Almanya–Türkiye Ticari Sözleşmelerinde Mücbir Sebep ve Aşırı İfa Güçlüğü

Kısa cevap: Almanya–Türkiye ticari sözleşmesinde savaş, ihracat kısıtlaması, yangın, liman kapanması, enerji sorunu veya kur değişimi bulunması, bütün borçları kendiliğinden sona erdirmez. Önce olayın hangi borcun ifasını nasıl etkilediği, sözleşmede üstlenilen risk ve uygulanacak hukuk belirlenir. İfa imkânsızlığı, aşırı ifa güçlüğü, geçici engel ve sıradan ticari maliyet artışı farklı kurumlardır. Türk hukukunda TBK m.136–138; CISG kapsamındaki satışta özellikle m.79; sözleşmeye dahil edilmişse ICC model hükümleri kendi şartlarıyla değerlendirilir.

Bu yazıyla ilgili genel bir sorunuz mu var? Anonim soru sor

Bu rehber, Alman ve Türk şirketler arasındaki mal tedariki, üretim, lisans ve uzun süreli ticari ilişkiler için hazırlanmıştır. Örnekler varsayımsaldır; belirli bir olayın kesin mücbir sebep sayıldığı veya bedelin mutlaka artırılacağı yönünde vaat içermez. Uyuşmazlıkta doğru sonuç, olayın adı yerine sözleşme, nedensellik ve somut deliller üzerinden kurulur.

İmkânsızlık ile maliyet artışı neden aynı değildir?

Bir malın ihracı sonradan yasaklanmışsa TBK m.136; mal daha pahalı bir güzergâhtan gönderilebiliyorsa TBK m.138 şartları ayrı incelenir. İlkinde gerçek bir hukuki engel, ikincisinde ek maliyet ve sözleşmesel risk dağılımı incelemesi gündeme gelir. Satıcının seçtiği tedarikçinin gecikmesiyle piyasadaki bütün uygun kaynakların kullanılamaz hâle gelmesi de aynı değildir. Yalnız “tedarik zinciri bozuldu” açıklaması hangi edimin neden yerine getirilemediğini göstermez.

Örneğin Türk üretici Alman müşteriye standart metal parça satmaktadır. Kendi hammadde tedarikçisi teslim etmemiş, fakat başka kaynak aynı malı daha yüksek fiyatla sağlayabiliyor olsun. Bu olayda üreticinin alternatif kaynak kullanma yükümlülüğünün sınırı ve fiyat riskini nasıl üstlendiği incelenir. Her fiyat artışı imkânsızlık değildir; her alternatifin varlığı da maliyeti ne olursa olsun mutlaka alınması gerektiği anlamına gelmez. Doğru hukuki kurum, olayın gerçek ağırlığıyla belirlenir.

Türk hukukunda TBK m.136–137 neyi düzenler?

TBK m.136, sözleşme kurulduktan sonra ortaya çıkan sonraki ifa imkânsızlığını düzenler. Borcun ifası borçlunun sorumlu tutulamayacağı sebeplerle sonradan imkânsızlaşmışsa borç sona erer. Buna karşılık edim sözleşme kurulurken zaten objektif olarak imkânsızsa mesele TBK m.136 değil, TBK m.27’deki başlangıçtaki imkânsızlık ve kesin hükümsüzlük kuralı çerçevesinde incelenir. Karşılıklı borç yükleyen sözleşmede imkânsızlık nedeniyle borçtan kurtulan taraf, karşı taraftan aldığı edimi sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre geri verir ve henüz kendisine ifa edilmemiş karşı edimi isteme hakkını kaybeder. Kanun veya sözleşmeyle ifadan önce doğan hasarın alacaklıya yükletildiği hâller bu sonucun istisnasıdır. Borçlu, imkânsızlığı alacaklıya gecikmeksizin bildirmez ve zararın artmaması için gerekli önlemleri almazsa bundan doğan zararı gidermekle yükümlüdür. Kısmi imkânsızlık ise m.137’nin ayrı koşullarına tabidir. TBMM’de kabul edilen 6098 sayılı Kanun metni bu ayrımları gösterir.

