kararlarına karşı ilgili kişinin ulusal hukuka göre başvuru hakkını korur. Somut karar hangi Alman eyaletindeki hangi makam tarafından tesis edilmişse, başvuru mercii ve usulü o kararın bildiriminden hareketle saptanır. Her kontrol yazısına aynı itiraz süresini veya aynı mahkemeyi uygulamak doğru değildir; yazılı kararın Rechtsbehelfsbelehrung kısmı ve uygulanacak özel düzenleme okunmalıdır.

Başvuruda ürün grubu, ölçüm sonucu, laboratuvarın örnekleme protokolü, parti miktarı ve uygun olduğu ileri sürülen belge açıkça eşleştirilmelidir. İdari denetim sürerken CISG bildiriminin bekletilmesi ticari alacak hakkını zayıflatabilir. Her iki kanalda da aynı tarihlerin takibi yapılır ama başvurular ayrı hukukî sebeplerle yönetilir.

9. 2017/625 madde 66 gereğince olası idari tedbirler

AB sınır kontrolünde uygunsuz sevkiyat bakımından 2017/625 sayılı Tüzük madde 66, girişin reddi ve koşullara göre imha, Birlik dışına geri gönderme veya özel işleme tabi tutma gibi önlemler öngörür. Hangi tedbirin mümkün olduğu ürünün insan sağlığına etkisine, ilgili riskin giderilebilir olup olmadığına, sevkiyatın fiilî durumuna ve yetkili makam kararına bağlıdır. Düşük maliyetli seçeneği ticari olarak istemek, makamın insan sağlığını koruma yükümlülüğünü bertaraf etmez.

İthalatçı, karar kesinleşmeden malı başka depoya gizlice yönlendirmemeli veya değerlendirme amacıyla üçüncü kişiye devretmemelidir. Kararın gerektirdiği gözetim, depolama, yeniden sevk veya imha giderleri ile bunların dayanak faturaları ayrı klasörlenmelidir. Bu belgeler Türk satıcıya yöneltilecek tazminat hesabında zorunluluk, illiyet bağı ve zararı azaltma yükümlülüğü bakımından önem taşır.

10. Geri gönderme ile imha arasındaki ticari ve hukukî ayrım

Bir partinin Türkiye'ye geri gönderilmesi gerektiğinde sevkiyat rotası, taşıma ücreti, sigorta, kamu makamı gözetimi ve Türk gümrük mevzuatındaki geri geliş rejimi ayrı inceleme gerektirir. İmha kararı verilmişse imhaya yetkili tesis, sertifika ve işleme miktarı belgelenmeden "ürün imha edildi" ifadesiyle toplam zararın ispatı sağlanmış olmaz. Her iki işlemde de yetkili makamın izin verdiği seçeneğin kullanıldığı gösterilmelidir.

Sözleşme mal bedelini önceden ödenmişse ödeme iadesi tartışılır; bedelin bir kısmı ödenmemişse alıcının ödeme tutma ve karşı taleplerini kullanması ayrı değerlendirilir. Sigortanın bazı masrafları karşılaması, aynı kalemin satıcıdan ikinci kez tahsil edilebileceği anlamına gelmez. Tasfiye tablosunda mal, taşıma, sigorta, analiz, depolama ve imha giderleri tek tek ayıklanmalıdır.

11. RASFF bildirimi sınır reddiyle aynı anlama gelmez

Gıda ve Yem Hızlı Uyarı Sistemi (RASFF), üye devletler arasında gıda ve yem risklerine ilişkin bilgi akışını sağlar. Sistemde "border rejection" kaydı bulunması, her Alman ithalatçı için otomatik bir tazminat kararı oluşturmaz; bildirimin konusu, ürün partisi, menşe ülke, risk ve alınan tedbirler bağlamında okunmalıdır. Türk şirketin isminin bildirime konu olması ve belirli bir partinin teknik olarak uygunsuz bulunması farklı olgulardır.

RASFF kaydının numarası, tarih aralığı, ürün tanımları ve resmî dosya referansı toplanır. Ticari ihtilafın delili olarak kullanılacaksa bildirimdeki numaranın satın alma sözleşmesinin partisiyle örtüştüğü kanıtlanmalıdır. Yanlış partiye ait uyarıyı bütün siparişler için ayıp ispatı saymak hem haksız işlem riskini hem de davada gereksiz itirazı artırır.