Bir siparişin yalnız belirli bölümü etkilenmişse bütün sözleşmenin sona erdiği peşinen söylenmez. TBK m.137’ye göre borçlu kural olarak yalnız imkânsızlaşan kısımdan kurtulur; ancak kısmi imkânsızlık önceden öngörülseydi tarafların sözleşmeyi hiç yapmayacağı açıkça anlaşılıyorsa borcun tamamı sona erer. Karşılıklı borç yükleyen sözleşmede alacaklı kısmi ifaya razı olursa karşı edim de o oranda ifa edilir; alacaklı razı olmazsa veya karşı edim bölünemiyorsa tam imkânsızlık hükümleri uygulanır. Avans ödenmişse hangi tutarın hangi edime karşılık geldiği ayrılır. İmkânsızlık açıklaması, alınmış her bedelin hiçbir hesap yapılmadan tutulmasına izin veren genel bir muafiyet değildir.

100 ürünün 30’u üretilememiş, 70’i hazırsa TBK m.137 uyarınca kısmi imkânsızlığın kalan edime etkisi ayrıca hesaplanır. Hazır ürünlerin bağımsız işleviyle bir bütünün zorunlu parçaları olması farklıdır. Alman alıcının yalnız 70 ürünle sözleşmeden beklediği faydayı elde edip edemediği önemlidir. Teknik neden ve ticari amaç açıklanmadan yalnız oran üzerinden sonuç kurulmaz. Tarafların kısmi teslimi kabul eden sonraki anlaşmaları da gerçek tarihleriyle saklanır.

TBK m.138: Aşırı ifa güçlüğünde ne istenir?

TBK m.138; sözleşme kurulurken öngörülmeyen ve öngörülmesi beklenmeyen olağanüstü durumun borçludan kaynaklanmaması, edimler dengesini dürüstlük kuralına aykırı derecede değiştirmesi ve ifa durumuna ilişkin koşullarla uyarlama yolunu düzenler. Uyarlama mümkün değilse sözleşmeden dönme; sürekli edimli sözleşmede ise kural olarak fesih değerlendirilir. Madde yabancı para borçlarına da uygulanır; ancak yabancı para kullanılması tek başına uyarlama hakkı yaratmaz.

İşletmenin zarara geçmesi, sözleşmenin her durumda hâkim tarafından yeniden fiyatlanacağı anlamına gelmez. Başlangıçtaki öngörü, fiyat formülü, üstlenilen risk ve değişimin boyutu belgelenmelidir. Sabit fiyatı bilerek üstlenen tarafın olağan piyasa değişimini sonradan karşı tarafa aktarmasıyla olağanüstü dengesizlik aynı değildir. Borcun ödenmiş olması ve hakların saklı tutulması konusu da talep hazırlanırken ayrıca incelenir.

Sözleşme uyarlanması istenirken şirketin tek taraflı yeni fiyat uygulayabileceği varsayılmaz. “Maliyet arttı, bundan sonra yüzde 40 fazla fatura kesiyorum” demekle karşı tarafın ödeme borcu kendiliğinden değişmez. Anlaşmalı değişiklik veya uygulanacak hukuktaki başvuru yolu gerekir. Talep; hangi edimin, hangi dönem için, hangi gerekçeyle ve hangi yöntemle değiştirilmesinin istendiğini açık göstermelidir.

CISG m.79’un sonucu neden farklıdır?

Almanya ve Türkiye CISG’ye taraftır. Bu nedenle tarafların işyerleri bu iki ülkede bulunan ve Konvansiyonun konu bakımından kapsamına giren uluslararası mal satışlarında CISG kural olarak doğrudan uygulanabilir; tarafların CISG m.6 uyarınca Konvansiyonun uygulanmasını dışlaması veya hükümlerinden ayrılması mümkündür.

Uluslararası mal satışına CISG uygulanıyorsa m.79; tarafın denetimi dışındaki, sözleşmede hesaba katması veya aşması makul olarak beklenemeyen engel nedeniyle tazminat sorumluluğundan kurtulmasını kendi şartlarıyla düzenler. Engel ile ifa etmeme arasında bağ kurulmalıdır. Geçici engelde muafiyetin süresi, üçüncü kişiye yaptırılan ifa ve bildirim ayrı hükümlerle ele alınır. UNCITRAL CISG kaynağı esas alınmalıdır.