12. Piyasaya girdikten sonra bulunan risk: geri çekme ve geri çağırma

Sınırda reddedilen ürün ile daha önce tüketicilere ulaşmış ürün için hukukî yükümlülükler farklıdır. 178/2002 sayılı Genel Gıda Hukuku Tüzüğünün 14. maddesi güvenli olmayan gıdaların piyasaya arzını yasaklar; 18. maddesi izlenebilirliği, 19. maddesi ise koşulları gerçekleştiğinde piyasadan geri çekme, yetkili makamlara bilgi verme ve gerekiyorsa tüketiciden geri çağırma yükümlülüğünü düzenler. İthalatçı ilk tespit sonrası tedarik zincirindeki partileri geriye ve ileriye dönük izlemelidir.

Sadece depoda bekleyen ve hiç tüketiciye çıkmayan partinin tasfiyesi ile dağıtıcılara satılıp tüketiciye ulaşmış ürünün geri çağrılması aynı maliyet hesabına girmez. Yapılan çağrının kapsamı, kamu kurumunun talimatı, bayi bildirimleri, toplama kayıtları ve işçilik giderleri ayrı belgelendirilmelidir. Kamu sağlığı önlemleri sözleşmesel uyuşmazlık sonuçlanana kadar ertelenmez.

13. İthalatçının kamu hukukundaki sorumluluğu satıcıya tamamen devredilir mi?

Alman ithalatçı ürünün Birlik pazarına girişinde kendisine düşen gıda güvenliği ve belge kontrolü yükümlülüklerini sadece "satıcı Türk şirketidir" diyerek ortadan kaldıramaz. Buna karşılık Türk üreticiyle aralarındaki alım satım sözleşmesi, belirli belgeleri sağlama, AB limitlerine uyma ve meydana gelen zararları üstlenme bakımından ticari yükümlülük doğurabilir. Kamu makamının ithalatçıya yönelttiği işlem ile alıcının satıcıdan rücu talebi arasında hukuken ikinci bir inceleme yapılır.

Sözleşmenin garanti ve tazmin şartları geniş yazılmış olsa bile kanundan kaynaklanan kamu hukuku yükümlülüklerinin üçüncü kişilere karşı kime ait olduğu ayrıca belirlenir. Bedel iadesi, ayıp sebebiyle sözleşmeden dönme ve zararın tazmini talepleri aynı olaydan doğabilir fakat farklı kurallara dayanır. İddia edilen her masrafın sözleşmeye aykırılık, öngörülebilirlik ve zarar azaltma bakımından değerlendirilmesi gerekir.

14. CISG niçin Almanya–Türkiye kuru incir satışına uygulanabilir?

Almanya ve Türkiye Milletlerarası Mal Satımına İlişkin Birleşmiş Milletler Antlaşmasına (CISG) taraftır. İki ülkede işyerleri bulunan ticari satıcı ve alıcı arasında mal satım sözleşmesi yapılmışsa, CISG madde 1 kapsamı somut ilişki için incelenir. Tarafların madde 6 çerçevesinde geçerli bir hukuk seçimi veya CISG'den ayrılma kaydı bulunması durumunda sonuç değişebilir. Fatura üzerindeki "Alman hukuku" ibaresinin, anlaşmanın bütünü dikkate alınmadan CISG'yi otomatik dışladığı söylenemez.

Ürünün işlenmesi, özel kalite testi veya paketlenmesi satış sözleşmesinin unsurları olabilir; ağırlıklı hizmet karakteri varsa CISG madde 3 kapsam analizi gerektirir. Kamu hukuku bakımından ithalatın durdurulması CISG'yi ortadan kaldırmaz. Sözleşmenin zamanında, doğru belgelerle ve uygun kalitede ifa edilip edilmediği CISG hükümlerine göre ayrıca değerlendirilebilir.

15. CISG 35 çerçevesinde uygunluk: üründe toksin bulunması

CISG madde 35, satıcının sözleşmede kararlaştırılan miktar, kalite, tür ve ambalajda mal teslim etmesi gerektiğini düzenler. Uygulanabilecek AB toksin sınırlarının aşıldığı resmi raporla belirlenmiş kuru incirin Alman ithalatçının öngörülen pazarda kullanılmasına elverişsiz oluşu bir uygunluk uyuşmazlığı yaratır. Ancak belirli bir ithalat ülkesindeki kamu hukuku standartlarının satıcıya hangi kapsamda yüklenebileceği, ürünün bilinen varış yeri, alıcının talimatları, sektörel deneyim, sözleşme dili ve tarafların ortak bilgisine göre somutlaştırılmalıdır.

Sözleşmede "2023/915 Ek I sınırlarına uygun, AB girişinde 2019/1793 gereklerini karşılayan gıda" şeklinde bir taahhüt varsa uyuşmazlığın ispat çerçevesi daha belirgin olur. Alıcının yalnız "sınırdan geçmedi" cümlesi yerine raporu, parti kodunu ve satıcının taahhüt ettiği belge setini göstermesi gerekir. Malı teslim almadan önce veya risk geçişinden sonra bulaşma ihtimali ayrıca teknik uzmanla araştırılır.

16. CISG 34: belge teslimi ayıplı maldan ayrı bir ihlaldir

Satıcı malın yanında resmî analiz raporu ve gerekli sertifikayı teslim etmeyi üstlenmişse, belgelerin yanlış partiye ilişkin olması, geç teslimi veya sözleşmeye aykırı içeriği CISG madde 34 kapsamında ayrıca değerlendirilebilir. Bu madde sözleşmede gerekli belgelerin teslimi ile eksikliğin belirli koşullarda giderilmesi konusunda düzenleme içerir. Belge eksikliği sebebiyle malların AB sınırında tutulması, ürün fiziksel olarak uygun olsa dahi ticari zarar yaratabilir.

Bu ayrım davanın ispatını sadeleştirir. Bir bilirkişi toksin analizini incelerken başka bir hukukî inceleme sertifikanın kimin düzenleme yükümlülüğünde olduğunu, ne zaman gönderildiğini ve gecikmenin sınırda beklemeye nasıl etki ettiğini ortaya koyar. Yanlış belge ile uygun olmayan ürünü tek başlık altında değerlendirmek, zararın hangi ihlalden doğduğunu belirsizleştirebilir.

17. Risk geçişi, EXW–FOB–DAP ve toksinin ne zaman oluştuğu

INCOTERMS teslim koşulları taşıma riski, yükleme ve masraf paylaşımı bakımından önemlidir; fakat her toksin bulgusunu ithalatçının sorumluluğuna dönüştüren otomatik bir savunma değildir. CISG madde 36, riskin geçtiği anda mevcut uygunluk eksikliğinden satıcının sorumluluğu ile daha sonra belirli ihlallerden kaynaklanan ayıpları ayrı ele alır. Kuru incirde üretim ve kurutma sürecindeki bulaşma ile alıcının sorumluluğundaki uzun süreli kötü depolama arasında nedensellik ayrımı gerekebilir.

Bu sebeple teslim anındaki nem ölçümü, palet/koli mührü, sıcaklık kaydı, nemli konteyner iddiası, liman bekleme süreleri, depolama anlaşması ve yükleme fotoğrafları birlikte incelenir. Satıcı "EXW yaptık" dediğinde kamu hukuku uygunluğunun kimde olduğu sorunu ayrı kalır; alıcı da sonradan oluşmuş zararı otomatik biçimde satıcıya yükleyemez. Deliller çoğu zaman liman ve depodan çok önceki üretim partisinden başlayarak toplanmalıdır.

18. CISG 38 ve 39: muayene ile ayıp bildirimi zamanlaması

CISG madde 38, alıcının koşulların elverdiği en kısa sürede malı muayene etmesini veya ettirmesini; madde 39 ise ayıbın niteliğini belirterek makul süre içinde satıcıya ihbar etmesini düzenler. Uluslararası taşıma bulunan satışlarda muayenenin ne zaman mümkün olduğu sözleşme, taşımaya ilişkin belgeler ve teslime göre değerlendirilir. Sınır denetimi sonucu geldiği tarih, alıcının ayıbı ne zaman öğrendiğini göstermesi bakımından kritik olabilir.

Sadece "mallar kusurlu" demek yerine parti numarası, analiz tarihi, tespit edilen aflatoksin/okratoksin A değerleri, karar numarası ve istenen çözüm açıkça yazılmalıdır. Madde 39/2'deki iki yıllık dış sınır da koşulları gerçekleştiğinde gündeme gelir; bunun bütün davalar için tek dava zamanaşımı süresi olduğu ileri sürülmemelidir. Bildirim gönderim ve teslim ispatı, iki dilde hazırlanmış e-posta zinciri ve ekleriyle saklanmalıdır.