M.79’a dayanılması, sözleşmenin otomatik iptali veya fiyatın otomatik uyarlanmasıyla aynı değildir. Maddenin diğer hakları saklı tutan yapısı nedeniyle dönme, bedel iadesi ve ilgili başvurular ayrıca incelenir. Aşırı ifa güçlüğünün CISG sistemindeki değerlendirilmesinde tek bir tartışmasız uyarlama formülü bulunduğu ileri sürülmez. Sözleşmedeki açık düzenleme ve uygulanacak yorum yaklaşımı önemlidir.

Alman satıcı üretimi başka bir firmaya yaptırıyorsa, üçüncü kişinin başarısızlığı tek başına muafiyet sağlamaz. M.79/2’deki koşullar her iki düzeyde değerlendirilir. Satıcının kendi organizasyon tercihi ve alternatif ifa imkânı araştırılır. Fason üretim rehberi ile CISG satış rehberi bu ilişkileri ayrı açıklar.

ICC 2020 model maddeleri nasıl kullanılır?

ICC Force Majeure ve Hardship hükümleri tarafların sözleşmeye dahil edebildiği model düzenlemelerdir. Kanun gibi bütün ticari sözleşmelere kendiliğinden uygulanmazlar. ICC’nin 2020 sürümü kısa ve uzun mücbir sebep biçimleri ile aşırı ifa güçlüğünde farklı çözüm seçenekleri sunar. Hangi metnin ve hangi seçeneğin benimsendiği anlaşılır olmalıdır.

Tarafların sadece “ICC uygulanır” yazması hangi kuralların seçildiğini belirsiz bırakabilir. Incoterms, tahkim kuralları ve mücbir sebep modeli farklı araçlardır. Birinin seçimi diğerini otomatik sözleşmeye dahil etmez. ICC’nin model sözleşme açıklaması farklı ulusal hukukların sonuçlarının değişebileceğini ve metnin gerçek ihtiyaçla uyumlu kurulmasını vurgular.

Olay listesinin bulunması ispat ihtiyacını tamamen kaldırmaz. Listede grev veya salgın yazsa bile olayın belirli borcu nasıl etkilediği, hangi sözleşmesel koşulların gerçekleştiği ve bildirim düzeni incelenir. Modelde bulunan süreler, sözleşmeye alınmadan bütün dünya ticaretinde geçerli kanuni süre gibi kullanılmaz. Özel değişiklik yapılmışsa modelin diğer hükümleriyle çelişki doğup doğmadığı kontrol edilir.

Bildirim hangi bilgileri içermelidir?

İlk bildirimde sözleşme ve etkilenen sipariş, olayın başlangıcı, ifaya somut etkisi, bilinen tahminî süre ve alınan önlemler açıklanmalıdır. Henüz bütün zarar hesabı çıkmamışsa bilinen bilgilerle bildirim yapılması ve sonradan tamamlanması planlanır. Kesin bilinmeyen bir dönüş tarihi garanti gibi yazılmaz. Sözleşmedeki özel adres, kanal ve süre şartları ayrıca korunur.

Varsayımsal bir liman kapanmasında hangi sevkiyatın hangi tarihte yola çıktığı, alternatif limanın neden kullanılamadığı ve mevcut yükün nerede beklediği gösterilir. Haber linki olayın genel varlığını desteklese de belirli konteynerin neden gönderilemediğini tek başına ispatlamaz. Taşıyıcı yazısı, rezervasyon ve maliyet teklifleri birlikte değerlendirilir. Satış sözleşmesine yapılan bildirim, taşıyıcı veya sigortacıya yöneltilecek başka ihbarların yerine geçmez.

CISG m.79/4 kapsamında engelin ve ifaya etkisinin bildirilmemesine bağlı ayrı zarar sonucu bulunur. Türk hukukunda da imkânsızlığı bildirme ve zararı artırmama yükümlülüğü önemlidir. Bu nedenle “zaten herkes olaydan haberdar” gerekçesiyle ticari muhataba bildirim yapmaktan kaçınılmamalıdır. Kimin hangi borcu etkilenmiş bildiği somut olarak kayıt altına alınır.