19. CISG 40 ve 44: satıcının bildiği durum ve geç ihbar savunması

CISG madde 40, satıcının bildiği veya bilmemesinin mümkün olmadığı ve alıcıya açıklamadığı olgularla ilgili olarak 38 ve 39. madde hükümlerine dayanmasını sınırlar. Bu kuralı işletmek için yalnız uygunsuz analiz sonucunu göstermek yeterli değildir; önceki parti raporları, üreticinin iç kalite testleri, müşteriye gönderilmiş uyarılar ve tedarikçi yazışmaları gibi somut bilgiler gerekir. Bilginin kaynağı ve satıcıyla ilişkisi ispat edilmeden "üretici kesin biliyordu" demek doğru değildir.

CISG madde 44 de makul mazerete bağlı, sınırlı koşullarda bazı taleplerin korunmasına ilişkin özel bir düzenlemedir. Kuralın her geç bildirimi bütünüyle kurtardığı iddia edilmemelidir. Uygunluk bildiriminin hemen yapılması ve sonraki tüm yazışmalarda aynı partiye atıf verilmesi, uyuşmazlığın bu istisna hükümlerine bağımlı kalmasını önler.

20. CISG 46–49: ikame mal, ifa talebi ve sözleşmeden dönme

Alıcının ilk talebi her zaman bütün sözleşmenin iptali olmak zorunda değildir. CISG madde 46 uygun şartlarda aynen ifa, onarım veya ikame mal talebi açısından incelenir. Gıda güvenliği mevzuatını ihlal eden parti için pratikte ikame, yeni uygun ürünün zamanında teslimi anlamına gelebilir. Ancak teslim tarihi, pazar ihtiyacı, güvenlik riski ve alternatif teminin mümkünlüğü dikkate alınarak seçilen çare belirlenir.

CISG madde 49 kapsamında dönme için esaslı ihlal veya ilgili koşulların gerçekleşmesi gerekir; tek teknik eksikliği her durumda esaslı ihlal olarak nitelendirmek doğru değildir. Dönme bildirimi, iade prosedürü ve malın üzerinde uygulanmış resmî işlem birbirini etkileyeceği için hukuki plan aynı anda kurulmalıdır. Ürün imha edilmişse fiziksel iadenin mümkünlüğü ve CISG madde 82 istisnaları özellikle incelenir.

21. CISG 50: kısmi değer kaybı ve bedel indirimi

Mal bütünüyle ticari değersiz hale gelmemiş, resmi makamın izin verdiği başka yasal kullanım mevcutsa veya ayıp belirli partilerle sınırlıysa CISG madde 50 uyarınca bedel indirimi olasılığı değerlendirilebilir. Bu madde, malın fiilen teslim edildiği andaki gerçek değeri ile sözleşmeye uygun malın aynı andaki değeri arasındaki oranı esas alan bir hesap öngörür. Bedel indirimini tüm masrafların otomatik iadesiyle karıştırmak yanlış olur.

Değer tespitinde ürünün yasal satış ve kullanım imkânı, alternatif pazar ve sonradan yapılabilecek işlemin mevzuata uygunluğu dikkate alınır. İnsan sağlığına zararlı ürün için hukuka aykırı yeniden satış senaryosu değer olarak alınamaz. Bedel indirimi ile CISG madde 74 uyarınca istenebilecek zarar kalemlerinin çifte tahsile yol açmaması gerekir.

22. CISG 74–77: depolama, imha ve müşteri kaybı zararları

CISG madde 74, ihlalin doğurduğu zarar ve kâr yoksunluğu taleplerinin kapsamını, öngörülebilirlik sınırıyla birlikte düzenler. Madde 75–76 uygun koşullarda ikame satın alma ve güncel fiyat farkını; madde 77 ise zarar gören tarafın zararı azaltmak üzere makul önlemler alma yükümlülüğünü ele alır. İthalatçı depolama, yeniden tahlil, geri gönderme ve müşteriye karşı ödenen tutarları tek toplam halinde değil, neden–sonuç zinciri içinde ayrı hesaplamalıdır.

Örneğin makamın zorunlu tuttuğu imha faturası ile ithalatçının kendi tercih ettiği pahalı depolama süresi aynı ispat düzeyinde değildir. Önceden belgelenmiş sipariş kaybı, gerçekleşmiş satış faturası ve üçüncü taraf talebi maddi kaybı güçlendirir; spekülatif gelecekteki kâr iddiaları ise zayıftır. İlgili sigorta ödemesi, kurtarılan mal değeri ve karşılıklı tahsilatlar mahsup tablolarına dahil edilmelidir.

23. CISG 79 kapsamında mücbir sebep ve mikotoksin savunması

Satıcı kötü hava koşulları, beklenmedik hasat kalitesi veya nakliye gecikmesi gerekçesiyle sorumluluktan kurtulduğunu ileri sürebilir. Ancak CISG madde 79 bir sorumluluktan kurtuluş imkânını belirli koşullara bağlar; olayın taraf kontrolü dışındaki engel olması, sözleşme kurulurken makulen öngörülememesi ve sonuçlarının önlenememesi gibi unsurlar somutlaştırılmalıdır. Kuru incirde aflatoksin kontrolü sektörde bilinen bir gıda güvenliği riski olduğundan sırf kötü hasat savunması otomatik bir muafiyet yaratmaz.

Madde 79'un sözleşmenin bütün ifa sorunlarını ortadan kaldırdığı veya diğer hakları otomatik olarak bitirdiği de söylenemez. Satıcının hangi koruyucu depolama/kurutma tedbirlerini aldığı, önceki testlerde hangi riskin görüldüğü ve hangi tarihte alıcıya bilgi verildiği önemlidir. Alıcı riskin fiyatlandırılmasına veya teslimin ertelenmesine önceden muvafakat etmişse olayın hukukî değerlendirmesi değişebilir.

24. Resmî analiz ile özel analiz çelişirse hangi delil önceliklidir?

Resmî sınır numunesi ve farklı tarihte başka depodan alınmış özel numune birbirini doğrudan çürüten aynı ölçüm olmayabilir. Hukukî kıyaslama için numune alınan yer ve tarih, parti mühür numarası, örnekleme yöntemi, öğütme/homojenizasyon biçimi ve analiz edilen maddeler aynı çerçevede incelenmelidir. Aflatoksin değerinin yükleme öncesi ile sınırdaki farklılığı, değişikliğin üretimden mi taşımadan mı kaynaklandığını tek başına kanıtlamaz.

Mahkeme aşamasında bilirkişiden salt "hangisi doğru" cevabı yerine teknik ihtilaf noktalarını açıklaması istenir: her numunenin temsiliyeti, analizin güvenilirliği, olası bulaş kaynağı, ölçüm belirsizliği ve zararın ilgili ihlalle bağı. Almanya'daki idari dosyadaki orijinal belgelerin Türk yargılamasında usulüne uygun sunulması ve gerektiğinde tercümesi ayrıca planlanmalıdır.

25. İthalat sözleşmesinde hukuk ve yetki maddesi bulunmuyorsa

Sözleşmede tahkim veya mahkeme seçimi bulunması, kamu hukuku sınır reddine karşı başvurunun Almanya'da yürütülmesi gerekliliğini ortadan kaldırmaz. Türk satıcıya karşı parasal talep yönünden ise sözleşmesel yetki kaydı, uluslararası yargı yetkisi, uygulanacak hukuk ve tenfiz olanakları ayrı incelenir. Türk mahkemesinde dava açılacaksa 5718 sayılı MÖHUK madde 24 ile TTK ve HMK görev/yetki hükümleri sözleşmenin bütününe göre uygulanır.

Alman ithalatçının sadece Almanya'da düzenlenmiş laboratuvar raporu bulunması, otomatik olarak Alman mahkemesinin bütün tazminat taleplerinde münhasır görevli olduğu anlamına gelmez. Türkiye'de ticari alacak veya tazminat davasından önce TTK 5/A kapsamında zorunlu arabuluculuk değerlendirmesi yapılabilir; talebin niteliği ve uygulanabilir istisnalar incelenmelidir. Tahkim kaydı varsa tahkim ile ihtiyati koruma arasındaki ilişki ayrıca ele alınır.

26. Türk satıcıya ihtarname: 24 saat içinde hangi bilgiler?

İdari red/analiz haberi alındığında ilk iş Türk satıcıya olayın delillerini koruyan açık bir yazılı bildirim göndermektir. İhtar ekinde sipariş ve fatura numarası, parti kodu, resmî inceleme belgesi, toksin ölçümü, kararın tebliğ tarihi ve satıcıdan istenen çözüm gösterilir. Ancak gerçek olmayan kesin tazminat tutarı veya kesin fesih iddiası yazılmaz. Alıcı, tedarikçiden aynı partinin üretim ve analiz kayıtlarını, kalite güvence belgelerini ve yükleme/depolama verilerini saklamasını istemelidir.