Varsayımsal enerji kesintisi dosyası

Türk üreticinin fabrikasında dış kaynaklı uzun kesinti meydana gelmiş olsun. Aynı dönemde şirketin ödeme sorunundan dolayı bazı üretim hatları zaten durmuşsa iki neden ayrılır. Üretim yapılamamasının ne kadarının dış olaydan, ne kadarının işletmenin kendi organizasyonundan kaynaklandığı açıklanmalıdır. Sonucu yalnız tek başlık altında mücbir sebebe bağlamak ispatı zayıflatır.

Jeneratör, başka tesiste üretim veya vardiya değişimi imkânı araştırılmış mı? Bu seçeneklerin teknik uygunluğu ve maliyeti belgelenir. Her alternatifin mutlaka uygulanacağına ilişkin soyut sonuç kurulmaz; sözleşme ve makul önlem sınırı değerlendirilir. Kalite standardını karşılamayan alternatif üretimin müşteriye habersiz gönderilmesi çözüm değildir. Gerekirse yeni üretim veya teslim düzeni yazılı anlaşılır.

Kesinti bittikten sonra şirketin biriken siparişleri hangi sırayla tamamlayacağı ayrıca önemlidir. Belirli müşteriye öncelik verip başka müşteriye hâlâ engel sürüyormuş gibi açıklama yapılmaz. Kapasite, teslim planı ve değişikliklerin gerçek durumu paylaşılır. Olağanüstü olaydan sonra ortaya çıkan yeni gecikme nedenleri önceki olayın arkasına gizlenmeden ayrı değerlendirilir.

Yaptırım ve idari yasaklarda hangi kontrol yapılır?

İhracat veya ödeme üzerinde hukuki kısıt varsa uygulanan düzenlemenin kapsamı, ilgili ürün veya kişi, yürürlük tarihi ve varsa geçiş hükümleri incelenir. Bir bankanın kendi risk politikası nedeniyle işlemi reddetmesiyle kanuni ödeme yasağı aynı değildir. Bu rehber herhangi bir güncel yaptırım listesini sabit kabul etmez; işlem tarihinde yetkili resmî kaynakların kontrolünü gerektirir.

Hukuka aykırı dolanma yolu önerilmez. Ürünü yanlış tanımlamak, gerçek alıcıyı gizlemek veya belgeleri farklı tarihli göstermek mücbir sebep sorununu çözmez; yeni hukuki risk yaratır. Meşru izin veya alternatif ifa varsa bunun koşulları şeffaf biçimde araştırılır. Karşı tarafla değişiklik yapılması, idari yasağı veya üçüncü kişi yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.

Fiyat uyarlaması için mali veri nasıl hazırlanır?

Sadece toplam maliyetin arttığını söylemek yerine başlangıç maliyeti, değişen kalem, olayla bağlantı ve talep edilen dönem gösterilir. Döviz, enerji, hammadde ve finansman giderleri ayrı ele alınır. Şirketin başka zararlarını aynı sözleşmeye yükleyen genel bir tablo hazırlanmaz. Bağımsız mali incelemede hangi varsayımın kullanıldığı ve hangi belgenin desteklediği belirtilmelidir.

Örneğin ürün fiyatı 100 birimken maliyet 80’den 95’e çıkmış olsun. Bu aritmetik kâr azalmasını gösterir; hukuken aşırı ifa güçlüğünün bütün koşullarını tek başına ispatlamaz. Başlangıçtaki fiyat riski, sözleşme süresi ve değişimin öngörülebilirliği ayrıca araştırılır. Tek bir oranı bütün sektörler için uyarlama eşiği gibi sunmak yanlıştır. Varsayımsal rakamlar bir tarife veya mahkeme standardı değildir.

Bedel değişikliği anlaşılırsa hangi teslimlerden itibaren uygulanacağı yazılır. Eski ve yeni siparişler, teslim edilmiş ürünler ve avanslar ayrılır. Vergi ve fatura düzeltmesi de gerçek tarihleriyle yapılmalıdır. Yeni anlaşma, tarafların geçmişte farklı bedel kararlaştırmış olduğu şeklinde geriye dönük belge üretimine dönüştürülmemelidir.