Bildirim metni Türkçe ve gerektiğinde Almanca hazırlanabilir; iki metnin hukukî anlamı çelişmemelidir. Teslimden önce denetim kararı gelmişse ayrıca belgenin ne zaman düzenlendiği açıklanır. Elektronik bildirimlerin gönderim ve ulaşma kayıtları saklanmalı, sözleşmenin öngördüğü bildirim adresi veya usulü varsa ona uyulmalıdır. Bu ilk yazı ileride CISG 39 bakımından önem kazanabilir.

27. Satıcıya yöneltilecek talep kalemlerini tablolamak

İthalatçı dava açmadan önce mal bedeli, ödenmiş avans, depolama, resmi test, ek test, gümrük müşavirliği, iade taşıması, imha, üçüncü kişi talepleri, faiz ve makul yargılama giderlerini ayrı hesaplamalıdır. Her kalemin dayandığı belge, ödeme tarihi, para birimi, vergisel etkisi ve hukuki sebebi tabloda gösterilir. Bir masraf resmi makamın kararıyla zorunlu hale gelmiş olabilir; başka bir masraf firmanın ticari tercihinden kaynaklanabilir.

Gecikme sebebiyle iptal edilen müşteri siparişinin sözleşmesel belge ve net marj kaydı ayrı sunulur. Sigorta veya taşıyıcıdan tahsil edilebilen tutarlar, ilgili zararla mükerrer tahsil edilmemesi için işaretlenir. Bu yapı, tarafların sulh müzakeresinde soyut "tüm zararlar" talebinden daha anlaşılabilir bir çözüm zemini sağlar.

28. Taşıyıcı ve depo işletmecisinin olası sorumluluğunu ayırmak

Mikotoksin yükleme öncesinde mevcutsa üreticiye yönelen kalite iddiası ile yükleme sonrasında nem, su alma, uygunsuz havalandırma veya açıkta depolama sebebiyle oluştuğu ileri sürülen zarar farklı sorumluluk alanlarıdır. Karayolu taşımalarında koşulları varsa CMR hükümleri de devreye girebilir; fakat taşıma belgesinin tek başına toksin kaynağını kesinleştirdiği iddia edilmemelidir. Depo sözleşmesi ve mühür kayıtları analizin teknik değerlendirmesini tamamlar.

Konteynerin temizliği, havalandırma durumu, sıcaklık-nem sensörleri, hasar tespit tutanağı, taşıyıcıya ihtirazi kayıt ve paket malzemesinin fotoğrafları olayın zaman çizelgesine bağlanır. Taşıyıcı veya sigorta yönünden doğabilecek özel ihbar/zamanaşımı süreleri, CISG satıcı ihbarının yerine geçmez. Birden fazla sorumluluk kaynağı varsa dava stratejisi bunları çifte tahsile izin vermeden değerlendirir.

29. Tedarikçinin savunmaları ve karşı delillerin sınırı

Türk satıcı, yükleme tarihli temiz laboratuvar raporunu, yetkili sertifikayı, ambalaj standardını, uygun kurutma/nem kayıtlarını veya alıcının depolama talimatlarını sunabilir. Bu tür belgeler önemli savunma delilleridir; ancak yanlış partiye ait rapor veya sadece firma içi genel kalite belgesi somut sınır tespitini ortadan kaldırmaz. Aynı biçimde ithalatçının sınırdaki raporu da satıcının bütün tedarik zinciri kusurunu peşinen ispatlamaz.

Müzakere veya yargılamada her tarafın delilleri parti kodları üzerinden eşleştirilmelidir. Analiz teknik uzmanının raporunda örnekleme tarihi, kullanılan yöntem ve limit tablosu açık olmalıdır. Sözleşmenin "garantisiz satış" şeklindeki bir maddesi varsa CISG madde 6 ve somut ticari koşullara göre değerlendirilir; kamu sağlığı mevzuatını tarafların anlaşmasıyla ortadan kaldırmak mümkün değildir.