Yeniden görüşme ve geçici çözüm protokolü

Taraflar geçici teslim takvimi, kısmi ödeme veya fiyat formülü üzerinde anlaşabilir. Protokolde hangi hakların saklı olduğu ve hangi uyuşmazlığın çözüldüğü açık gösterilir. Bir aylık erteleme, bütün gecikme zararlarından genel ibra olarak yazılmamalıdır; tarafların gerçek iradesi belirlenir. Görüşme yürütülmesiyle dava veya zamanaşımının kendiliğinden durduğu varsayılmaz.

Yeni sözleşmede olay sonrası toplantı, bilgi paylaşımı ve çözüm seçenekleri düzenlenmesi önerilir. Karar verilemezse kimin hangi mercie başvuracağı belirlenir. Uyarlama yetkisinin mahkeme veya hakeme verildiği bir modelle yalnız fesih seçeneğinin bulunduğu model farklıdır. İhtiyati tedbir veya tahkim başvurusu gerektiğinde esas sözleşme ve uyuşmazlık maddesi ayrıca okunur.

Zarar azaltma ile haklardan vazgeçme aynı değildir

Alıcının üretimini durdurmamak için başka satıcıdan mal alması, ilk satıcıya karşı bütün haklarını otomatik bıraktığını göstermez. Yeni alımın gerekliliği, fiyatı ve ilk sözleşmeyle bağlantısı belgelenir. Aynı zararın birden fazla kalemde tekrar istenmesi önlenir. Satıcıya uygun bilgi verilmesi ve varsa giderim fırsatının değerlendirilmesi, uygulanacak satış rejimiyle birlikte ele alınır.

Avans ödenip mal gelmemesi rehberi ile CMR taşıma hasarı rehberi farklı borç ilişkilerini açıklar. Taşıyıcının kurtuluş savunması, satıcının alıcıya karşı aynı savunmayı her durumda kullanabileceğini göstermez. Her sözleşmede borçlu, edim ve hukuki sonuç ayrı belirlenir.

Dava veya tahkim dosyası için zaman çizelgesi

Sözleşmenin kurulması, olayın öngörülebilir hâle gelmesi, engelin başlaması, bildirim, alternatiflerin araştırılması ve ifaya dönüş tarihleri tek çizelgede gösterilmelidir. Olaydan sonra kesilen bir faturanın önceki dönemi kapsaması veya teknik raporun daha sonra düzenlenmesi açıklanır. Rapora geç tarih verilmesi, incelenen olayın tarihini otomatik değiştirmez. Gerçek kayıtlar korunmalıdır.

Hukuki talep de net kurulmalıdır: tazminat sorumluluğundan kurtulma mı, süre uzaması mı, fiyat uyarlaması mı, bedel iadesi mi? Aynı dilekçede birbirine aykırı varsayımlar fark edilmeden birleştirilmemelidir. Alternatif talepler düşünülüyorsa her birinin koşulu ayrı açıklanır. Alman şirket vekâleti rehberi temsil hazırlığını tamamlar; vekâletin hazırlanması süreleri kendiliğinden korumaz.

Üç ayrı dosya: Olay, maliyet ve hukuki talep

Şirketin ilk hazırlığı, olayın varlığını gösteren kayıtlarla kendisine etkisini gösteren kayıtları ayırmak olmalıdır. Bir deprem, liman kararı veya ithalat kısıtlaması resmî kaynaktan doğrulanabilir. Ancak belirli işletmenin hangi hattının, hangi siparişinin ve hangi tarihlerinin etkilendiği ayrı delil gerektirir. Kamuya açık haberin dosyaya eklenmesi, bu ikinci katmanı tamamlamaz.

Varsayımsal örnekte fabrikanın iki hattından yalnız biri etkilenmiş olsun. Alman müşterinin siparişi çalışan hatta üretilebiliyorsa, şirketin bütün teslimleri durdurmasının gerekçesi açıklanmalıdır. Buna karşılık çalışan hat farklı ürün için tasarlanmış ve teknik olarak uygun değilse bu bilgi raporlanır. Maliyet ve teknik uygunluk ayrı değerlendirilir; müşterinin istediği sonuca ulaşmak için gerçek olmayan kapasite beyanı verilmez.

İkinci dosyada ek maliyet ve tasarruf edilen giderler gösterilir. Alternatif taşıma bedeli artmış, üretimde kullanılmayan enerji gideri azalmışsa uyarlama hesabında her iki değişim birlikte gösterilir. Uyarlama veya tazminat hesabında yalnız aleyhe değişen kalemleri seçmek tam resmi yansıtmaz. Dönem, ürün ve sipariş bağlantısı korunur. Varsayımsal veya tahminî tutarlar gerçek faturadan ayrı işaretlenmelidir.

Üçüncü dosya hukuki taleptir. Şirket sadece on günlük süre uzatımı mı istiyor, teslim miktarını mı azaltmak istiyor, bedeli mi değiştirmek istiyor? Bu istekler aynı olaya dayansa bile birbirinin yerine geçmez. Karşı tarafa sunulan metnin ticari teklif mi, hakkın kullanılmasına ilişkin bildirim mi olduğu açık olmalıdır. Bir müzakere önerisi, istemeden kesin fesih beyanı gibi yazılmamalıdır.

Müzakerede kabul edilen ve tartışmalı alan

Taraflar olayın varlığında anlaşıp mali etkisinde anlaşamayabilir. Protokol, kabul edilen olgularla hukuki sonuçların kabulünü ayrı yazmalıdır. Örneğin limanın on gün kapalı olduğu kabul edilirken bunun bütün teslim gecikmesini haklı kıldığı tartışmalı kalabilir. Şirketlerin aynı tarih çizelgesini kullanması, geriye kalan uyuşmazlığın daha dar biçimde çözülmesine yardımcı olur.

Eksik bilgi tamamlandıkça önceki açıklamalar güncellenir. İlk tahminin değişmesi her zaman kötü niyet değildir; ancak yeni bilgi bilindiği hâlde eski tahminin sürdürülmesi önlenmelidir. İfa yeniden mümkün olduğunda hangi adımların atılacağı belirlenir. Mücbir sebep bildirimi, işin devamındaki bütün yükümlülükleri unutmak için kullanılan tek seferlik bir belge olmamalıdır.

Sık sorulan sorular

Kur yükselince sözleşme kendiliğinden değişir mi?

Hayır. Kur hareketi, risk paylaşımı ve TBK m.138 koşulları birlikte incelenir. Yabancı para borçları madde dışında değildir; fakat her hareket otomatik uyarlama sebebi olmaz.

Tedarikçinin iflası mutlaka mücbir sebep midir?

Hayır. Sözleşmesel risk, alternatif kaynaklar ve özellikle CISG uygulanıyorsa m.79’un üçüncü kişi koşulları değerlendirilir.

ICC modeli sözleşmede yazmasa da uygulanır mı?

Model kurallar kendiliğinden bütün sözleşmelere girmez. Tarafların dahil etme iradesi ve seçtikleri metin belirlenmelidir.

Mücbir sebep bildirimi bütün borçları durdurur mu?

Hayır. Bildirim iddiayı açıklar; engelin kapsamı ve şartları ayrıca incelenir. Etkilenmeyen edimler ile ödeme ve iade borçlarının durumu ayrı belirlenir.

Taraflar görüşürken dava süresi korunur mu?

Sırf görüşme yapılması böyle bir sonuç doğurduğu varsayımıyla kullanılmaz. Kanuni ve sözleşmesel süreler ile varsa durma veya uzatma düzeni ayrıca kontrol edilir.

Türkiye geneli uyuşmazlık nereden takip edilir?

Üstlenilen dosyalar görev ve yetki kuralları çerçevesinde Mersin’deki İstanbul ve Mersin’deki fiziksel ofislerden koordine edilir. Almanca ana sayfa ve yurt dışındaki müvekkiller rehberi başlangıç bilgilerini sunar.

Resmî makamın olay belgesi tek başına yeterli mi?

Olayın genel varlığını gösterebilir; fakat belirli sözleşmenin hangi borcunu nasıl etkilediği ayrıca ispatlanır. Nedensellik, risk dağılımı ve bildirim koşulları belge bulunmasıyla kendiliğinden tamamlanmaz.

Geçici fiyat anlaşması bütün eski talepleri kapatır mı?

Ancak geçerli anlaşmanın kapsamına göre sonuç doğurur. Belirli dönem fiyat değişikliğiyle önceki gecikme veya tazminat taleplerinden vazgeçme farklıdır. Tarafların hangi hakları çözdüğü açık yazılmalıdır.