30. Türkiye’de delil tespiti, belge ibrazı ve ihtiyati koruma

Türk satıcı üretim numunesini veya kalite kayıtlarını kaybetme riski taşıyorsa HMK madde 400 ve devamındaki delil tespiti yolları somut olayda değerlendirilebilir. Eldeki sözleşme, fatura, parti numaraları ve talep edilen belirli delil ile bunların kaybolma tehlikesi gerekçelendirilmelidir. Hâkimden belirsiz bir "tüm dosyaları araştır" kararı değil, teknik uyuşmazlıkla doğrudan ilgili kayıtların tespiti istenir.

Alacağın para alacağı olması halinde İİK 257 ve devamına dayanan ihtiyati haciz koşulları ayrıca tartışılabilir; her ithalat uyuşmazlığı için otomatik ihtiyati haciz kararı verildiği söylenmemelidir. Mahkemenin yetkisi, yaklaşık ispat, teminat ve karşı tarafın malvarlığıyla ilgili gereklilikler dosyada somutlaştırılmalıdır. Kamu makamının ithalatı durdurması, Türk mahkemesinde ihtiyati haciz şartlarının kendiliğinden gerçekleştiği anlamına gelmez.

31. Uzlaşma ve yeni tedarik siparişinin sözleşmeye bağlanması

Bir ticari çözüm, Türk satıcının yeni analizli kuru incir partisi göndermesi, belli giderleri paylaşması ve önceden ödenen bedelin mahsup edilmesi olabilir. Ancak uzlaşma yalnız bedel üzerinde kurulmamalıdır: eski partinin kimin nezaretinde imha veya iade edileceği, bu masrafın belgelendirilmesi, yeni partinin laboratuvarı, teslim tarihi ve resmî sertifika yükümlülüğü yazılı olmalıdır. Yeni sevkiyatın kamu kontrolünden muaf olacağına ilişkin gerçek dışı vaatlerden kaçınılır.

İbranın kapsamı çok açık düzenlenmelidir. Alıcı belirli bir masrafı kesinleştirmeden "bütün hak ve alacaklarımdan vazgeçtim" şeklinde genel ibra verdiğinde daha sonra ortaya çıkan belgeli kayıplarda sorun yaşanabilir. Anlaşmada hangi faturanın ödendiği, hangi taleplerin saklı kaldığı ve sonraki ihtilafın hangi hukuk ve usule tabi olduğu belirlenir.

32. Gelecek sevkiyatlar için kalite şartnamesi ve numune planı

Gelecekteki Almanya siparişleri için sözleşmeye doğrudan kuru incir sınıfını, AB mevzuatına uygun azami aflatoksin/okratoksin A değerlerini, sevkiyat öncesi bağımsız analiz planını, resmî sertifika ve numune saklama süresini yazmak uyuşmazlığı azaltır. Parti sınırı, üretim tarihi, depo şartı, nem kontrolü, yeniden analiz hakkı ve ürün geri çevirme halinde masraf paylaşımı önceden düzenlenmelidir. Satış şartnamesi yalnız "EU quality" demekle yetinmemelidir.

Gümrük denetimlerinin kanun gereği değişebildiği; yüzde 30 kontrol sıklığının sonucu garanti etmediği sözleşmede açık belirtilmelidir. Alıcıya kalite belgesi verilse bile AB makamının yeni analiz yapabileceği, satıcıya bildirim süresi ve iki tarafın veri koruma/izlenebilirlik yükümlülükleri somutlaştırılmalıdır. Böylece uyuşmazlık ortaya çıktığında hangi raporun referans alınacağı belirsiz kalmaz.

33. Alman ithalatçı için ilk 72 saatin dosya yönetimi

İlk saatlerde kurum kararının tam nüshası, belge numarası, CHED statüsü ve analiz raporu istenir; malın izinsiz hareket etmemesi sağlanır. Aynı gün satın alma sözleşmesi, fatura, yükleme belgeleri, parti etiketleri ve banka ödemeleri tek klasörde toplanır. Türk satıcıya kanıt ekli, ancak nihai hukuki sonucu peşinen belirlemeyen bir CISG uygunluk bildirimi gönderilir. Kurum kararındaki ulusal başvuru süresini ayrıca bir avukat inceler.

İlk üç gün içinde depolama veya olası imha masrafının günlük artışı hesaplanır; sigorta ve taşıma şirketine durum bildirilir. Kamu güvenliği riskinin gerektirdiği geri çekme tedbirleri bekletilmez. İthalatçı teknik ve hukukî danışmanlıkla partiyi, zararı ve sınır kararını ayrı alt dosyalarda tutar. Bu iş sırası, dava açmak için belli bir gün sayısı bulunduğu anlamına gelmez; somut başvuru süreleri resmî karara göre belirlenir.

34. Satıcı için önleyici belge politikası ve iletişim disiplini

Türk ihracatçı her kuru incir partisini tekil ürün kodu, laboratuvar raporu, resmî sertifika, kurutma/depolama kaydı ve paketleme tutanağıyla eşleştirmelidir. Alman alıcı sorun bildirince yalnız "ürünlerimiz temiz" şeklinde genel yanıt vermek yerine, hangi laboratuvarın hangi partiye hangi tarihte baktığını ve numune zincirini ortaya koymalıdır. Parti dışında kalan üretim serileri ihtiyaten aynı problemli ürün gibi etiketlenmemeli; tespit edilen riskin kapsamı bilimsel verilere dayanmalıdır.

Satıcı, alıcının zorunlu kamu tedbirlerine uymasını engellemeye çalışmamalı; teknik ve ticari anlaşmazlığı ayrı iletişim kanallarında çözmelidir. Uygun belge ile desteklenmiş, hukuki sorumluluğu peşinen kabul etmeyen fakat teknik işbirliği öneren yazışmalar hem müşteri ilişkisini hem ilerideki ispat gücünü koruyabilir.

35. Almanya–Türkiye uyuşmazlığında dava dosyasının nihai kontrol listesi

Tam bir dosyada tarafların ticari kimliği; sözleşme ve sipariş teyidi; CISG hukuk seçimi analizi; ürün/parti tanımı; fatura ve banka transferi; yükleme ve taşıma belgeleri; resmî sertifika; analiz raporları; CHED ve sınır kararları; RASFF numarası mevcutsa ilgili kayıt; satıcı bildirimleri; maliyet faturaları ve depolama-imha belgeleri birbiriyle eşleştirilmelidir. Delillerin tarih sırasına sokulması, aynı masrafın birden çok kez talep edilmesini ve yanlış partiyle gerekçe kurulmasını önler.

Kamu hukuku süreci Alman makamı nezdinde; özel hukukta satıcıya karşı bedel veya zarar talebi ise sözleşme, tahkim, MÖHUK ve gerektiğinde Türk yargılama kurallarına göre ilerler. Sonuç için standart bir "kesin kazanılır" ifadesi verilemez. Dosyanın güçlü olması, ölçüm ve ürün kimliğini, ihlal anını, doğru başvuru yolunu ve her maliyetin hukuki nedenini ayrı ayrı gösterebilmesine bağlıdır.

İlgili Hukuk Yazıları

Uyuşmazlığın ilgili başlıkları için aşağıdaki mevcut ve erişilebilir hukuk incelemeleri okunabilir.

• CISG 38–39 ayıp bildirimi ve muayene süresi
• CISG 46 kapsamında ikame mal ve ifa talebi
• CISG 47–49 teslim etmeme ve sözleşmeden dönme
• Alman ithalatçının A.TR sonradan kontrol uyuşmazlığı
• Alman ithalatçı için REACH uygunsuzluğu ve CISG
• Almanya–Türkiye frigorifik taşımada geç teslim ve CMR

Resmî Mevzuat ve Kurumsal Kaynaklar

Belirtilen hükümler sevkiyatın ve kararın tarihindeki güncel metinlerine göre uygulanmalıdır.

• AB 2023/915 sayılı Tüzük – gıdalardaki kontaminant üst sınırları
• AB 2019/1793 sayılı Uygulama Tüzüğü – özel giriş koşulları
• AB 2025/1441 sayılı değişiklik – aflatoksin ve okratoksin A
• AB 2026/1206 sayılı değişiklik – 30 Haziran 2026 giriş rejimi
• AB 2017/625 sayılı Resmî Kontroller Tüzüğü
• AB 178/2002 sayılı Genel Gıda Hukuku Tüzüğü
• Birleşmiş Milletler UNCITRAL CISG metni
• Avrupa Komisyonu RASFF resmî bilgilendirme
• Türk Ticaret Kanunu 6102 – Mevzuat Bilgi Sistemi
• 5718 sayılı MÖHUK – Mevzuat Bilgi Sistemi
• 6100 sayılı HMK – Mevzuat Bilgi Sistemi

Ofis Konumları